آمنه ودود؛ فمینیست اسلامی، قرآنپژوه و نویسندۀ کتاب قرآن و زن.
آمنه ودود، قرآنپژوه فمینیست آمریکایی، با ارائۀ خوانشی تاریخمدار و مبتنی بر هرمنوتیک «توحیدی»، بر تمایز میان احکام ثابت عبادی و بخشهای اجتماعیِ قابل تطبیق قرآن تأکید دارد. از دیدگاه وی، تفسیرهای سنتی با تحمیل پیشفرضهای مردانه، مقاصد عدالتخواهانۀ قرآن را نادیده گرفتهاند. اقدام عملی وی در اقامۀ نماز جماعت مختلط و دفاع از امامت زنان، نمونهای عینی از پیامدهای این خوانش و منشأ واکنشهای تند برخی محافل سنتی بوده است. منتقدان اصلی بر این باورند که روش تفسیری او، با تکیه صرف بر «روح کلی» قرآن و بیاعتنایی نسبی به ظواهر نص، علوم قرآنی و سنت تفسیری، به «تفسیر به رأی» و نادیده گرفتن احکام تفصیلی شریعت میانجامد. همچنین، برخی نقدها معطوف به عدم ارائۀ تعریف دقیق از «برابری» و عدم توجه کافی به مبانی فلسفی آن در منظومۀ فکری او است.
زندگینامه
آمنه ودود در 25 سپتامبر ۱۹۵۲م در خانوادهای مسیحی و سیاهپوست در مریلند ایالات متحده متولد شد.[۱] وی در ۱۹۷۲م و پس از آشنایی تصادفی با متنی از قرآن، به اسلام گروید و نام خود را به آمنه ودود تغییر داد. همزمان با این تحول، رشتۀ تحصیلی خود را به مطالعات اسلامی تغییر داد. ودود پس از تسلط بر زبان عربی، موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشتۀ مطالعات خاورمیانه و دکتری در رشتۀ مطالعات اسلامی و عربی از دانشگاه میشیگان شد.[۲]
فعالیتهای علمی
وی از ۱۹۹۲م بهعنوان استاد دین و فلسفه در دانشگاه ویرجینیای کامن ولث به تدریس پرداخت و در ادامه در دانشگاههایی در لیبی و مالزی نیز فعالیت آموزشی داشت. او همچنین به عضویت انجمن «خواهران مسلمان» درآمد که با هدف مقابله با تفسیرهای تبعیضآمیز علیه زنان در متون دینی تأسیس شده بود. نویسندگان شهرت علمی ودود را بهطور عمده مرهون انتشار کتاب «قرآن و زن» در ۱۹۹۲م در مالزی میدانند. این کتاب بارها تجدید چاپ و به زبانهای متعددی از جمله اندونزیایی، عربی، اسپانیایی، مالایی و ایتالیایی ترجمه شده است.[۳]
مواضع و اقدامات بحثبرانگیز
از اقدامات بحثبرانگیز ودود که بازتابهای گستردهای در پیداشت، اقامۀ نماز جماعت مختلط (با حضور مردان و زنان) در ۲۰۰۵م بود. وی در سخنرانی خود در مصلای مرکزی مسلمانان، با استناد به برداشت شخصی از قرآن، مدعی شد که هیچ منع صریحی برای امامت زنان در نماز جماعت وجود ندارد. این اقدام با واکنشهای تندی از سوی برخی گروههای مسلمان مواجه شد و حتی به تهدید جانی علیه وی منجر شد. ودود در سه دهۀ اخیر، تمرکز پژوهشی خود را بر بازخوانی قرآن از منظر فمینیستی قرار داده و با مرور انتقادی سنت تفسیری گذشته، کوشیده است قرائتی زنانه از متن مقدس ارائه دهد. محققان کتاب «قرآن و زن» را نمونۀ شاخص این تلاشها و عصارۀ دیدگاههای تفسیری او در این زمینه ارزیابی میکنند.[۴]
زمینههای تربیتی و اجتماعی
آمنه ودود، بهعنوان یک زن سیاهپوست در جامعۀ آمریکا، دورۀ کودکی خود را در شرایط دشواری سپری کرد و به گفتۀ خود، ناچار به تطبیق با الگوهای رفتاری مورد انتظار از سوی هنجارهای اجتماعی بود. علاوهبر این، وی در دوران تحصیل در ایالات متحده بهدلیل تعلقات نژادی و جنسیتی با محدودیتهای چشمگیری روبهرو شد. با ورود به کالج، درک عینیتری از معنای «زن و سیاهپوست بودن» در آن جامعه پیدا کرد. نویسندگان تجربه این نابرابریها در زندگی شخصی او را یکی از عوامل مؤثر در گرایش وی به مطالعات قرآنی با محوریت مسئلۀ برابری جنسیتی پس از گرویدن به اسلام میدانند.[۵] ودود نتیجه پژوهشهای خود در این حوزه را تأییدی بر دیدگاه برابریخواهانه در قرآن میدانست. این رویکرد، به شکلگیری فعالیت فکری و اجتماعی او تحت عنوان «جهاد جنسیتی» انجامید که هدف آن بازخوانی مفاهیم قرآنی برای به چالش کشیدن و اصلاح قرائتهای سنتی از جایگاه زنان در جوامع مسلمان عنوان شده است.[۶]
