پیش‌نویس:آندره میشل

آندره میشل، جامعه‌شناس و فمینیست برجستۀ فرانسوی بود که آثارش تمرکز عمیقی بر تحلیل تبعیض جنسیتی، نقد ساختار پدرسالاری و بررسی کلیشه‌های جنسیتی داشت. او در کتاب‌هایی مانند «پیکار با تبعیض جنسی» این کلیشه‌ها را به‌عنوان سازه‌های اجتماعی بازتولیدکنندۀ نابرابری تحلیل کرد. میشل همچنین فعالیت‌های گستردۀ ضداستعماری و صلح‌طلبانه داشت و به بررسی همه‎جانبۀ نظامی‌گری، سرمایه‌داری و ستم جنسیتی پرداخت.

زندگینامه

آندره میشل، با نام تولد: آدل ماری آلبر کنستانس ویه در ۲۲ سپتامبر ۱۹۲۰م در والوریس فرانسه متولد شد. میشل پس از دریافت مدرک حقوق از دانشگاه اکس-مارسی، در رشته فلسفه در دانشگاه گرنوبل آلپ تحصیل کرد و به تدریس در مقطع دبیرستان پرداخت. پس از آزادی فرانسه، به پاریس نقل مکان کرد و در ۱۹۵۹م دکترای جامعه‌شناسی خود را از دانشگاه پانتئون-سوربن دریافت و پژوهش‌های خود را بر موضوعاتی چون تبعیض، نابرابری‌های جنسیتی و طبقاتی، نظامی‌گری و شهروندی متمرکز کرد.

نخستین اثر منتشرشده‌اش به بررسی شرایط کارگران الجزایری در فرانسه پرداخت. آندره میشل د 1951م به مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه پیوست و در خارج از کشور در چندین دانشگاه در ایالات متحده، الجزایر، کانادا، آمریکای لاتین و بلژیک به تدریس پرداخت. وی در ۸ فوریه ۲۰۲۲م در بوسی-سن-ژرژ در 101 سالگی درگذشت.

آثار

آثار آندره میشل بر تحلیل انتقادی پدرسالاری، کلیشه‌های جنسیتی و پیوند نظام‌های ستم تمرکز دارند. او در کتاب‌هایی چون «فمینیسم» و «زن و خانواده در جوامع توسعه‌یافته» به بررسی نهاد خانواده و بازتولید نابرابری‌ها می‌پردازد. رویکرد او در آثارش تلفیقی از جامعه‌شناسی فمینیستی، نظریه انتقادی و صلح‌طلبی است. چند اثر از وی به فارسی ترجمه شده که به‌طور عموم حول محور تبعیض جنسیتی و نقد کلیشه‌ها هستند:

۱. پیکار با تبعیض جنسی؛

۲. تبعیض موقوف!؛

۳. جامعه‌شناسی خانواده و ازدواج؛  

۴. جنبش اجتماعی زنان؛

۵. راهنمای تحلیل تبعیض جنسی؛  

۶. کلیشه‌های تبعیض جنسی؛  

۷. نباید با زنان به عنوان جنس دوم رفتار شود؛

۸. حقوق عمومی.

دیدگاه‌ها

فمینیسم

آندره میشل از فعالان صریح‌اللهجه فمینیستی در فرانسه بود که در جنبش‌هایی مانند تنظیم خانواده و پنه‌لوپه مشارکت داشت. در ۱۹۶۵م به همراه چهره‌هایی مانند مادلین گیلبرت، مارگریت تیبرت و ژیزل حلیمی، در جنبش دموکراتیک زنان فعالیت کرد. او میزبان اولین دورۀ آموزشی تاریخ زنان در فرانسه در پردیس جوسیو در ۱۹۷۳م بود و در کنفرانس‌های متعددی از جمله «زنان و خانواده در جوامع توسعه‌یافته» حضور یافت.

میشل نویسندۀ کتاب «زنان و خانواده در جوامع توسعه‌یافته» است که در مجموعه «من چه می‌دانم؟» منتشر شد. وی از منتقدان ساختار پدرسالاری در فرانسه بود و در کتاب «پیکار با تبعیض جنسی» که به درخواست یونسکو تألیف شد، به بررسی کلیشه‌های جنسیتی در کتاب‌های درسی و ادبیات کودکان پرداخت.[ به باور او، کلیشه‌سازی موجب تعمیم نادرست ویژگی‌ها به گروه‌های جنسیتی می‌شود و تبعیض جنسی را به عنوان رفتاری اجتماعی ناعادلانه تقویت می‌کند.

میشل کلیشه‌های جنسیتی را در پنج دسته طبقه‌بندی می‌کند: نقش‌های خانوادگی، ویژگی‌های شخصیتی، نقش‌های اجتماعی و سیاسی، مشاغل جنسیتی شده، و باورهای کلی درباره مردانگی و زنانگی. به عقیده او، این کلیشه‌ها به توجیه نابرابری موقعیت زنان در جامعه می‌انجامند.

