سنگ هفتقلم؛ شاهکار سنگتراشی دورۀ تیموری در شهر هرات.
 سنگ هفتقلم |
سنگ هفتقلم، شاهکار سنگتراشی دورهٔ تیموریان، در جوار مزار خواجه عبدالله انصاری در هرات قرار دارد. این اثر بهدستور سلطانحسین بایقرا ساخته شد و ساخت آن هفت سال به طول انجامید. طراحی آن را به کمالالدین بهزاد و تراش آن را به استاد شمسالدین حکّاک نسبت دادهاند. نقوش یکدست و دقیق این سنگ که با بررسی یونسکو تأیید شده، آن را به شاهکاری بینظیر تبدیل کرده است. این اثر تاکنون آسیب ندیده و با حمایت بنیاد آقاخان و تأسیس کتابخانهای در جوار آن، برای ثبت در فهرست میراث یونسکو نامزد شده است.
نامگذاری
سنگ هفتقلم، یکی از آثار تاریخی و شاهکارهای بینظیر هنر سنگتراشی دورهٔ تیموریان است که هماکنون در جوار مزار خواجه عبدالله انصاری در شهر هرات قرار دارد. نامگذاری این اثر به «هفتقلم» به دلایل گوناگونی نسبت داده شده است. برخی آن را به آرایش عروس با هفت رنگ و هفت قلم تشبیه کردهاند[۱] و برخی دیگر به هفت سطح یا هفت طبقهای بودن کار تراش و حکاکی آن اشاره دارند.[۲] همچنین گفته شده که «هفتقلم» به مراحل هفتگانهٔ ساخت آن بازمیگردد: از کندن سنگ از کوه، مسطح کردن آن به شکل مکعب، صیقلدادن، تنظیم و تقسیمبندی با اشکال هندسی، طراحی گلبرگها، تراش نقوش و نهایتاً حکاکی با خطوط ریحان، ثلث، محقق، رقعه، تعلیق، نسخ و نستعلیق بر روی سنگ.[۳]
تاریخچه
دربارهٔ تاریخچهٔ این سنگ، چنین روایت شده است که سلطانحسین بایقرا (۸۴۲–۹۱۱ق) به هنرمندان زمان خود دستور داد تا برای سنگ قبر او چنین اثری را بسازند؛ اما پس از مرگ فرزند جوانش، سلطان غریبمیرزا، این سنگ به فرمان او بر مزار فرزندش نهاده شد. ساخت این اثر هفت سال به طول انجامید و سال حکاکی آن ۹۰۲ یا ۹۰۷ق ثبت شده است.[۴] امروزه این سنگ در سمت شمالی مرقد خواجه عبدالله انصاری قرار دارد.[۵] طراحی این شاهکار را به کمالالدین بهزاد و تراشکاری آن را به استاد شمسالدین حکّاک نسبت دادهاند؛ هرچند برخی نیز بر نقش هنرمندان دیگری چون استاد میرک نقاش و استاد زینالدین معمار تأکید دارند.[۶] در فرایند ساخت، استاد شمسالدین سنگ را از کوه جدا کرده، آن را مسطح و صیقل داده و سپس گلبرگها و نقوش زیبا را بر روی آن حک کرده است.[۷]
ارزش و اهمیت
نقشهای زیبای روی این سنگ آن را به یک اثر هنری منحصر بهفرد تبدیل کرده و بههمین دلیل یک شاهکار سحرآمیز هنری در جهان شناخته میشود.[۸] هیئت باستانشناسی یونسکو با بررسی دقیق نقوش سنگ با ذرهبینهای حساس، به این نتیجه رسید که گلبرگهای قسمت بالای سنگ با گلبرگهای قسمت پایینی آن کاملاً مطابقت دارند و هیچ تفاوتی میان آنها وجود ندارد.[۹] در طول زمان، باستانشناسان بسیاری پیشنهاد خرید این اثر را با قیمتهای گزاف ارائه دادهاند، اما افغانستان هرگز راضی به فروش آن نشده است.[۱۰]
این سنگ با گذشت زمان هیچگونه آسیبی ندیده است.[۱۱] در سالهای اخیر، بنیاد فرهنگی آغاخان به مرمت و توسعهٔ اتاقهای اطراف آرامگاه خواجه عبدالله اقدام کرد و اتاقی ویژه برای نگهداری این سنگ اختصاص داد.[۱۲] همچنین صندوق شیشهای برای محافظت از آن ساخته شده است و در سال ۱۳۹۰ش نیز کتابخانه و مرکز پژوهشی هفتقلم در جوار این اثر تأسیس شد.[۱۳]
مقامات افغانستانی دو بار خواستار ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو شدهاند؛ بار نخست در سال ۱۳۸۳ش توسط ولیشاه بهره که پیشنهاد ثبت آن بهعنوان هشتمین عجایب هنری جهان را مطرح کرد[۱۴] و بار دوم در سال ۱۴۰۱ش توسط رئیس اطلاعات و فرهنگ هرات، که خواستار ثبت این سنگ تاریخی در لیست میراثهای یونسکو شد.[۱۵]
پانویس
- ↑ شاهبهره، هرات نگین خراسان، ۱۳۹۱ش، ص۸۸.
