خویشتن‌داری جنسی

خویشتن‌داری جنسی؛ پرورش، مدیریت و پاسخ عفیفانه به‌غریزۀ جنسی.

خویشتن‌داری، فضیلت‌ اخلاقی است که مدیریت غریزۀ جنسی را در کسانی که توان و شرایط ازدواج را ندارند، عهده‌دار است. از این مقوله در آموزه‌های دینی به «استعفاف» و به صورت کلی‌تر به «تقوا» تعبیر شده که روش‌هایی مانند کنترل نگاه، مدیریت دوستی‌ها، کنترل رفتار و حرکات، کنترل تفکر و خیالات، ریاضت، ایجاد مشغولیت و در نهایت استعفاف و پیشه‌کردن پاکی را ارایه کرده است.

مفهوم‌شناسی

افلاطون خویشتن‌داری را حاکمیت عقل بر قوای شهوت و غضب دانسته و از آن به‌ نظم و هماهنگی درونی آدمی یاد کرده است. خویشتن‌داری عامل نیرومندی است که انسان‌هارا در برابر تمایلات نفسانی، ناملایمات زندگی، فشارهای روحی و روانی و رفتارهای مخل سلامت نفس محافظت کرده و از بالاترین اهداف فکر و عمل اخلاقی شمرده شده است. مفهوم «تقوی» نزدیک‌ترین کلید‌واژه است که محتوای خویشتن‌داری را در آموزه‌های دینی بازتاب می‌دهد و ناظر به پرهیز از هر عمل زشتی است که خداوند از آن نهی کرده است. این مفهوم عام، شامل خویشتن‌داری جنسی با عنوان «استعفاف» نیز می‌شود.

عفت، هم‌ریشه و هم‌معنای عفاف است. عفاف از «عَفّ» گرفته شده و به معنای خودداری و امتناع کردن از چیزی است. برخی واژه‌شناسان عفاف را به‌طورکلی به معنای خودداری از حرام معنا کرده‌اند. عفّت به معنى مناعت هم‌معنا شده است که در شرح آن گفته‏‌اند: حالت نفسانى است كه از غلبه شهوت بازدارد پس بايد عفيف؛ خود نگه‌دار و با مناعت باشد؛ اما عفاف در معنای خاص، حاصل شدن حالتى براى نفس و جان آدمى است که به‌وسیلۀ آن از غلبه و تسلط شهوت جلوگیرى می‌شود. نراقی عفت را این‌گونه معنا می‌کند که عفت آن است كه قوه شهويه در خوردن و نكاح (امور جنسي) از حيث كم و كيف مطيع و فرمان‌بر عقل باشد و از آنچه عقل نهي مي‌كند اجتناب کند و اين همان حد اعتدال است كه عقل و شرع پسنديده است؛ بنابراین عفت، یک مفهوم عام دارد که عبارت است از خویشتن‌دارى در برابر هرگونه تمایل افراطى نفسانى و یک مفهوم خاص که خوددارى از تمایلات افراطى جنسى است.

اهمیت

خویشتن‌داری و استعفاف در امور جنسی، از جایگاه مهم و برجسته‌ای در فرهنگ اسلامی و آموزه‌های دینی برخوردار است. خویشتن‌داری تمایلات جنسی را کنترل و تعدیل کرده، انسان‌ها را از پلیدی و طغیان شهوت مصون می‌دارد. به باور کارشناسان، خویشتن‌داری در رساندن انسان به‌نتایج مطلوب دارای اهمیت فوق العاده است. اگر در انجام امور، احساسات بر عقل، غالب شود، به‌صورت طبیعی، منطق و محاسبه کمرنگ می‌شود. دور شدن از خویشتن‌داری، شعور، عزت‌ نفس و نوع قضاوت را با ‌خطر مواجه می‌کند. خویشتن‌داری، اهمیت خود را در گزینش سبک زندگی و به‌ویژه مدیریت بدن، نشان می‌دهد. بدن در رویکرد مادی‌گرا یک سرمایۀ نمادین و اجتماعی در جهت تمایز، تجارت و نمایش، دانسته می‌شود؛ اما در سبک زندگی دینی، بدن یک سرمایۀ حقیقی و ابزار کمال حقیقی و معنوی انسان شمرده می‌شود. تأکید اصلی دین بر زیبایی باطنی و نیز آراستگی، نشاط و شادابی فردی و اجتماعی، امنیت روانی، ایجاد پرهیز از تنفر‌آفرینی اجتماعی، احترام به‌ دیگران، حفظ حیا و عفت خانوادگی و استعفاف است، اما سبک زندگی مادی بر خودنمایی، دلربایی و آلودن دیگران به تباهی‌های اخلاقی، آزادی جنسی و اباحی‌گری تأکید دارد.