دیدگاه
آمنه ودود، اسلام را نظامی جامع میداند که باید تجارب و ادراکات زنان را به اندازۀ مردان به رسمیت بشناسد. از دید او، گرچه اصول قرآن بر برابری تأکید دارد، اما در عمل، تفسیر و اجرای تاریخی آن به نفع مردان انحراف یافته است. وی این نابرابری را نه ناشی از ذات اسلام، بلکه محصول قرائت مردانهای میداند که بر سنت تفسیری حاکم شده است. بههمین دلیل، ودود با رویکردی هرمنوتیکی و با نگاهی زنانه به بازخوانی قرآن پرداخته و در کتاب «قرآن و زن» میکوشد برابری کامل زنان و مردان را در تمام مراحل هستی از منظر قرآن اثبات نماید.[۷]
وی معتقد است قرآن در بافت تاریخی و فرهنگی عربستان دورۀ نزول پاسخگوی مسائل اخلاقی، اجتماعی و دینی آن جامعه بوده و باید میان احکام عبادی ثابت و بخشهای عام و قابل تطبیق قرآن تمایز قائل شد.[۸]
وی تفسیرهای سنتی از آیات مرتبط با زنان را ناشی از فهم ناقص و تحمیل پیشفرضهای مردانه بر قرآن میداند و بر این باور است که بسیاری از تفاسیر، راهحلهای خاص تاریخی قرآن را به عنوان اصولی جهانشمول تلقی کردهاند. ودود با تأکید بر انعطافپذیری قرآن، معتقد است که روح حاکم بر قرآن، عدالت، اخلاق و معنویت است، نه تقلید صرف از ساختارهای اجتماعی صدر اسلام.[۹]
ودود در تحلیل آیاتی مانند شهادت، ارث، تعدد زوجات و حضانت، بر نقش بافت تاریخی در شکلگیری این احکام تأکید میکند و معتقد است قرآن در جهت بهبود وضعیت زنان در جامعه آن زمان گام برداشته است.[۱۰] به باور او، حتی در مواردی که ظاهر آیات به تفاوت حقوقی زن و مرد اشاره دارد، میتوان با توجه به مقاصد عدالتخواهانه قرآن، قرائتی مبتنی بر برابری ارائه داد.[۱۱]
در اثر بعدی خود با عنوان «جهاد جنسیت»، ودود رویکرد پیشین خویش را بازنگری کرده و بیشتر به نقش زمینه تاریخی و اجتماعی در شکلگیری متن مقدس توجه نشان میدهد. این تحول فکری، وجوه اشتراکی میان دیدگاه او و برخی فمینیستهای سکولار ایجاد کرده است.[۱۲]
نقد دیدگاه
مهمترین نقدی که بر روش تفسیری اولیۀ آمنه ودود و برخی جریانهای فمینیستی مرتبط وارد شده، این است که تأکید بر «روح کلی» حاکم بر قرآن نمیتواند بهطور مطلق در مورد تمامی احکام آن اعمال شود.[۱۳] در حوزۀ احکام عبادی و نیز بخشی از احکام اجتماعی مانند ازدواج، طلاق، خمس و زکات، از آنجا که عقل بشر بهطور مستقل قادر به درک جزئیات و حکمتهای کامل آنها نیست، این احکام بهصورت تفصیلی و با بیان مناطات کلی تشریح شدهاند و وظیفۀ مکلف، تبعیت از همان جزئیات است. برای سازگاری قرآن با شرایط متغیر زمانی، گاه نیاز به استنباط معنای عمیقتر (باطن) آیات وجود دارد و صرف توجه به روح کلی، بدون در نظر گرفتن ظاهر آیات و تناسب با دیگر مفاهیم قرآنی، نمیتواند به کشف این معانی بینجامد.[۱۴]
منتقدان در نقد رویکرد تساویخواهانۀ وی متذکر شدهاندکه رویکرد آزادیخواهانه (لیبرال) فمینیستی، گاه بهصورت تقلیدی (سهوی یا عمدی) در آثار فمینیستی بازتولید میشود. به اعتقاد وی، لازم است مشخص شود کدام نوع «تساوی» مدنظر است و این مدعا بر پایۀ تحقیقات نظری و فلسفی مستدل به اثبات برسد.[۱۵]
از جمله نقدهای جزئیتر مطرح شده بر دیدگاه ودود میتوان به این موارد اشاره کرد:
- احتمال وقوع «تفسیر به رأی» در بازخوانی قرآن برای نیل به اهداف فمینیستی؛
- فهم و تفسیر قرآن بدون ارجاع کافی به سنت نبوی؛
- محدودکردن تفاوتهای زن و مرد تنها به تفاوتهای زیستشناختی؛
- عدم توجه کافی به علوم قرآنی و اسلامی در فرآیند فهم قرآن؛
- ادعای پاسخگویی قرآن به نیازهای دوران معاصر تنها با تکیه بر روح کلی آن؛
- برداشتهای مشخص شده بهعنوان نادرست از مفاهیم کلیدی چون «قوّامون»، «ضَرب» و «دَرَجه»؛
