پیشنویس:آمنه ودود
آمنه ودود؛ فمینیست اسلامی، قرآنپژوه و نویسنده کتاب «قرآن و زن»
آمنه ودود، تحت تأثیر نظریۀ دوحرکتی و اندیشههای روششناسانۀ فضلالرحمن، الگویی هرمنوتیکی برای فهم قرآن به نام «هرمنوتیک توحیدی» ارائه میدهد. ودود قرآن را پاسخی به موقعیت جامعۀ عربستان میداند. پاسخی که بهصورت غالب شامل اظهار نظرهای اخلاقی، دینی و اجتماعی به مسائل خاص و در موقعیتهای خاص بوده است. وی مدعی است آیینها و مناسک عبادی مطرح در قرآن غیر قابل تغییرند و باید از آنها تبعیت کرد، اما بخشهای دیگر قرآن که عام هستند، لزوماً تقلیدی نبوده و قابل تغییر است. آمنه ودود مدعی است که جهت استمرار هدایت عام قرآن در عرصههای سیاسی، اجتماعی و اخلاقی باید میان امور خاص تاریخی یا فرهنگی دورانِ نزول قرآن با عصر امروز تفکیک قائل شد.
زندگینامه
آمنه ودود در 25 سپتامبر ۱۹۵۲م در خانوادهای مسیحی و سیاهپوست در مریلند ایالات متحده متولد شد.[۱] وی در ۱۹۷۲م و پس از آشنایی تصادفی با متنی از قرآن، به اسلام گروید و نام خود را به آمنه ودود تغییر داد. همزمان با این تحول، رشتۀ تحصیلی خود را به مطالعات اسلامی تغییر داد. ودود پس از تسلط بر زبان عربی، موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشتۀ مطالعات خاورمیانه و دکتری در رشتۀ مطالعات اسلامی و عربی از دانشگاه میشیگان شد.[۲]
فعالیتهای علمی
وی از ۱۹۹۲م بهعنوان استاد دین و فلسفه در دانشگاه ویرجینیای کامن ولث به تدریس پرداخت و در ادامه در دانشگاههایی در لیبی و مالزی نیز فعالیت آموزشی داشت. او همچنین به عضویت انجمن «خواهران مسلمان» درآمد که با هدف مقابله با تفسیرهای تبعیضآمیز علیه زنان در متون دینی تأسیس شده بود. نویسندگان شهرت علمی ودود را بهطور عمده مرهون انتشار کتاب «قرآن و زن» در ۱۹۹۲م در مالزی میدانند. این کتاب بارها تجدید چاپ و به زبانهای متعددی از جمله اندونزیایی، عربی، اسپانیایی، مالایی و ایتالیایی ترجمه شده است. وی در ۲۰۱۰م در فهرست ۵۰۰ مسلمان تأثیرگذار جهان قرار گرفت. از دیگر آثار شاخص او در حوزۀ مطالعات زنان و اسلام، کتاب «جهاد جنسیت: اصلاحاتی در اسلام» است. در ۲۰۱۲م مجموعهای با عنوان «جهاد برای برابری» شامل ۳۲ مقاله در بررسی زندگی، آراء و آثار وی توسط دوستان و شاگردان وی منتشر شد.[۳]
مواضع و اقدامات بحثبرانگیز
از اقدامات بحثبرانگیز ودود که بازتابهای گستردهای در پیداشت، اقامۀ نماز جماعت مختلط (با حضور مردان و زنان) در ۲۰۰۵م بود. وی در سخنرانی خود در مصلای مرکزی مسلمانان، با استناد به برداشت شخصی از قرآن، مدعی شد که هیچ منع صریحی برای امامت زنان در نماز جماعت وجود ندارد. این اقدام با واکنشهای تندی از سوی برخی گروههای مسلمان مواجه شد و حتی به تهدید جانی علیه وی منجر شد. ودود در سه دهۀ اخیر، تمرکز پژوهشی خود را بر بازخوانی قرآن از منظر فمینیستی قرار داده و با مرور انتقادی سنت تفسیری گذشته، کوشیده است قرائتی زنانه از متن مقدس ارائه دهد. محققان کتاب «قرآن و زن» را نمونۀ شاخص این تلاشها و عصارۀ دیدگاههای تفسیری او در این زمینه ارزیابی میکنند.[۴]
دیدگاه
