پیش‌نویس:صدام حسین

صدام حسین؛ رییس‌جمهوری سابق عراق.

زندگی‌نامه

تولد و تحصیلات

صدام حسین تکریتی در ۲۸ آوریل ۱۹۳۷م در روستای العوجه، در نزدیکی تکریت عراق، متولد شد. پدرش، حسین عبدالمجید، پیش از تولد وی درگذشت و مادرش، صبغه، پنج سال پس از آن با ابراهیم حسن ازدواج کرد. صدام تحصیلات ابتدایی خود را در تکریت آغاز کرد و در سن ده سالگی به همراه دایی خود، خیرالله طلفاح، به بغداد رفت. وی تحصیلات متوسطه خود را به پایان رساند و در اوایل دهه ۱۹۶۰م مطالعات حقوقی را در مصر آغاز کرد و در ۱۹۷۰ مدرک لیسانس خود را از دانشکده حقوق بغداد دریافت کرد. صدام به زبان انگلیسی تسلط داشت، اما ترجیح می‌داد با خارجی‌ها به زبان عربی گفت‌وگو کند. ناظران عربی، لهجه او را «روستایی» توصیف و سخنرانی‌هایش را کسل‌کننده و یکنواخت ارزیابی کرده‌اند.

خانواده

صدام حسین در ۱۹۶۳م با ساجده، دختر دایی خود، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج دو پسر به نام‌های عدی و قصی و سه دختر بود. حسین کامل و صدام کامل، برادران دامادهای صدام، پس از اختلاف با خانوادهٔ او در سال ۱۹۹۶م به اردن گریختند و در بازگشت به عراق کشته شدند. عدی و قصی نیز در جریان اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در ۲۰۰۳م کشته شدند و سه دختر صدام به همراه مادرشان به اردن پناهنده شدند. صدام همچنین با سمیره شاه‌بندر ازدواج کرد که حاصل این ازدواج پسری به نام علی بود.

زمینه‌های تربیت و تکوین شخصیت

شخصیت صدام حسین در دوران کودکی تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفت که مهم‌ترین آنها، زندگی در خانواده‌ای فقیر در روستای العوجه، فقدان پدر پیش از تولد و سرپرستی ناپدری خشن و پدربزرگی نامهربان بود که وی را به فروشندگی در ایستگاه قطار وادار می‌کردند. انتقال وی در سن ده سالگی به نزد دایی خود که افسر ارتش و دارای گرایش‌های ضداستعماری بود، نقطه عطفی در تکوین شخصیت او محسوب می‌شود؛ چراکه وی را با فضای سیاسی و ایدئولوژیک ملی‌گرایانه و ضدبریتانیایی آشنا ساخت. تجربۀ زیسته در محیطی سرشار از خشونت، فقر و ناامنی، همراه با تأثیرپذیری از گفتمان‌های پان‌عربیستی و ضداستعماری رایج در دهه‌های ۱۹۵۰م و ۱۹۶۰م زمینه‌ساز شکل‌گیری رویکردی شد که در آن بقا، قدرت‌طلبی و مقابله با مخالفان به‌عنوان اصول راهنمای رفتاری تثبیت شد.

ویژگی‌های شخصیتی

تحلیلگران حوزه روان‌شناسی سیاسی، شخصیت صدام حسین را در چارچوب سندرم خودشیفتگی بدخیم توصیف کرده‌اند که مؤلفه‌های آن شامل بزرگ‌بینی مفرط، فقدان همدلی، بی‌تفاوتی نسبت به رنج دیگران و تمایل به بهره‌کشی از باورهای جمعی برای تثبیت قدرت می‌شود. به گزارش پژوهشگران، وی با تکیه بر وجدان اجتماعی سست و رویکردی ضداجتماعی، روابط خود را بر اساس منافع شخصی تعریف می‌کرد و در مواجهه با تهدید یا مجازات، رفتاری مقاوم و بی‌بازدارنده از خود نشان می‌داد. از دیدگاه منابع دانشگاهی، نگرش پارانوئیدی وی با بدگمانی نسبت به دیگران، فرافکنی خصومت‌ها و درک مخالفان به‌عنوان تهدیدی برای خودمختاری همراه بود که توجیه‌کننده اقدامات تهاجمی وی در عرصه داخلی و خارجی محسوب می‌شد. این ترکیب شخصیتی، مبتنی بر خودبزرگ‌بینی و نیاز به بقای قدرت، تعیین‌کننده اصلی کنش‌های سیاسی و نظامی وی در طول دوران حاکمیت بود.