مواضع ضداستعماری و صلح‌طلبانه  

میشل در دوران جنگ الجزایر از اعضای شبکۀ مقاومت ژانسون بود و در دادگاه‌ها به دفاع از متهمان می‌پرداخت. او پیشنهاد انتشار کتابی دربارۀ تجربۀ بازماندگان اردوگاه آشویتز را به شارلوت دلبو ارائه داد. وی نخستین زنی بود که به‌عنوان پژوهشگر در انجمن دانشمندان حوزۀ انرژی هسته‌ای فعالیت کرد و در ۱۹۸۵م به همراه مونیک سنه، به بررسی رابطه بین نظامی‌سازی و خشونت علیه زنان پرداخت. میشل با آزمایش‌های هسته‌ای فرانسه در تاهیتی و نیوکالدونیا مخالفت و با قربانیان این آزمایش‌ها ابراز همبستگی کرد.

او از پیشگامان استفاده از اصطلاح «مجموعه نظامی-صنعتی» در ادبیات فرانسوی بود و آثارش در این زمینه مقدمه‌ای بر مفهوم اینترسکشنالیتی (تداخل عوامل مختلف هویتی و اجتماعی در ایجاد سیستم‌های نابرابری) محسوب می‌شوند. میشل در ۱۹۸۴م خود را «ضدنظامی» خواند و در ۱۹۹۰م شبکه‌ای شهروندی برای صلح تأسیس کرد که هزاران امضاء علیه جنگ خلیج فارس به سازمان ملل ارسال کرد. در ۱۹۹۵م با انتشار کتاب «عدالت و حقیقت برای بوسنی هرزگوین»، نسبت به کشتار سربرنیتسا واکنش نشان داد و در آثار بعدی خود به نقد بهره‌گیری پدرسالاری از مفاهیم امنیتی برای سرکوب زنان پرداخت.

نقد دیدگاه

محققان با بررسی دیدگاه‌های اندره میشل خاطرنشان می‌سازند که تحلیل او از کلیشه‌های جنسیتی به عنوان سازه‌های اجتماعیِ تبعیض‌آمیز، در بستر فرهنگی غربی شکل گرفته است. میشل این کلیشه‌ها را عاملی مهم در بازتولید نابرابری جنسیتی می‌داند که از طریق نهادهای اجتماعی مانند خانواده، آموزش و رسانه تحکیم می‌شوند. از منظر وی، این الگوهای قالبی نه تنها زنان را در نقش‌های فرودست و محدود قرار می‌دهند، بلکه با تقویت صفات خاصی مانند پرخاشگری و عاطفه‌گریزی، به مردان نیز آسیب می‌رسانند.

در مواجهه با این چارچوب نظری، برخی پژوهشگران حوزه مطالعات اسلامی و جامعه‌شناسی فرهنگ ایرانی بر این نکته تأکید می‌ورزند که نقد کلیشه‌های جنسیتی در جامعه ایرانی می‌بایست با در نظر گرفتن دو لایه متمایز صورت پذیرد: یکی، لایه آموزه‌های اسلامی که بر کرامت ذاتی انسان و تفاوت‌های تکمیلی نقش‌ها تأکید دارد؛ و دیگری، لایه سنت‌ها و قرائت‌های اجتماعی که ممکن است تحت تأثیر عرف یا برداشت‌های خاص، به تبعیض‌آمیز شدن این تفاوت‌ها بینجامد. از این منظر، مسئله اصلی نه خودِ تفاوت‌های جنسیتی، بلکه تبدیل شدن این تفاوت‌ها به ابزاری برای محرومیت، تحقیر یا محدود کردن ظرفیت‌های انسانی هر یک از دو جنس است.

برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهد که در فضای افرهنگی ایران اسلامی، می‌توان پذیرای نقد میشل دربارۀ پیامدهای منفی کلیشه‌سازی بود، اما راه حل را لزوماً در حذف کامل هرگونه تمایز نقش‌ها جست‌وجو نمی‌کنند، بلکه بر بازخوانی و بازتعریف این نقش‌ها در چارچوب ارزش‌هایی مانند عدالت، مصلحت خانواده و تکامل فردی تأکید دارند.

منابع

• ثقفی، زهرا و راد، فیروز، «بررسی رابطه کلیشه‌های جنسیتی با مشارکت اجتماعی در بین دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی شهر میاندوآب»، مجلۀ مطالعات جامعه‌شناسی، شمارۀ 22، 9313ش.
• دشتی خویدکی، منصوره و حسینی، سیدحسن، «بررسی مقایسه‌ای میزان پذیرش کلیشه‌های جنسیتی و رابطه‌ی آن با میزان دینداری (مطالعه زنان و مردان بالای 20 سال منطقه 6 تهران در سال 1392)»، مجلۀ مطالعات زن و خانواده، شمارۀ 6، 1394ش.
• «کتاب پیکار با تبعیض جنسی»، وب‌سایت آوا تاک، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1401ش.
• «ميشل، آندره»، وب‌سایت کتابخانه ملی. تاریخ بازدید: 5 بهمن 1404ش.
• مقدم، مریم، «بررسی عوامل اجتماعی موثر بر شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی»،دوماهنامه علمی تخصصی پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال سوم، شماره پنج ، دی ماه 1397
• میشل، آندره، «پیکار با تبعیض جنسی»، مترجم: پوینده، محمد جعفر، موسسه انتشارات نگاه، 1376ش.

Michel, Andrée; Texier, Geneviève (1963). La Condition de la Française d'aujourd'hui. Presses universitaires de France.

Falquet, Jules (9 February 2022). "Continuer la lutte anti-militariste avec l'inspiration d'Andrée Michel". Mediapart (in French). Retrieved 25 February 2022.