آشار
 همکاری دستهجمعی کشاورزان افغانستانی در قالب سنت آشار برای جمعآوری محصول. |
آشار؛ رسم کهن همیاری مردم افغانستان در کشاورزی و آبادانی.
آشار یا حشر، رسم دیرینهٔ همیاری است که در آن مردم بدون دریافت مزد، در کارهایی مانند درو، خرمنکوبی، ساخت مسجد، پل و جاده مشارکت میکنند. رسم آشار، ریشه در شیوههای معیشتی و همبستگی اجتماعی دارد و در دوران اسلامی با مفاهیم دینی درآمیخته و بهویژه با نام امام علی پیوند خورده است که در فرهنگ شیعیان، نماد جوانمردی به شمار میرود. فرد آشارگر، در خلال همیاری از مشارکتکنندگان پذیرایی میکند و در پایان با دعاهای نیکو آنها را بدرقه میکند. این رسم، افزونبر افزایش بازدهی کار، سرمایهٔ اجتماعی را تقویت و همبستگی جامعه را نهادینه میسازد.
معرفی
آشار یا اَشَر یا حَشر، یکی از کهنترین و مهمترین رسومات اجتماعی در افغانستان است که نوعی همیاری را بدون دریافت مزد به نمایش میگذارد. این واژه در لغت بهمعنی گرد آوردن مردم است که اگر به فرمان دولت باشد، بیگاری و اگر مردمی باشد، همیاری نامیده میشود. آشار که مترادف بسیج در فرهنگ ایرانی و Campaign در زبان انگلیسی است، فراخوانی عمومی در سطح گروه یا منطقهای خاص برای انجام کارهای بزرگ بهشمار میرود.[۱]
این رسم که میان خویشان، دوستان و همسایگان و معمولاً در فصل درو، خرمنکوبی، ساختن خانه، مسجد، پل و جاده برگزار میشود، ریشه در شیوههای معیشتی و الگوهای همیاری دارد و بهویژه در جوامع روستایی و میان هزارهها بهصورت سنتی تداوم یافته است. مطالعات نشان میدهد که این نظام مبتنی بر همکاری داوطلبانه، بازتابی از ساختارهای همبستگی اجتماعی است که در آن کار گروهی بهعنوان سرمایهای اجتماعی، نقش تعیینکنندهای در انسجام جامعه دارد.[۲]
شواهد تاریخی، بهویژه در بامیان و دیگر مناطق، حاکی از آن است که آشار از دیرباز میان جوامع افغانستان رواج داشته و در دورهٔ اسلامی با مفاهیم و ارزشهای دینی غنیسازی شده است؛ بهگونهای که نام امام علی بهعنوان نماد عدالت و جوانمردی، در شعارها و اشعار مراسم آشار تکرار میشود و این پیوند، زمینهٔ تداوم و تقویت آن را در ساختار اجتماعی معاصر فراهم کرده است.[۳] گسترهٔ جغرافیایی این رسم، نشان میدهد که آشار در گذشته در قلمرو فرهنگی مشترک افغانستان و ایران رواج داشته و بهویژه در فصل درو، کشاورزان با ابزارهایی چون «ارداس» و «مَنگال» بهصورت دستهجمعی به برداشت محصول میپرداختند.[۴]
آدابورسوم
شرکتکنندگان در آشار شامل اقوام، همسایگان و دوستان دور و نزدیک هستند و تعداد آنها بسته به نوع کار، معمولاً بین ده تا بیست نفر و گاهی تا صد نفر نیز میرسد.[۵]
در این آیین، فرد آشارگر با برنامهریزی قبلی، افراد داوطلب را فراخوانده و مسئولیت تأمین تجهیزات و غذای روزانهٔ آنان را بر عهده دارد؛ در مقابل، شرکتکنندگان بدون دریافت دستمزد، در قالب همیاری، کار را انجام میدهند و آشارگر متعهد میشود که این مشارکت را از طریق روشهای غیرنقدی جبران کند؛ زیرا عدم پایبندی به این تعهد، موجب تضعیف روابط اجتماعی و کاهش اعتماد جمعی میشود. در مواردی نیز این نهاد بهصورت مبادلهٔ خدمات اجتماعی عمل میکند که در آن افراد کمبضاعت با ارائه خدمات به شخصیتهای بانفوذ، انتظار حمایت در زمینههای مختلف دارند؛ هرچند در دوران معاصر، مواردی از سوءاستفاده و بهرهکشی از نیروی کار بدون ایفای تعهدات متقابل نیز گزارش شده است.[۶]