باورها و کنش‌های دینی

به باور صدام حسین، اسلام دینی عربی و میراث ملی اعراب به شمار می‌رفت که پیامبر آن، پیامبری عرب برای پیروان عرب خود بوده است. از دیدگاه وی، تأکید بر عرب‌بودن اسلام، مناقشات کلامی و تقوای فردی را در مرتبه‌ای پایین‌تر قرار می‌داد و اسلام به‌عنوان عامل وحدت‌بخش جهان عرب و میراثی فرهنگی تلقی می‌شد. به عقیده وی، اسلام‌گرایان شیعه به‌ویژه پس از انقلاب ایران، با معرفی بدعت‌های فارسی در صدد تضعیف اسلام ناب عربی برآمده بودند؛ از این رو، به گفته صدام، مخالفان شیعه رژیم در چارچوب قومی-ملی (عرب در برابر فارس) تعریف می‌شدند، نه در چارچوب فرقه‌ای (سنی در برابر شیعه). به گزارش پژوهشگران، رژیم بعث تحت رهبری صدام با بهره‌گیری از راهبرد تهدید و فشار در صدد تغییر کاربری نهادهای مذهبی به‌عنوان ابزاری برای قدرت برآمد و اسلام را منبعی برای مشروعیت‌سازی سیاسی به کار گرفت، هرچند که بر اساس مستندات، نتایج این سیاست در مناطق سنی و شیعه تفاوت‌های قابل‌توجهی داشت. این رویکرد، چنانکه تحلیلگران معتقدند، میراثی از چارچوب‌بندی قومی-ملی از تنش‌های فرقه‌ای در عراق بر جای گذاشت که همچنان بر پویایی‌های سیاسی این کشور تأثیرگذار است.

فعالیت‌های نظامی و سیاسی

فعالیت سیاسی و نظامی صدام حسین از عضویت در حزب بعث در دوران جوانی آغاز شد و او در ۱۹۵۹م در عملیات نافرجام ترور عبدالکریم قاسم، نخست‌وزیر وقت عراق، شرکت داشت که طی آن مجروح و به سوریه و سپس مصر گریخت. وی در ۱۹۶۳م به عراق بازگشت و در ۱۹۶۴م به دلیل مشارکت در کودتای ناموفق علیه عبدالسلام عارف، زندانی شد، اما دو سال بعد از زندان گریخت و زندگی مخفیانه را آغاز کرد. صدام در کودتای ۱۹۶۸م که حزب بعث را به قدرت رساند، نقش داشت و در همان سال به معاونت رئیس‌جمهور (احمد حسن البکر) منصوب شد. او در این جایگاه، با تشکیل نهادهای امنیتی، به تدریج قدرت را در دست گرفت و در ۱۹۷۹م البکر را به استعفا واداشت و به ریاست‌جمهوری عراق، فرماندهی کل نیروهای مسلح و دبیرکلی حزب بعث رسید.

دوران ریاست‌جمهوری

دوران زمامداری صدام حسین (۲۰۰۳-۱۹۷۹م) با ویژگی‌ها و رویدادهای همراه بود که مهم‌ترین آنها در ذیل آمده است:

تمرکز قدرت و سرکوب داخلی: صدام حسین در ۱۹۷۹م با اتخاذ تدابیر امنیتی گسترده، از جمله حذف فیزیکی شماری از رقبا و همپیمانان پیشین، زمام امور اجرایی کشور را به دست گرفت. در طول این دوره، ساختار قدرت در عراق بر پایه تمرکز بی‌سابقه اختیارات در دفتر ریاست‌جمهوری و شبکه‌های موازی امنیتی و نظامی استوار بود که وفاداری شخصی به رئیس‌جمهور، مبنای اصلی انتصابات و پیشرفت شغلی در بدنۀ حکومت محسوب می‌شد.

