حجاب

حجاب؛ پوشش شرعی بانوان مسلمان که هویت فردی، دینی و ملی آنان را بازتاب می‌دهد.

حجاب، نوع پوشش و پوشیدگی است و اجتناب از برهنگی ریشه در فطرت آدمی به‌ویژه زنان دارد، پوشیدگی زنان، سابقه دیرینه در تمدن‌های باستانی داشته و در ادیان مختلف، به‌ویژه در ادیان توحیدی مورده توجه بوده است. در اسلام، حجاب حق الهی و از احکام ضروری دین به‌شمار آمده و بر بنیاد نگرش‌ و انگیزه‌های توحیدی تفسیر می‌شود. در جوامع اسلامی، حجاب افزون بر جنبه عبادی و شرعی، در ابعاد فردی و اجتماعی نیز مطرح بوده و با هویت دینی، فرهنگی، اخلاق‌جنسی، مناسبات‌جنسیتی، صنعت مد و مدگرایی زنان پیوند یافته است. به‌دلیل درهم‌تنیدگی حجاب با ابعاد حیات فردی و اجتماعی زنان و مردان، اندیشمندان با رویکردهای مختلف به تحلیل آن پرداخته‌اند و دیدگاه‌های متفاوتی درباره کارکردها، الزامات و شیوه‌های تحقق آن شکل‌گرفته است. در ایران، حجاب یکی از موضوعات مهمی فرهنگی و اجتماعی شمرده شده و بازتاب وسیعی در ادبیات و هنر داشته است.

تعریف حجاب

«حجاب» واژه عربی به‌معنای پوشیدن، حائل، پرده و پردگی است. پوشش به‌معنای عام -پوشش عرفی- شامل هر نوع پوششی است که بدن را ‌می‌پوشاند؛ اما حجاب نوع پوشش دینی است. پوشش عرفی از همگانی‌های فرهنگی اقوام پشین است؛ منتها اسلام این عرف رایج را در چارچوب دینی و حقوقی خاص صورت‌بندی کرده است. پوشش عرفی تابع فرهنگ عمومی است؛ اما حدود حجاب را شارع تعیین می‌کند. حجاب شرعی و پوشش عرفی هرکدام مبتنی بر دلایل خاص بوده و کارکردهای نسبتا متفاوتی دارند. حجاب مردان معمولا با پوشش عرفی آنها یکسان است؛ اما حجاب زنان، تفاوت جدی با پوشش عرفی دارد.

حجاب زنان در اصطلاح فقهی، نوعی پوشش است که آنها در معاشرت با نامحرم، بدن خود را پوشانده، از جلوه‌گری و خودنمایی اجتناب می‌کنند. این هنجار، طیف وسیعی از ژست‌ها و رفتارها را شامل می‌شود؛ از پوشش کامل اندام -به‌استثنای مواضع خاص- تا نحوهٔ گفت‌وگو، نگاه، راه‌رفتن، حمل زیورآلات و آرایش که تحقق حداکثری آن به اموری؛ چون جنس و رنگ لباس، ترکیب اجزاء، تناسب آن با موقعیت سنی فرد و نوع دوخت نیز ارتباط می‌یابد. فقدان پوشش و ژست‌های متناسب با معیارهای شرعی، «بی‌حجابی» خوانده می‌شود.

برخی فقها؛ با استناد به اینکه در فقه، برای بیان حکم پوشش از واژه «ستر» استفاده می‌شود، معتقدند؛ هرچند مفهوم حجاب -به‌معنای حائل- شامل پوشاندن حجم بدن زنان نیز می‌شود؛ اما واژه ستر صرفا به لزوم پوشاندن اندام دلالت دارد. از این رو؛ در تعریف حجاب -پوشش شرعی- صرفا بر پوشاندن بدن و عدم تحریک‌آمیز بودن پوشاک زنان تأکید دارند.

مفهوم حجاب با واژه عفت نیز ارتباط معنایی دارند،‌ عفت ملکه نفسانی است که انسان به‌واسطه آن بر تمایلات خود غلبه می‌کند. پیوند آنها دوسویه است: حجاب، ملکه عفت را تقویت می‌کند و عفت بیشتر، به التزام بیشتر به رعایت حجاب می‌انجامد.

حجاب در چهار حوزه ارتباطی مطرح می‌شود:

• پوشش در نماز و ارتباط با خداوند؛
• پوشش در ارتباط با همجنس؛
• پوشش در برابر محارم غیر از همسر؛
• پوشش در برابر نامحرم.

