فاطمه معصومه؛ دختر امام موسی بن جعفر و نجمهخاتون و خواهر امام رضا.
فاطمه معصومه با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهلبیت است. او پس از مهاجرت به ایران در ساوه بیمار شد. سپس به قم نقل مکان کرده و در همانجا از دنیا رفت و به خاک سپرده شد. در ایران، سالروز تولد فاطمه معصومه بهعنوان روز دختر نامگذاری شده است.
زندگینامه
فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن جعفر و خواهر علی بن موسی الرضا است. در منابع آمده است که مادر وی، نجمهخاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمهخاتون در ۱ ذیالقعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.[۱]
برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کردهاند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.[۲] بر اساس نقلهای تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ ربیعالثانی سال ۲۰۱ق، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آنجا به خاک سپرده شد.[۳]
القاب حضرت معصومه
لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا در کتاب زادالمعاد، برای او به کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهلبیت بر اساس خوابی منسوب به سید محمود مرعشی نجفی رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناختهشده وی به شمار میآید.[۴] همچنین القاب متعددی برای او ذکر شده است که از جمله شناختهشدهترین آنها میتوان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اختالرضا اشاره کرد. این القاب در زیارتنامهای در منابع تاریخیروایی، از جمله کتاب انوار المشعشعین، ثبت شده است.[۵]
منزلت حضرت معصومه
از امام جواد نقل شده که هر کس فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه مییابد.[۶] همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت امام رضا دانسته شده است.[۷] این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهرهمندی او از مقام عصمت است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و بهکارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.[۸]
پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بود.[۹] بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.[۱۰]
ازدواج فاطمه معصومه
بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه ازدواج نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کردهاند که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
وصیت امام موسی بن جعفر
در وصیتنامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران وی تنها با اجازۀ امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام میکند، میتواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه باشد.[۱۱]
نیافتن همکفو
با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر که ازدواج را سنت خود دانسته است، امام رضا و فاطمه معصومه نمیتوانستهاند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که او در مرتبهای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری همشأن وی در آن دوران میسر نبوده است.[۱۲]
شرایط سیاسی دوره هارونالرشید و مأمون
برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقانآور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارونالرشید و بهویژه زندانی بودن امام کاظم، بهگونهای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب میشد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.[۱۳]
هجرت به ایران
پس از هجرت امام رضا در سال ۲۰۰ق به خراسان، در نامهای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا بهسوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق بهقصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. طبق منابع تاریخی مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد.[۱۴] این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.[۱۵] برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.[۱۶] پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه موسی بن خزرج اشعری، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.[۱۷]
علل هجرت حضرت معصومه
برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به ایران اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و ایفای نقش در معرفی آموزههای شیعی را مطرح کردهاند.[۱۸]
پیامدهای هجرت به ایران
فاطمه معصومه پس از ورود به ایران در شهر قم که در آن دوره از مراکز سکونت دوستداران اهلبیت بهشمار میرفت، ساکن شد. برخی منابع، پیامدهای حضور او در ایران را در تحولات مذهبی و فرهنگی این منطقه مؤثر دانستهاند؛ از جمله گسترش حضور امامزادگان، تقویت فعالیتهای دینی و نقش آرامگاه او در شکلگیری قم بهعنوان مرکز حوزه علمیه. همچنین در برخی تحلیلها به تأثیر این حضور بر توجه بیشتر به جایگاه زنان و تغییر نگرش جامعه اسلامی بهویژه در ایران از مردسالاری بهسمت شایستهسالاری اشاره شده است.[۱۹]
طبق منابع تاریخی و پژوهشهای مذهبی، حضور و جایگاه فاطمه معصومه در شکلگیری و تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش آن در جهان تشیع اثرگذار بوده است.[۲۰] این تحقیقات به برخی از نمودهای آن اشاره کردهاند:
تثبیت جهانبینی امامیه
برخی تحقیقات نشان میدهد که اقامت کوتاه حضرت معصومه در قم سبب رواج نقل احادیث شیعه شد. در این پژوهشها، به روایتهایی منسوب به او اشاره شده است که بر موضوعاتی مانند امامت دوازدهگانه و جایگاه امام حسین تأکید دارند. این نقلها بهعنوان بخشی از روند تثبیت جهانبینی تشیع در برابر دیگر فرقهها مانند واقفیه و غُلات به حساب آمده است.[۲۱]
تأسیس نخستین نهادهای علمی تشیع امامی
از پیامدهای حضور فاطمه معصومه، شکلگیری مدارس و حلقههای درسی امامیه در پیرامون آرامگاه او دانسته شده است. این مراکز آموزشی در دورههای بعد، بهویژه در دورۀ سلجوقیان، به گسترش فعالیتهای علمی قم انجامید و این شهر را به یکی از مراکز آموزش و انتقال معارف شیعی در حوزههایی چون حدیث، کلام و فقه تبدیل کرد.[۲۲]
تبدیل قم به کانون تفکر شیعی
دفن فاطمه معصومه در قم به افزایش اهمیت مذهبی این شهر در جهان اسلام انجامید و در شکلگیری جایگاه تاریخی آن نقش داشت. برخی پژوهشها، حضور آرامگاه او را با تحولات فکری و مذهبی قم در دورههای بعد مرتبط دانستهاند؛ از جمله فراهمشدن زمینه برای فعالیت عالمان شیعه و مشارکت آنان در مناظرات کلامی با جریانهایی مانند معتزله.[۲۳]
کرامات
منابع مختلف، موارد زیادی از کرامتهای فاطمه معصومه نقل کردهاند. این گزارشها اغلب در قالب حکایات شفاهی یا مکتوب، از سوی عالمان دینی، زائران یا خادمان حرم او بیان شده و شامل طیفهای گوناگونی[۲۴] از جمله شفای بیماریها، گشایش در مشکلات فردی، رویاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است. در برخی از این منابع، نام افرادی از عالمان شیعه یا زائران ذکر شده و روایتها بهصورت نقل قول از آنان ارائه شدهاند.[۲۵]
زیارتنامه
در منابع حدیثی شیعه، زیارتنامه فاطمه معصومه از امام رضا، گزارش شده است[۲۶] که در فرازی از این زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد میشود.[۲۷] فقیهان و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را بهعنوان عملی مستحب و مقبول، پذیرفتهاند.[۲۸] همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارتنامههای دیگری نیز برای وی نقل شده است.[۲۹]
حرم فاطمه معصومه
پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.[۳۰] پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید بازسازی کرد؛ صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.[۳۱]نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاهطهماسب اول ساخته شد.[۳۲] در عصر قاجار، به دستور فتحعلیشاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینهکاری، ساخت مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای این آستانه انجام شد.[۳۳] ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته و رواقهای متعدد است. ایوانها و رواقها با هنر اسلامی، از جمله کاشیکاری، طلاکاری و آینهکاری، تزیین شده است.[۳۴]
این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.[۳۵] پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.[۳۶] حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا، بهعنوان مهمترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته میشود.[۳۷]
جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان
سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم که با عنوان «روز قم» در فهرست مناسبتهای ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیینهایی از سوی مردم، گرامی داشته میشود؛ از جمله آیینهای استقبال از کاروان نمادین ورود او به قم و مراسم خطبهخوانی.[۳۸] از دیگر آداب قمیها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام بستنشینی یاد میشود.[۳۹]
در سال ۱۳۸۵ش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، بنا بر پیشنهاد فرهنگسرای دختران، روز تولد فاطمه معصومه را بهعنوان «روز ملی دختران» تصویب کرد. در روز دختر، برنامههای فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار میشود. همچنین در میان برخی خانوادههای ایرانی، این روز بهعنوان فرصتی برای توجه به فرزندان دختر و برگزاری برنامههای خانوادگی، از جمله اهدای هدیه، مورد توجه قرار میگیرد.[۴۰] شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمهٔ معصومه پرداختهاند و سرودههایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:
کنگره بزرگداشت
در سال ۱۳۸۴ش، کنگرهای برای بزرگداشت شخصیت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم وی برگزار شد. در این مراسم شخصیتهایی همانند ناصر مکارم شیرازی، احمد عابدی، جعفر سبحانی، علی دوانی، رضا استادی و عبدالله جوادی آملی به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه شد؛ از جمله تاریخ تولد، وفات و ورود او به قم، تأثیر ورود وی و آمدن فرهنگ تشیع توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها.[۴۲]
فیلم سینمایی
فیلم سینمایی اخت الرضا ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر فاطمه معصومه از مدینه به قم و اتفاقات تاریخی و فضای سیاسی حاکم در آن دوران به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی، در ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک فرهنگی بین عتبه امام حسین و عتبه حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.[۴۳]
کتابشناسی
آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتابشناسی فاطمه معصومه به زبانهای فارسی و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است:
- زندگینامهها و سیرهنگاریها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل او میپردازند.
- آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند.
- مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی میکنند.[۴۴]
پانویس
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۹.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۵.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.
- ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدیپور، کریمه اهلبیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.
- ↑ کچوئیقمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.
- ↑ شیخصدوق، عیون اخبارالرضا علیهالسّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص22.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵؛ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۴-۱۰۳.
- ↑ ملکالکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمعالاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاهٔ السّت، 1339ش، ص5۰.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.
- ↑ عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و 168.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.
- ↑ علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.
- ↑ علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
- ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسانشناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.
- ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسانشناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.
- ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسانشناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.
- ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسانشناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.
- ↑ عابدی، «مناسبتهای ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامتهای حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.
- ↑ حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وبسایت فلاح
- ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.
- ↑ مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، 1378ش، ص۵۶.
- ↑ مهدیپور، زندگانی کریمه اهلبیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.
- ↑ برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.
- ↑ برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.
- ↑ رضاییندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.
- ↑ کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.
- ↑ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.
- ↑ عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.
- ↑ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ فقیهی، تاریخ مذهبی قم، 1378ش، ص226.
- ↑ «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک
- ↑ «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه
- ↑ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.
- ↑ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وبسایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.
- ↑ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۵-۱۰۳.
- دیدگاههای ارزیابان
منابع
- «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
- برقعی، سید علیاکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
- تشید، علیاکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال ۱۰، شماره ۶۹، ۱۳۸۶ش.
- حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وبسایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
- حمیدیان، محمدهادی، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وبسایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
- «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
- ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
- رضاییندوشن، محمد و دیگران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال ۸، شماره ۱۶، ۱۳۹۸ش.
- سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
- سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره ۵۲، ۱۳۸۴ش.
- شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسانشناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال ۴، شماره ۳۷، ۱۴۰۰ش.
- صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
- عابدی، محمد، «مناسبتهای ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامتهای حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره ۱۳، ۱۳۷۹ش.
- عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
- عظیمی هاشمی و دیگران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال ۶، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۱ش.
- علوی علیآبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
- فقیهی، علیاصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
- قمی، حسن بن محمد بنحسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بنعلی قمی، تصحیح سیدجلالالدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
- قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
- کچوئیقمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
- کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال ۱۵۱، شماره ۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
- «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
- محلاتی، ذبیحالله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
- مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید، شماره ۹۴، ۱۳۵۰ش.
- مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۲۵، ۱۳۷۸ش.
- ملکالکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
- مهدیپور، علیاکبر، زندگانی کریمه اهلبیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.