سیاست‌های داخلی و ساختار حکمرانی: در حوزه داخلی، دولت عراق با بهره‌گیری از دستگاه‌های اطلاعاتی و نیروهای مسلح، هرگونه ابراز مخالفت آشکار را کنترل و محدود کرد. اقلیت کرد در مناطق شمالی با عملیات‌های نظامی گسترده، از جمله کاربرد تسلیحات شیمیایی در برخی موارد، مواجه شد. همچنین در پی قیام‌های سال ۱۹۹۱م در مناطق شیعه‌نشین جنوب، نیروهای دولتی اقدام به تخریب بخش‌هایی از شهرها و تغییر اکوسیستم نیزارها کردند که به دگرگونی الگوی سکونت و معیشت ساکنان انجامید. نظام آموزشی و رسانه‌های کشور نیز در چارچوب گفتمان رسمی حزب بعث، بر روایت‌های مبتنی بر شکوه تمدنی و نقش تاریخی رهبری متمرکز شد.

تغییرات در ساختار جانشینی و فرماندهی: در اواخر دهه ۱۹۹۰م و اوایل دهه ۲۰۰۰م صدام حسین با کاهش دایره مشاوران ارشد، اداره امور نظامی و امنیتی را به پسر دوم خود، قصی، واگذار کرد و وی را مسئول گارد ریاست‌جمهوری و نیروهای ویژه ساخت. پسر ارشد، عدی، نیز تا پیش از حادثه ترور نافرجام در سال ۱۹۹۶م نقش غیررسمی در برخی حوزه‌های رسانه‌ای و ورزشی ایفا می‌کرد.

رویکرد تبلیغاتی و بازنمایی رسمی قدرت: در این دوران، دستگاه‌های فرهنگی و اطلاعرسانی عراق، به‌صورت نظام‌مند، چهره عمومی رئیس‌جمهور را در قالب نمادهایی از تداوم تمدن بین‌النهرین، شجاعت در برابر بیگانگان و ثباتبخشی به یکپارچگی ملی ارائه می‌کردند. تابلوها، مجسمه‌ها و سرودهای رسمی، این بازنمایی را در تمامی اماکن عمومی و مراسم رسمی نهادینه ساخته بودند.

ریداد الدجیل: صدام حسین در ۱۹۸۲م در شهرک شیعه‌نشین الدجیل در ۴۰ کیلومتری شمال بغداد، مورد سوءقصد قرار گرفت. در پی این رویداد، نیروهای امنیتی عراق به شهر حمله کرده و دست‌کم ۱۶۰ نفر از ساکنان، از جمله چند کودک، کشته یا اعدام شدند. حدود ۱٬۵۰۰ تن دیگر از اهالی به زندان منتقل شدند و تحت بازجویی قرار گرفتند. همچنین، زمین‌های کشاورزی منطقه به وسعت حدود ۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع تخریب شد و تا ده سال پس از آن، کاشت مجدد در آنها ممنوع اعلام گردید.

تحولات اقتصادی در دوران تحریم: پس از اشغال کویت در اوت ۱۹۹۰م و به دنبال آن وضع تحریم‌های جامع اقتصادی توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد، ساختار تولید و تجارت عراق دچار اختلال شدید شد. دولت با اتکا به برنامه «نفت در برابر غذا» که از سال ۱۹۹۶م به اجرا درآمد، کوشید تا نیازهای اولیه جمعیت شهری و روستایی را از طریق سهمیه‌بندی کالاهای اساسی تأمین کند. با این حال، زیرساخت‌های نفت و صنایع وابسته، علاوه‌بر شبکه‌های برق و آب و راه‌ها، در نتیجه تحریم‌ها و نیز حملات هوایی سال م۱۹۹۱م با آسیب‌های بلندمدتی مواجه شد که روند بازسازی را با دشواری‌های فنی و مالی همراه ساخت.

انتفاضه شعبان (۱۹۹۱م): پس از شکست عراق در جنگ کویت و با تشدید بحران اقتصادی و تخریب زیرساخت‌ها، در شعبان ۱۴۱۱ق قیام گسترده‌ای از بصره آغاز شد و به سرعت به ۱۴ استان از ۱۸ استان کشور سرایت کرد. این قیام ۱۵ روز به طول انجامید و طی آن، نیروهای دولتی با اقدامات نظامی، ده‌ها هزار نفر را کشته و حدود دو میلیون نفر را آواره کردند. در جریان سرکوب، حرم‌های امام علی و امام حسین آسیب دید و شش ماه درهای آنها بسته ماند. همچنین ده‌ها مسجد، مدرسه دینی و حسینیه در کربلا و نجف تخریب شد و این رویداد به‌عنوان یکی از خونین‌ترین سرکوب‌های دوران حاکمیت بعث ثبت شد.