- وصفکردن زبان قرآن بهعنوان زبانی «جنسیتی».[۱۶]
افتخارات و جوایز
در ۲۰۰۸م ودود مجموعه مقالات شخصی خود را به آرشیو مقالات اسلامی دانشگاه دیپل شیکاگو اهدا کرد. وی همچنین دارای سابقه ارائه بیش از ۲۰۰ سخنرانی در کنفرانسها و همایشهای علمی است. از جمله جوایز و عناوین کسبشده توسط او میتوان به قرارگیری در فهرست «۵۰۰ زن الهامبخش جهان» در ۲۰۱۰م و دریافت عنوان «زن دلاور» از کنگرۀ واشنگتن در ۲۰۰۹م اشاره کرد. در ۲۰۱۲م کتابی با عنوان «جهاد برای برابری» در آمریکا منتشر شد که شامل مجموعهای از مقالات با محوریت زندگی، آثار و اندیشههای ودود است. این کتاب در قالب پنج محور اصلی و شامل ۳۲ مقاله تنظیم شده است.[۱۷]
پانویس
- ↑ موسوی، «قرائتی زنمحور از گزارههای اخلاقی قرآن»، 1391ش، ص151.
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص130،
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص13،
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص13،
- ↑ بارلاس، «بازخوانی متن مدس از منظر زنان، تفسیر آمنه ودود از قرآن»، 1392ش، ص22.
- ↑ Wadud, Qur'an and Woman: Rereading the interpretation Sacred، 1999م، x.
- ↑ عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص144.
- ↑ خندقآبادی، «متنگرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»، 1394ش، ص43
- ↑ طالبی، «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، دینآنلاین.
- ↑ طالبی، «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، دینآنلاین.
- ↑ بارلاس، «بازخوانی متن مدس از منظر زنان، تفسیر آمنه ودود از قرآن»، 1392ش، ص24.
- ↑ خندقآبادی، «متنگرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»، 1394ش، ص69.
- ↑ کلانتری و گوهریان، قرآن چگونگی پاسخگویی به نیازهای زمان، 1386ش، ص35.
- ↑ Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press.ص 140
- ↑ Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press.ص 140
- ↑ حسینی، «نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود»، 1395ش، ص23-25.
- ↑ موسوی، «قرائتی زنمحور از گزارههای اخلاقی قرآن»، 1391ش، ص152-153.
منابع
- بارلاس، اسماء، بازخوانی متن مدس از منظر زنان، تفسیر آمنه ودود از قرآن، ترجمۀ مهداد عباسی و متینةالسادات، موسوی، مجلۀ پژوهش شمارۀ 139، 1392ش
- بیرامی، رقیه و دیگران، «از هرمنوتیک توحیدی تا پارادایم توحیدی؛ بررسی تطور روششناسی آمنه ودود در فهم قرآن»، دو فصلنامۀ علمی پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، شمارۀ 12، 1397ش.
- خندقآبادی، حسین، «متنگرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»، مجلۀ سراج منیر (دانشگاه علامه طباطبایی) شمارۀ 18، 1394ش.
- حسینی، مریم سادات، «نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود»، مجلۀ گلستان قرآن، شمارۀ 9، 1395ش.
- طالبی، میلاد، «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، وبسایت دین آنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 تیر 1399ش.
- عباسی، مهرداد، موسوی، متینه السادات، «قرائتی نو از قرآن با رهیافتی زنمحور بررسی دیدگاههای آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، مجلۀ پژوهشنامه زنان، شماره، 3، 1394ش.
- کلانتری، ابراهیم و گوهریان، کورش، قرآن و چگونگی پاسخگویی به نیازهای زمان، قم، دفتر نشر معارف، 1386ش.
- موسوی، متینةالسادات، «قرائتی زنمحور از گزارههای اخلاقی قرآن»، مجلۀ مطالعات اخلاق کاربردی، شمارۀ 28، 1391ش.
- Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press.
- Wadud, Amina (1999). Qur'an and Woman: Rereading the interpretation Sacred Text from a Woman’s Perspective, New York.