- ↑ محمدی، «سنگ هفتقلم»، وبسایت سیستممعلوماتی گردشگری افغانستان.
- ↑ شاهبهره، هرات نگین خراسان، ۱۳۹۱ش، ص۸۸.
- ↑ صدیقی، «آبدات تاریخی گازرگاه شریف شهکاری از هنر معماری عصر تیموریان هرات»، ۱۳۹۵ش، ص ۶۳.
- ↑ محمدی، «سنگ هفتقلم»، وبسایت سیستممعلوماتی گردشگری افغانستان.
- ↑ «سنگ هفتقلم شاهکار حکاکی جهان در افغانستان»، خبرگزاری میزان.
- ↑ محمدی، «سنگ هفتقلم»، وبسایت سیستممعلوماتی گردشگری افغانستان.
- ↑ عبدالله، «سنگ هفتقلم، یک شاهکار سحرآمیز هنری جهان»، وبسایت ماریا دارو.
- ↑ شاهبهره، هرات نگین خراسان، ۱۳۹۱ش، ص۸۹.
- ↑ «سنگ هفتقلم شاهکار حکاکی جهان در افغانستان»، خبرگزاری میزان.
- ↑ شاهبهره، هرات نگین خراسان، ۱۳۹۱ش، ص۹۰.
- ↑ صدیقی، «آبدات تاریخی گازرگاه شریف شهکاری از هنر معماری عصر تیموریان هرات»، ۱۳۹۵ش، ص۶۳.
- ↑ شاهبهره، هرات نگین خراسان، ۱۳۹۱ش، ص۹۰.
- ↑ صدیقی، «آبدات تاریخی گازرگاه شریف شهکاری از هنر معماری عصر تیموریان هرات»، ۱۳۹۵ش، ص ۶۳-۶۴.
- ↑ «سنگ هفتقلم هرات در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شود»، خبرگزاری صدای افغان.
منابع
- «سنگ هفتقلم شاهکار حکاکی جهان در افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردين ۱۳۹۵ش.
- «سنگ هفتقلمهرات در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شود»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دلو ۱۴۰۱ش.
- شاهبهره، ولی، هرات نگین خراسان، هرات، مجلۀ ندای تعلیم، چ۲، ۱۳۹۱ش.
- صدیقی، نجیب، «آبدات تاریخی گازرگاه شریف شهکاری از هنر معماری عصر تیموریان هرات»، در مجلۀ باستانشناسی افغانستان، دور سوم، شمارۀ شانزدهم، جوزای ۱۳۹۵ش.
- عبدالله، حسین، «سنگ هفتقلم، یک شاهکار سحرآمیز هنری جهان»، وبسایت ماریا دارو، تاریخ درج مطلب: ۷ مارس ۲۰۲۱م.
- محمدی، احمد، «سنگ هفتقلم»، وبسایت سیستممعلوماتی گردشگری افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۵ قوس ۱۳۹۶ش.