روابط با ایران

قرارداد الجزایر

صدام حسین در جایگاه معاون رئیس‌جمهور عراق، در ۱۳۵۳ش با میانجی‌گری هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، مذاکراتی را با محمدرضا پهلوی در حاشیه اجلاس اوپک انجام داد که منجر به امضای قرارداد الجزایر شد. وی سپس در اردیبهشت ۱۳۵۴ش به تهران سفر کرد و در دیدار با مقامات عالی‌رتبه ایران، بر تحکیم روابط دوجانبه بر اساس این قرارداد تأکید نمود و ضمن اشاره به پیوندهای تاریخی و مذهبی دو ملت، بر ضرورت هوشیاری در برابر آنچه «توطئه‌های استعماری» خواند، تأکید ورزید. در فاصله سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ش دولت عراق با توجه به هماهنگی با متحدان منطقه‌ای و بین‌المللی رژیم پهلوی، اقدام به محدودسازی فعالیت‌های امام خمینی در عراق کرد و با محاصرۀ منزل مسکونی وی، تلاش کرد تا از فعالیت‌های ایشان جلوگیری نماید. این اقدامات در نهایت به درخواست خروج ایشان از عراق در مهرماه ۱۳۵۷ش انجامید که با استناد به تعهدات بین‌المللی از سوی دولت عراق توجیه شد و امام خمینی ناچار به ترک عراق شد.

حمله علیه جمهوری اسلامی ایران

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی در ایران، صدام حسین که در سال ۱۳۵۸ش به ریاست‌جمهوری عراق رسیده بود، در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ش با استناد به ادعای مداخله ایران در امور داخلی عراق و حمایت از کردهای مخالف، قرارداد الجزایر را یک‌جانبه لغو کرد و سپس در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ش عملیات نظامی گسترده‌ای را علیه ایران آغاز نمود. این جنگ تا مرداد ۱۳۶۷ش ادامه یافت و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت پایان پذیرفت. تلفات انسانی و هزینه‌های مالی این جنگ، تأثیر عمیقی بر ترکیب جمعیتی و بودجه عمومی عراق بر جای نهاد. در ۱۳۶۹ش صدام حسین در نامه‌ای به رئیس‌جمهور وقت ایران، ضمن اعلام پذیرش مجدد قرارداد الجزایر و تعهد به عقب‌نشینی از مناطق مورد مناقشه و آزادی اسرای جنگی، زمینه‌سازی برای عادی‌سازی روابط را فراهم کرد. سپس دو کشور فرایند تبادل اسرا، تفحص پیکرهای کشته‌شدگاه و تسهیل سفرهای زیارتی را به‌عنوان گام‌های آغازین در جهت کاهش تنش‌ها و بازسازی مناسبات دوجانبه دنبال کردند.

کاربرد سلاح‌های شیمیایی

در جریان جنگ ایران و عراق نیروهای عراقی با بهره‌گیری از توانمندی‌های صنایع شیمیایی که از دهه ۱۹۷۰م با همکاری شوروی سابق و آلمان توسعه یافته بود، از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و مناطق مسکونی استفاده نمودند. نخستین حملات شیمیایی در آبان ۱۳۵۹م علیه شهر سوسنگرد گزارش شد و متعاقباً در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۶۲، تیم اعزامی سازمان ملل استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی در منطقه هورالهویزه را تأیید نمود. حملات شیمیایی طی سال‌های ۱۳۶۲ش تا ۱۳۶۷ش با استفاده از گازهای خردل، اعصاب و سیانور در جبهه‌های مختلف از جمله فاو، جزایر مجنون، سومار و مناطق غربی کشور ادامه یافت و علاوه بر بیمارستان‌های صحرایی، مناطق مسکونی نظیر سردشت (تیر ۱۳۶۶ش) را نیز دربرگرفت. بر اساس گزارش‌های موجود، این حملات تلفات انسانی قابل‌توجهی بر جای گذاشت و آثار آن بر سلامت بازماندگان و محیط زیست منطقه پایدار مانده است.