در برخی فرهنگ‌ها از عفت جنسی به پرهیز جنسی یا محدودیت جنسی یاد شده است که در آن‌ها برخی یا همۀ جنبه‌های فعالیت جنسی به دلایل پزشکی، روانی، حقوقی، اجتماعی، مالی، فلسفی، اخلاقی یا مذهبی معنا می‌شود. در شریعت اسلام عفت جنسی را از گرایش‌‌های فطری انسان می‌دانند که آثار آن نظارت بر غرایز و تمایلات جنسی است. به بیانی دیگر در مواردی که شهوت قصد سرکشی و طغیان دارد و آدمی را به تندروی و تجاوز امر می‌کند، ملکۀ عفت مانند سد محکمی در برابرش ایستاده و از تجاوز و گنه‌کاری او جلوگیری می‌کند و در نتیجه، آدمی را از پلیدی اخلاقی و سقوط حتمی محافظت می‌کند.

عفت جنسی در قرآن

قرآن کریم در موارد گوناگونی بر لزوم عفت جنسی تأکید کرده است که از آن جمله دستور عام به ضرورت رفتار عفیفانه از سوی مردان و زنان است که نهی از چشم‌چرانی، حفظ فرج و حفظ حجاب در آن توصیه شده است. در آیات 31 تا 33 سورۀ نور خداوند متعال ابتدا به مسئولانِ در امر ازدواج همچون والدین امر می‌کند تا شرایط ازدواج فرزندان مجرد خود را فراهم آورند. در ادامه به کسانی که به دلیل فقر ازدواج نمی‌کنند وعدۀ گشایش و روزی می‌دهد و در پایان افرادی را که به هر دلیلی استطاعت ازدواج ندارند را توصیه به عفاف می‌کند.

عفت جنسی در روایات

عفت جنسی در کلام پیشوایان مذهب شیعه نیز مورد تأکید فراوانی قرارگرفته است. از امام سجاد در اهمیت و جایگاه عفت جنسی نقل شده است که هیچ‌چیز نزد خدا پس از خداشناسی، محبوب‌تر از عفت شکم و عفت جنسی نیست. در حدیثی دیگر چنین نقل شده است که پيروان حقيقى امام صادق، کسانى‌اند كه در برابر شكم‌پرستى و بی‌بندوباری جنسى، عفت و [در راه بندگى خدا] تلاش و كوشش فراوان دارند، به ثواب او اميدوارند و از عقاب او بيمناك [به همين دليل، پيوسته، در راه حق حركت مى‌كنند. هرگاه كسى را با اين صفات ببينى] آن‌ها پيروان و شيعيان جعفر بن محمد هستند. رسول خدا نیز خود را ضامن بهشت کسانی دانسته است که بتوانند پاک‌دامنی و عفت در کلام خود را حفظ کنند.

پرورش غریزۀ جنسی

غریزۀ جنسی در وجود انسان، در مرتبۀ پس از میل به‌ خوردن و آشامیدن و در دستۀ نیازهای اولیه قرار می‌گیرد. این غریزه شامل مجموعه‌ای از نیازها، احساسات و توانمندی‌های بدنی و روانی بوده و آثار روانی، عاطفی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی فراوانی به‌دنبال دارد. پرورش غریزۀ جنسی شامل اقداماتی می‌شود که از دوران اولیۀ زندگی انسان در جهـت رشد متعادل و مناسب انگیزۀ جنسی انجام شده و هـدف آن کمـک بـه تکامل رفتارهاي جنسی، اجراي وظایف جنسی، تـداوم و بقـاي نسـل و رسـیدن بـه آرامش در زندگی است. متفکران مسلمان در تبیین روش تربیت جنسی، در دورۀ کودکی بر اختفا، در دورۀ نوجوانی بر کنترل و در دورۀ جوانی بر جهت‌دهی میل جنسی در مسیر ازدواج تأکید داشته و بعد از ازدواج، به تحکیم روابط و استواری خانواده و حقوق و تکالیف اعضای آن نسبت به‌هم توجه کرده‌اند. از این منظر، غریزۀ جنسی نقش‌های زیر را ایفا می‌کند:

1. تشکیل خانواده؛
2. تکثیر نسل بشری؛
3. ایجاد آرامش در خانواده پس از ازدواج.

رویکردهای مدیریت غریزۀ جنسی

1. رویکرد تفریطی

برخی باور دارند که نباید در امور و مسایل جنسی گرفتار شده و درصدد پاسخ به آن برآمد. این دسته، از مسایل جنسی به‌عنوان یک شرم یاد کرده و پرهیز از ازدواج را در راستای خویشتن‌داری، توصیه می‌کنند. در این روی‌کرد اشـتیاق به لذایذ جسمانی و میل به‌ بقا، پیروی از هوس‌ها و لـذت‌ها و شـهوت‌پرسـتی‌ها، دلیل رنج بشر دانسته می‌شود.