در گذشته، پیش از گرمشدن هوا، صبحانه صرف میشد و همگی با داسهای تیز شده به محل کار میرفتند. کار معمولاً بهصورت ردیفی و در قالب مستطیلی به عرض حدود یک متر انجام میشد و هرکس که بیشتر درو میکرد، به خود میبالید. کار تا پیش از گسترش کامل آفتاب به پایان میرسید و سپس محصول بر پشت الاغها بار میشد و همگی به محل پذیرایی میرفتند. در کوبیدن خرمن از چندین رأس گاو و اسب نیز استفاده میشد. پذیرایی از همیاران با ناهار یا شام، یکی از رسمهای ضروری آشار بود که گاهی اقوام و همسایگان نیز به آن دعوت میشدند.[۷]
در پایان، صاحب کار با دعاهایی چون «امیرالمؤمنین پشت و پناه شما»، «خدا شما ره آخرت بدیه» و «برکت به عمر بچگکای شما»، از همیاران قدردانی میکند.[۸]
پیامدها
پژوهشگران بر اساس کارآمدی آشار در سطح امور شخصی مانند درو محصول، تهیهٔ هیزم و احداث مسکن و نیز در سطح پروژههای عامالمنفعه مانند ساخت مساجد، پلها و راههای ارتباطی،[۹] این رسم را بازتابی از هویت جمعی و سبک زندگی مبتنی بر تعاون دانستهاند. از منظر اجتماعی و روانشناختی، نهاد آشار با تبدیل کار فردی به تجربهای جمعی، علاوه بر افزایش بازدهی اقتصادی، سرمایهٔ اجتماعی جامعه را تقویت میکند و کار را لذتبخش و شادیآور میسازد.[۱۰]
ترانههای آشار
اجرای ترانههای جمعی با محتوای فولکلوریک و مذهبی، از دیگر ارکان رسم اشار است. این آوازها که در برخی مناطق «اللهدوست» نامیده میشوند، شامل منقبتهای دینی در توصیف اهلبیت و مضامین اجتماعی هستند و با تکرار شعارهای «الله دوست» و «علی یار» همراه میشود. یک فرد خوشصدا، ابیاتی را بهصورت آواز میخواند و دیگران در پایان هر بند با ذکر «الله الله» بهصورت جمعی پاسخ میدهند. در این ترانهها، عشق مردم به امام علی بهعنوان ولی خدا، نشان داده میشود.[۱۱]
پانویس
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ج1، 1360ش، ص94؛ شهرستانی، قاموس لهجه دری هزارگی، 1361ش، ص21؛ فیاض، آسیبشناسی روابط قومی گروههای شیعه در افغانستان، 1395ش، ص85.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه هزاره، ۱۳۹۹ش، ج۱، ص142.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه هزاره، ۱۳۹۹ش، ج۱، ص142.
- ↑ باستانی پاریزی، از پاریز تا پاریس، 1358ش، ص265.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه هزاره، ۱۳۹۹ش، ج۱، ص142.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (فرهنگ، تاریخ و اجتماع)، 1401ش، ص251؛ گروهی از نویسندگان، شناسنامه غور، 1398ش، ص157.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (فرهنگ، تاریخ و اجتماع)، 1401ش، ص251.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه هزاره، ۱۳۹۹ش، ج۱، ص142.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (فرهنگ، تاریخ و اجتماع)، 1401ش، ص251.
- ↑ شریعتی، کشاورزی هزارگی، 1392ش، ص22.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه هزاره، ۱۳۹۹ش، ج۱، ص142.
- ↑ فیاض، «الله دوست»، دانشنامه هزاره، کابل، 1399ش، ص814.
منابع
- باستانی پاریزی، محمدابراهیم، از پاریز تا پاریس، تهران، ۱۳۵۸ش.
- رهیاب (بلخی)، سید حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
- شریعتی، حفیظالله، کشاورزی هزارگی، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانهای قائمیه، ۱۳۹۲ش.
- شهرستانی، شاه علیاکبر، قاموس لهجه دری هزارگی، دانشگاه کابل، ۱۳۶۱ش.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۰ش.
- فیاض، محمدحسین، آسیبشناسی روابط قومی گروههای شیعه در افغانستان، قم، المصطفی، ۱۳۹۵ش.
- فیاض، محمدحسین، «آشار» و «الله دوست»، در دانشنامه هزاره، کابل، بنیاد دانشنامه هزاره، ۱۳۹۹ش.
- گروهی از نویسندگان، شناسنامه غور، کابل، پرند و انجمن ادبی غور، ۱۳۹۸ش.