آمنه ودود، قرآنپژوه فمینیست، با تکیه بر رویکرد هرمنوتیکیِ «توحیدی» که متأثر از روششناسی فضلالرحمن است، به بازخوانی قرآن میپردازد. ودود معتقد است قرآن در بافت تاریخی و فرهنگی عربستان دوره نزول پاسخگوی مسائل اخلاقی، اجتماعی و دینی آن جامعه بوده و باید میان احکام عبادی ثابت و بخشهای عام و قابل تطبیق قرآن تمایز قائل شد.[۵]
وی تفسیرهای سنتی از آیات مرتبط با زنان را ناشی از فهم ناقص و تحمیل پیشفرضهای مردانه بر قرآن میداند و بر این باور است که بسیاری از تفاسیر، راهحلهای خاص تاریخی قرآن را به عنوان اصولی جهانشمول تلقی کردهاند.[۶] ودود با تأکید بر انعطافپذیری قرآن، معتقد است که روح حاکم بر قرآن، عدالت، اخلاق و معنویت است، نه تقلید صرف از ساختارهای اجتماعی صدر اسلام.[۷]
ودود در تحلیل آیاتی مانند شهادت، ارث، تعدد زوجات و حضانت، بر نقش بافت تاریخی در شکلگیری این احکام تأکید میکند[۸] و معتقد است قرآن در جهت بهبود وضعیت زنان در جامعه آن زمان گام برداشته است.[۹] به باور او، حتی در مواردی که ظاهر آیات به تفاوت حقوقی زن و مرد اشاره دارد، میتوان با توجه به مقاصد عدالتخواهانه قرآن، قرائتی مبتنی بر برابری ارائه داد.[۱۰]
در اثر بعدی خود با عنوان «جهاد جنسیت»، ودود رویکرد پیشین خویش را بازنگری کرده و بیشتر به نقش زمینه تاریخی و اجتماعی در شکلگیری متن مقدس توجه نشان میدهد. این تحول فکری، وجوه اشتراکی میان دیدگاه او و برخی فمینیستهای سکولار ایجاد کرده است.[۱۱]
نقد دیدگاه
مهمترین نقدی که بر روش تفسیری اولیۀ آمنه ودود و برخی جریانهای فمینیستی مرتبط وارد شده، این است که تأکید بر «روح کلی» حاکم بر قرآن نمیتواند بهطور مطلق در مورد تمامی احکام آن اعمال شود.[۱۲][۱] در حوزۀ احکام عبادی و نیز بخشی از احکام اجتماعی مانند ازدواج، طلاق، خمس و زکات، از آنجا که عقل بشر به طور مستقل قادر به درک جزئیات و حکمتهای کامل آنها نیست، این احکام به صورت تفصیلی و با بیان مناطات کلی تشریح شدهاند و وظیفۀ مکلف، تبعیت از همان جزئیات است. برای سازگاری قرآن با شرایط متغیر زمانی، گاه نیاز به استنباط معنای عمیقتر (باطن) آیات وجود دارد و صرف توجه به روح کلی، بدون در نظر گرفتن ظاهر آیات و تناسب با دیگر مفاهیم قرآنی، نمیتواند به کشف این معانی بینجامد.[۱۳]
در نقد رویکرد تساویخواهانۀ مبتنی بر این روش، عایشه هدایتالله ـ که خود از فمینیستهای اسلامی است ـ متذکر شده است که رویکرد آزادیخواهانه (لیبرال) فمینیستی، گاه به صورت تقلیدی (سهوی یا عمدی) در آثار فمینیستی بازتولید میشود. به اعتقاد وی، لازم است مشخص شود کدام نوع «تساوی» مدنظر است و این مدعا بر پایه تحقیقات نظری و فلسفی مستدل به اثبات برسد.[۱۴]
از جمله نقدهای جزئیتر مطرح شده بر دیدگاه ودود میتوان به این موارد اشاره کرد:
- احتمال وقوع «تفسیر به رأی» در بازخوانی قرآن برای نیل به اهداف فمینیستی؛
- فهم و تفسیر قرآن بدون ارجاع کافی به سنت نبوی؛
- محدودکردن تفاوتهای زن و مرد صرفاً به تفاوتهای زیستشناختی؛
- عدم توجه کافی به علوم قرآنی و اسلامی در فرآیند فهم قرآن؛
- ادعای پاسخگویی قرآن به نیازهای دوران معاصر تنها با تکیه بر روح کلی آن؛
- برداشتهای مشخص شده بهعنوان نادرست از مفاهیم کلیدی چون «قوّامون»، «ضَرب» و «دَرَجه»؛
- وصفکردن زبان قرآن بهعنوان زبانی «جنسیتی».[۱۵]
افتخارات و جوایز