2. روی‌کرد افراطی

برخی به آزادی غریزۀ جنسی باور دارند و به ارضاي کامل غریزۀ جنسی از هر طریقی حتی خارج از چارچوب خانواده و ازدواج، توصیه می‌کنند. اخلاق جنسی در این رویکرد به «ولنگاري جنسی» نزدیک می‌شود. عقاید افرادي مانند زیگموند فروید روان‌کـاو اتریشـی و برترانـد راسـل فیلسـوف انگلیسـی را از عوامل زمینه‌سـاز ایـن دیـدگاه شمرده است. فروید معتقد است که اگر غریزۀ جنسی به‌خوبی برآورده شود، هیچ مشکلی روانی و حتی جسمی برای انسان پدیدار نمی‌شود. برتراند راسل بر آزادی روابط جنسی به‌عنوان یک اصل ضروری، تکیه کرده و اخلاق جنسی مبتنی بر احساس شرم، احترام، عفت و پاک‌دامنی زن، غیرت ناموسی مرد و مذهبی بودن ازدواج را مانع روابط جنسی دانسته و خواهان برچیده شدن آن‌ها شده است.

3. رویکرد اعتدالی

آموزه‌های اسلام با میانه‌روی در ‌مدیریت غریزۀ جنسی، نه تفریط و سرکوب غریزۀ جنسی را مورد توجه قرار داده و نه آزادی روابط جنسی را به مصلحت بشر دانسته است. باورهای دینی ارضاي غریزۀ جنسی را امری لازم شمرده و در چارچوب ازدواج شرعی و قانونی توصیه کرده است.

راه خویشتن‌داری از نظر اسلام

آموزه‌های اسلامی و رویه‌های عملی مسلمانان، جهت رسیدن به استعفاف، روش‌ها و رویه‌های گوناگون دینی ارایه داده است که عمل به این دستورالعمل‌ها، جامعۀ بشری را از اباحی‌گری جنسی نجات داده و پاسخ به‌غریزۀ جنسی را قاعده‌مند می‌کند.

1. کنترل دوستی‌ها

اثرپذیری از دوست، نقش مؤثری در مدیریت و کنترل غریزۀ جنسی دارد. انسان به‌صورت طبیعی نیازمند دوست و مونس است و خوشبختی او در معاشرت با دیگران کامل می‌شود. انسان در این ارتباطات، تجربیات زندگی را از دیگران می‌آموزد و خاطرات، گفتارها، شیرینی‌ها و تلخی‌های زندگی را با آنها مبادله می‌کند و در این تبادل اطلاعات، به‌سمت مرجحات و خصلت‌های رفتاری، اخلاقی و جنسی دوستان خود کشیده می‌شود. به همین دلیل، آموزه‌های دینی از دوستی‌های غیر شرعی نهی کرده است. قرآن مردان و زنان را از ارتباط عاطفی و جنسی نامشروع و پنهانی با جنس مخالف برحذر داشته است.

2. کنترل نگاه

قرآن کریم به فروبستن چشم از نگاه به‌نامحرم حکم کرده است. این امر از مصادیق خویشتن‌داری و مدیریت غریزۀ جنسی در آموزه‌های دینی و رویه‌های اجتماعی جامعۀ بشری شناخته شده است.

3. کنترل رفتار

کنترل صدا و گفتار و توصیه به ‌سخن‌گفتن به‌صورت موقر و معروف، کنترل زینت‌ها و استفاده‌نکردن تحریک‌آمیز از آنها، پاکدامنی، حفظ اسرار خانواده و تواضع در برابر همسر، مورد توصیه و تأکید آموزه‌های دین اسلام قرار گرفته است.

4. تقویت اراده

در آموزه‌های دینی به کم‌خوری، ورزش و مصرف انرژی، روزه‌گرفتن، تقویت ایمان و عزت نفس و پرهیز از گوشه‌گیری و خلوت، در جهت خویشتن‌داری توصیه شده است.

5. تفریحات سالم

بیکاری و نداشتن برنامۀ سالم تفریحی، خاستگاه بسیاری از ناهنجاری‌های جنسی است. با غنی‌سازی اوقات فراغت، برنامه‌ریزی دقیق کاری و تفریحی و مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، هنری، سیاسی و ورزشی، تاب‌آوری در برابر فشارهای جنسی، افزایش می‌یابد.

6. کنترل فکر و خیال

تخیل در نوجوانان و جوانان مجرد، نیروی فعالی است که هرمنظرۀ دل‌ربا و صحنه‌های شهوت‌انگیز را در ذهن آنها دل‌انگیزتر جلوه داده و به سمت عملی‌کردن آن سوق می‌دهد. کنترل فکر و خیال، راهکار مناسبی برای خویشتن‌داری جنسی است.