جنسیت و حجاب

از منظر فقها، رعایت حجاب وظیفه مردان و زنان است؛ اما تفاوت در حدود پوشش آنها، موجب شده است که حجاب عمدتا در حوزه پوشش زنان مطرح شده و مسئله جنسیت و پوشش، مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد. از این رو؛ برخی نویسندگان، خاستگاه حجاب را به نابرابری‌های اجتماعی، تبعیض‌ جنسیتی، نبود امنیت، حسادت، خودخواهی مرد و پاره‌ای از باورهای اعتقادی؛ چون ریاضت و رهبانیت نسبت داده و تفاوتی میان خاستگاه حجاب اسلامی و غیر اسلامی قائل نیستند. برخی پژوهشگران مسلمان با انکار نقش این عوامل در تشریع حجاب اسلامی، خاستگاه آن را تفاوت‌های نهفته در جنسیت مردانه و زنانه دانسته و معتقدند؛ زن با درک و هوش طبیعی، حیا، عفت و پوشش را ابزارهای برای پاسخ به نیازهای روانی، زیستی و اجتماعی خود و ایجاد توازون در روابط زن و مرد در جامعه قرارداده است. بر مبنای این دیدگاه، حجاب نه‌تنها مانعی برای رشد استعدادهای زن نیست که موجب سلامت روان، استحکام روابط خانوادگی و فراهم‌شدن بستری برای ایفای نقش‌های اجتماعی‌ای متناسب با جنسیت زن و مرد در جامعه به‌شمار می‌آید.

حجاب در تمدن‌های باستانی

بر پایه متون تاریخی، حجاب به‌معنای پوشش زنان، در فرهنگ‌های کهن، رواج داشته است؛ در بسیاری از جوامع پوشش کامل برای طبقه اشراف الزامی و در مواردی دارای ضوابط سختگیرانه بوده است. در روم باستان، آرتمیس به‌عنوان الهه عفت تقدیس شده و زنان رومی با تأسی به آن در بیرون با ردا و چادر بلند، بدن خود را می‌‏پوشاندند. به گزارش ویل دورانت؛ لباس‌های بانوان اصیل اروپایی، تا روی پاها می‌رسید و به ندرت در انظار عمومی ظاهر می‌شدند. در کشورهای شرقی؛ مانند هند نیز زنان با استفاده از چادر بدن و صورت‌شان را می‌پوشاندند. در ایران باستان، زنان دارای پوشیدگی‌ای متناسب با عفت زنانه و بازتاب‌دهندهٔ منزلت اجتماعی آنها بود؛ در پوشش این زنان علاوه بر زیبایی، کاربردی بودن لباس‌ها نیز مدنظر بود. به باور برخی پژوهشگران؛ پوشش در میان ایرانیان فراتر از کارکرد صرف فیزیکی، نمادی از هویت قومی و سازگار با اقلیم ایران به‌شمار می‌رفت. تزئینات به‌کاررفته در لباس زنان، مجموعه‌ای موزون و متناسب با ارزش‌های فرهنگی و بیانگر سلیقه، ذوق و مهارتی بود که هدف از آن نمایش وقار و اصالت زن ایرانی بود.

حجاب در آیین‌های اعتقادی

در حوزه ادیان؛ حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده می‌شود؛ بر پایه گزارش ویل دورانت؛ یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌تواند بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد. در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش می‌شود که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند. در اسلام، حجاب و رعایت حریم محرم و نامحرم از ضروریات دین قلمداد می‌شود. در دیگر آیین‌های اعتقادی نیز بر پوشش زنان تأکید شده است؛ از جمله: در آیین زرتشت حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و حرمت تن زنانه تفسیر می‌شود؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی می‌شود؛ در این آیین؛ حجاب نماد احترام به طبیعت و هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت می‌کنند.

تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار

حجاب در اسلام

جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و عفاف جامعه می‌داند.

حجاب در اسلام ناظر به حفظ کرامت زن معنا می‌یابد. آیات متعدی قرآن از جمله 31 و 60 سوره نور؛ 32، 33، 53 و 59 سوره احزاب و 5-8 سوره مؤمنون، به ابعاد مختلف فقهی، اخلاقی و امنیتی حجاب اشاره‌ داراند.

فلسفه حجاب

نوشتار اصلی: فلسفه حجاب

فلسفه حجاب ناظر به مصالحی است که در ضرورت تشریع آن بیان شده است؛ علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۵۳ سوره احزاب، پاکی دل را از مصالح حجاب می‌داند. جوادی‌آملی، حیثیت زن را امانت الهی دانسته و حجاب را تکلیف زن برای محافظت از این امانت می‌داند. سیدعلی خامنه‌ای نیز بر نقش حجاب در حفظ عفت و هویت دینی زن تأکید دارد که ناظر به حضور عفیفانه زن در جامعه است. فلسفه حجاب در چارچوب فرهنگ عفاف با مؤلفه‌های از جمله عفت در نگاه، رفتار، گفتار و اختصاص التذاذ جنسی در کادر زناشویی، ارتباط دارد.