در ۲۰۰۸م ودود مجموعه مقالات شخصی خود را به آرشیو مقالات اسلامی دانشگاه دیپل شیکاگو اهدا کرد. وی همچنین دارای سابقه ارائه بیش از ۲۰۰ سخنرانی در کنفرانسها و همایشهای علمی است. از جمله جوایز و عناوین کسبشده توسط او میتوان به قرارگیری در فهرست «۵۰۰ زن الهامبخش جهان» در ۲۰۱۰م و دریافت عنوان «زن دلاور» از کنگرۀ واشنگتن در ۲۰۰۹م اشاره کرد. در ۲۰۱۲م کتابی با عنوان «جهاد برای برابری» در آمریکا منتشر شد که شامل مجموعهای از مقالات با محوریت زندگی، آثار و اندیشههای ودود است. این کتاب در قالب پنج محور اصلی و شامل ۳۲ مقاله تنظیم شده است.[۱۶]
پانویس
- ↑ موسوی، «قرائتی زنمحور از گزارههای اخلاقی قرآن»، 1391ش، ص151.
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص13،
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص13،
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص13،
- ↑ خندقآبادی، حسین، ((متنگرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء))، ص43
- ↑ طالبی، میلاد؛ ودود، آمنه؛ «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان، دین، آنلاین» 20 تیر 1399ش
- ↑ طالبی، میلاد؛آمنه، ودود؛« تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان، دین آنلاین» 20 تیر 1399ش
- ↑ طالبی، میلاد؛آمنه، ودود؛« تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان، دین، آنلاین»، 20 تیر 1399ش
- ↑ طالبی، میلاد؛آمنه، ودود؛« تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان، دین، آنلاین»، 20 تیر 1399ش
- ↑ طالبی، میلاد؛آمنه، ودود؛ «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان، دین آنلاین»، 20 تیر 1399ش
- ↑ خندقآبادی، حسین،((متنگرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء))، ص69
- ↑ کلانتری، ابراهیم؛ گوهریان، کوروش، «قرآن چگونگی پاسخگویی به نیازهای زمان»1386ش
- ↑ Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press.ص 140
- ↑ Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press.ص 140
- ↑ حسینی، مریم السادات، «نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود»1395ش
- ↑ موسوی، «قرائتی زنمحور از گزارههای اخلاقی قرآن»، 1391ش، ص152-153.
منابع
- خندقآبادی، حسین، «متنگرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»،مجلۀ سراج منیر (دانشگاه علامه طباطبایی) شمارۀ 18، 1394ش.
- بیرامی، رقیه و دیگران، «از هرمنوتیک توحیدی تا پارادایم توحیدی؛ بررسی تطور روششناسی آمنه ودود در فهم قرآن»، دوفصلنامۀ علمی پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شمارۀ 12، 1397ش.
- حسینی، «نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود»، مجلۀ گلستان قرآن، شمارۀ 9، 1395ش.
- طالبی، میلاد، «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، وبسایت دین آنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 تیر 1399ش.
- عباسی، مهرداد، موسوی، متینه السادات، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، مجلۀ پژوهشنامه زنان، شماره، 3، 1394ش.
- کلانتری، ابراهیم؛ گوهریان؛ کورش،«قرآن و چگونگی پاسخگویی به نیازهای زمان»، دفتر نشر معارف، 1386ش.
- موسوی، متینة السادات، «قرائتی زنمحور از گزارههای اخلاقی قرآن»، مجلۀ مطالعات اخلاق کاربردی، شمارۀ 28، 1391ش.