7. ازدواج

ازدواج اساسی‌ترین راهکاری است که ادیان آسمانی و عرف عقلایی جهت مدیریت غریزۀ جنسی پیشنهاد کرده است. قرآن کریم حکم داده است که مردان و زنان بی‌همسر خود را همسر دهید و از فقر و تنگدستی نهراسید که خداوند از فضل خویش آنان را بی‌نیاز می‌کند.

منابع

• قرآن‌ کریم.
• اسلامیان، زهرا و دیگران، «بررسی و تحلیل ابعاد مختلف تربیت جنسی و مسایل اساسی مرتبط با آن»، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی اشراق اندیشه مطهر، خانواده و تربیت جنسی، اردیبهشت 1394ش.
• «اندیشه‌های جدید غرب دربارۀ ازدواج»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1402ش.
• پاک‌نیا، عبدالکریم، «مرزها و عوامل دوستی از منظر اهلبیت»، مجلۀ فرهنگ کوثر، 1384ش، شمارۀ 64.
• «خویشتن‌داری چیست؟»، وب‌سایت سایکومتریست، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• جناتی، اشرف، «الگوی ‌عفاف بر مبنای تحلیل محتوایی سورۀ نساء»، فصلنامۀ علمی- ترویجی در حوزۀ اخلاق، شمارۀ 37، پیاپی 60، تابستان 1399ش.
• سلطانی ‌کوهانستانی، مریم، «خویشتن‌داری و نقش آن درآرامش نفس از منظر افلاطون»، پژوهش‌های اخلاقی، سال7، شمارۀ1، پاییز1395ش.
• طباطبایی، محمدحسین، ترجمۀ تفسیر المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ترجمۀ جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، چاپ پنجم، 1374ش.
• علی‌خانی، اسماعیل، «بدن در سبک زندگی دینی و سکولار»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال 13، شمارۀ پیاپی 50، بهار 1401ش.
• «غریزه»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• «کنترل فشارهای جنسی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• «کنترل و مدیریت غریزۀ جنسی»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان»، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1392ش.
• مروتی، سهراب و دیگران «نقد و بررسي سلسله مراتبي بودن نیازهاي انسان در نظريۀ مازلو؛ با رويكردي بر آيات قرآن كریم»، پژوهش‌هاي علم و دين، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، سال 4، شمارۀ 2، پاييز و زمستان 1392ش.
• مزیدی، محمد و خدمتیان، محمد، «الگوی تربیت جنسی با تکیه بر دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان»، دوفصلنامۀ تربیت اسلامی، سال 12، شمارۀ 25، پاییز و زمستان 1396ش.
• نصرتی، فاطمه و دیگران، «اثربخشی آموزش خود نظارتی با رویکرد مراقبۀ اسلامی برخویشتن‌داری دانشجویان دختر دانشگاه تهران»، مجلۀ پژوهش در دین و سلامت، دورۀ 6، شمارۀ 2، سال 1399ش.
• هاشمی، ریحانه و هاشمی‌زاده، سیدمحمدحسن، «مهارت‌های مهار غریزۀ جنسی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 31 مرداد 1393ش.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، صفات الشیعه، تهران، اعلمی، 1362ش.
• ابن‌شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول‏ عن آل الرسول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1404ق.
• حر عاملى، محمد بن حسن‏، تَفْصیلُ وَسائلِ الشیعَة إلی تَحْصیلِ مَسائلِ الشَّریعَة، تحقیق مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1409ق.
• راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامية، چ اول، 1412ق.
• طريحي، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرين‏، به‌تحقیق احمد حسینی اشكورى، تهران، مرتضوى،‌ چاپ سوم، 1375ش.
• فاضل نراقی، محمدمهدی بن اَبی‌ذَر، جامع السعادات، تصحیح و تعلیقات سید محمد کلانتر مقدمۀ شیخ محمدرضا مظفر، تهران، اعلمی، بی‌تا.
• فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، 1409ق.
• فلسفی، محمدتقی، کودک از نظر وراثت و تربیت، تهران، هیأت نشر معارف اسلامی، 1342ش.
• فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنير في غريب الشرح الكبير، قم، موسسه دار الهجره، 1414ق.
• قاضی‌زاده، کاظم، و احمدی سلمانی، سید علی، «عفاف در قرآن با نگاهی به روایات»، مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان)، 1386ش، سال نهم، شماره 36.
• قرشى، علی‌اکبر، قاموس قرآن‏، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1412ق.
• میرخانی، عزت‌السادات، و صفایی، سعیده، «جایگاه عفت جنسی در شریعت اسلامی و تأثیر آن بر تحکیم بنیان خانواده»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی زن و مطالعات خانواده، زمستان 1393ش، شماره 24.
• The American Heritage Dictionary of the English Language (3d ed. 1992), entries for celibacy and thence abstinence