اخراج ایرانیان

در سال ۱۳۵۰ش دولت عراق با پیروی از سیاست‌های عرب‌گرایانه، اقدام به اخراج گسترده اتباع ایرانی ساکن عراق نمود که بخش عمده‌ای از آنان را طلاب و روحانیون تشکیل می‌دادند. این روند در سال ۱۳۵۴ش و دوباره در ۱۳۵۸ش در زمان ریاست‌جمهوری صدام حسین، با اخراج گروه دیگری از ایرانیان‌الاصل، به‌طور عمده تاجران و ثروتمندان، ادامه یافت. در پی این اخراج‌ها، دولت عراق اموال آنان را مصادره کرد که حاصل آن بالغ بر سه میلیارد دلار برآورد شده است. پژوهشگران این اقدامات را از جمله رفتارهای سخت‌گیرانۀ صدام حسین با جمعیتی دانسته‌اند که چندین نسل در عراق ساکن بودند و در توسعۀ آن نقش داشته‌اند.

اشغال کویت و جنگ خلیج فارس

در دوم اوت ۱۹۹۰م عراق با طرح ادعاهای تاریخی و اقتصادی، تمامیت ارضی کویت را اشغال کرد. شش ماه بعد، ائتلافی بین‌المللی با مجوز شورای امنیت، عملیات نظامی موسوم به «طوفان صحرا» را علیه مواضع عراق در کویت و خاک عراق اجرا کرد که به عقب‌نشینی نیروهای عراقی و پذیرش آتشبس انجامید. متعاقب آن، عراق ملزم به خلع سلاح از سلاح‌های کشتار جمعی و پذیرش بازرسی‌های سازمان ملل شد.

برکناری از قدرت

در ۲۰۰۳م با استناد به قطعنامه‌های پیشین شورای امنیت و بدون اخذ مجوز صریح جدید از این شورا، ایالات متحده آمریکا و ائتلافی از کشورهای همپیمان، عملیات نظامی گستردهای را علیه عراق آغاز کردند. طی سه هفته نخست این عملیات، ساختار حکومتی و نیروهای مسلح عراق فروپاشی کرد و در تاریخ ۹ آوریل، با سقوط بغداد، صدام حسین از صحنه عمومی غایب شد. در جریان حملات هوایی اولیه، دو نوبت تلاش برای هدف قراردادن وی بی‌نتیجه ماند و او تا ماه دسامبر همان سال مخفی شد. سرانجام در تاریخ ۱۳ دسامبر ۲۰۰۳م طی عملیاتی اطلاعاتی و میدانی توسط نیروهای نظامی ایالات متحده، وی در یک پناهگاه زیرزمینی در نزدیکی روستای الدور، در حوالی شهر تکریت، شناسایی و بازداشت شد.

اتهامات مطرح‌شده

صدام حسین پس از دستگیری با انبوهی از اتهامات مرتبط با جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت مواجه شد که مهم‌ترین آنها در جریان دادرسی دادگاه عالی کیفری عراق از سال ۲۰۰۵م مطرح شد. این اتهامات به‌طور عمده ناظر بر رویدادهای دوران حاکمیت وی از جمله سرکوب گروه‌های قومی و مذهبی، کاربرد سلاح‌های شیمیایی علیه غیرنظامیان و نقض گستردۀ حقوق شهروندان بود که مهم‌ترین آنها در ذیل آمده است:

• عملیات انفال و حمله به حلبچه (۱۹۸۸): در جریان عملیات انفال که بین فوریه تا نوامبر ۱۹۸۸م به اجرا درآمد، نیروهای عراقی در منطقه حلبچه در شمال عراق، از گازهای شیمیایی استفاده کردند. بر اساس گزارش‌ها، در تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۸۸، بیش از ۵ هزار نفر در این حمله جان باختند و بازماندگان همچنان از عوارض ناشی از آن رنج می‌برند. همچنین در چارچوب این عملیات، سیاست تخریب منازل، اخراج و تفکیک مردان از خانواده‌هایشان اجرا شد و ۹۵ درصد از مستغلات منطقه خارج از محدوده اعلام گردید. در این دوره، حدود ۱۸۰ هزار نفر ناپدید شدند و شبه‌نظامیان کرد در بیابان‌های غرب و جنوب‌غرب عراق اعدام شدند.
• خشکاندن نیزارهای جنوب: در ۱۹۹۱م دولت عراق طرح‌های مهندسی را با هدف خشکاندن نیزارهای جنوب عراق که محل سکونت جمعیتی از شیعیان بود، آغاز کرد. این اقدام موجب جابجایی ساکنان منطقه شد که قرن‌ها در آن زیست‌گاه سکونت داشتند و امکان ادامه معیشت پیشین برای آنان فراهم نبود.
• قتل‌عام قبیله بارزانی: نیروهای صدام به اعدام حدود ۸ هزار نفر از مردان قبیله کرد بارزانی در ۱۹۸۳م متهم شدند. همچنین در ۱۹۸۰م کردهای قبیله فیلی از عراق به ایران اخراج شدند و گزارش‌هایی از کشته‌شدن شماری از آنان در شمال عراق وجود دارد.
• سرکوب رهبران مذهبی شیعه و نقض حقوق شهروندان: صدام حسین به قتل شماری از رهبران مذهبی شیعه در بازه زمانی ۱۹۸۰م تا ۱۹۹۹م متهم متهم شد. همچنین گزارش‌هایی مبنی بر شکنجه، اعدام و تهدید مخالفان رژیم از گروه‌های مختلف قومی و مذهبی شامل شیعیان، اعراب سنی، کردها و ترکمن‌ها مطرح شد.
• حملات شیمیایی به مناطق کردستان عراق: در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۶۷ش (۶ اوت ۱۹۸۸)، ارتش عراق شهر زاخو و روستاهای اطراف آن در کردستان عراق را با بمب‌های و راکت‌های شیمیایی حاوی عوامل سیانور و اعصاب هدف قرار داد که در نتیجه، ۴۱ نفر کشته و ۵۰۰ تن مصدوم شدند. همچنین در روزهای پایانی جنگ، حملات شیمیایی به مناطق اطراف هویزه و جفیر نیز انجام شد. این حملات در حالی صورت گرفت که عراق قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را چند روز پیش از آن پذیرفته بود. آثار این حملات بر سلامت بازماندگان و نسل‌های بعدی آنان و نیز محیط زیست منطقه همچنان پایدار است.

محاکمه و اعدام

دادگاه عالی کیفری عراق با استناد به اتهامات مطروحه، صدام حسین را به‌عنوان مقام مسئول در صدور احکام کیفری و نیز نظارت بر عملیات نظامی و از جمله کاربرد سلاح‌های شیمیایی، در پرونده الدجیل به جرم جنایت علیه بشریت محکوم کرد. دادگاه در تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۰۶م حکم اعدام وی را صادر کرد که در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۶م در مقر نظامی سابق در بغداد به اجرا درآمد.

منابع

«از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا». وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.

امامی، حسام‌الدین (۱۳۷۵). صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس. تهران: جاویدان.

«انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود». دین آنلاین. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.

«بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران». خبرگزاری ایمنا. ۹ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.

پارسادوست، منوچهر (۱۳۸۵). ما و عراق، از گذشته دور تا امروز. تهران: شرکت سهامی انتشار.

تبرائیان، صفاءالدین (۱۳۹۱). انتفاضه شعبانیه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

«توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟». خبرگزاری ایسنا. ۲۸ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.

حائری، علی (۱۳۶۸). روزشمار شمسی. قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

خلیلی، سمیر (۱۳۷۰). جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز. تهران: طرح نو.

«زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)». همشهری آنلاین. ۱۴ آبان ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.

«سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟». وب‌سایت تابناک. ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.

«صدام از تولدتا چوبه دار». وب‌سایت روزنامه ایران. ۱۷ آبان ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.

«صدام علیه معاودین». وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر. ۱۲ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.

«فهرست اتهامات "صدام حسین" در خبرگزاری فرانسه». خبرگزاری ایرنا. ۶ آذر ۱۳۸۴. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.

«گزارشی از سفر صدام حسین به ایران». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ۹ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.

«نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.

ویلی، جویس ان (۱۳۷۳). نهضت اسلامی شیعیان عراق. ترجمهٔ مهوش غلامی. تهران: موسسه اطلاعات.

"Saddam Hussein profile". bbc (به انگلیسی). 4 January 2001. Retrieved 7 August 2026.

«The Legacy Of Saddam's Islam». hoover. دسامبر ۴, ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۲۶.

«The Psychological Profile of Saddam Hussein». Unit for the Study of Personality in Politics. ۱ مارس ۲۰۰۳. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۲۶.