برخی پژوهش‌ها، حجاب در اسلام را در سطوح سه‌گانه؛ مبانی کلامی، انگیزه‌های اخلاقی و احکام فقهی بررسی کرده‌اند:

مبانی کلامی و اعتقادی حجاب

• توحید؛ باور به توحید عنصر بنیادین اعتقادی بوده و حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛ زنان موحد، اندام‌‌شان را امانت‌ الهی، اجتناب از خودآرایی و رعایت حجاب را بندگی خدا و موجب تعالی وجودی خود می‌دانند.
• عدالت؛ باور به عدالت الهی یکی دیگر از پایه‌های اعتقادی حجاب است و رعایت حجاب از الزامات عدالت‌اجتماعی شمرده می‌شود؛ زیرا از منظر برخی پژوهشگران، التزام به حجاب به تعادل جامعه مدد می‌رساند.
• میعاد؛ باور به میعاد نیز از مبانی حجاب بوده و حجاب از منظر زنان با ایمان، موجب نورانیت و رستگاری‌شان در آخرت می‌شود.

مبانی گرایشی و اخلاقی حجاب

• گرایش به طهارت و پاکی، انسان‌ به‌صورت فطری گرایش به پاکی دارد و حجاب یکی از راه‌های دستیابی به آن دانسته شده است. هم‌چنین، حجاب در حفظ پاکدامنی و کرامت انسانی زن در عرصه کنشگری مؤثر است.
• گرایش به جلب محبت الهی، پرستش خدا از گرایش‌های فطری انسان است، زنان با رعایت حجاب، محبت الهی را جلب کرده و با مقدم داشتن فرمان خداوند بر تمایلات غریزی، موجبات خشنودی او را فراهم می‌کنند.
• گرایش به زیبایی، زنان بیش از مردان به‌ خودآرایی گرایش دارند. حجاب با کنترل خودآرایی افراطی، این گرایش را به سوی زیبایی‌های معنوی و حقیقی هدایت می‌کند.

احکام و ضوابط فقهی حجاب

در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی صرفا ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛ از این رو در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظاف مهمی زنان، از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است. فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلا پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما در باره اصل جوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند. بر پایه پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.

به فتوای روح‌الله خمینی؛ زنان باید سر، گردن و حجم بدن خود را بپوشانند و پوشش آنان نیز نباید موجب جلب توجه نامحرم یا مخالف با حیا و عفت باشد. وی چادر را بهترین پوشش دانسته؛ امااستفاده از پوشش‌های دیگری را که واجد شرایط حجاب شرعی باشند، جایز می‌داند. سیدعلی خامنه‌ای نیز چادر را حجاب برتر می‌داند؛ اما حجاب اسلامی را منحصر به آن ندانسته و پوشش‌های متعارف کشورهای اسلامی را در صورت رعایت حدود شرعی مشمول حجاب اسلامی می‌داند.

رویکردهای نظری به حجاب

در رویکرد جامعه‌شناختی، حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهنده هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز می‌شود. گیدنز، خودآرايي را با پويايي زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمي براي پنهانسازي يا آشکارسازي وجوه مختلـف زنـدگي شخصي می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرايش از نشانه‌هاي کلیدي تمایز هويتی شمرده می‌شود. در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی می‌شود، بی‌حجابی، هنجار شکنی به‌شمار می‌آید.

در روانشناختی به‌ویژه با رویکرد دینی، بر فطری بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود. از این منظر، نیاز به خودآرایی و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید. خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن اخلاق جنسی و رواج مصرف‌ زدگی در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.

کارکردهای حجاب

• کارکردهای معنوی، حجاب، به‌عنوان حکم الهی، موجب تقویت گرایش‌های معنوی و تقرب زن به خدا می‌شود.
• کارکرد هویتی، زن با رعایت حجاب بر زنانگی خود تأکید می‌کند و حجاب پاسخی به نیاز فطری زن به حیا و شرم بوده و وی را از نگاه ابزاری و شهوانی محفوظ می‌دارد.

• کارکرد روانی، حجاب سلامتی روانی زن را تأمین کرده و حس ارزشمندی و امنیت روانی به او می‌دهد.
• کارکرد تربیتی، رعایت پوشش متعارف در محیط منزل به تربیت اخلاقی فرزندان کمک کرده و مانع بروز آسیب‌ها از جمله بلوغ زودرس کودکان می‌شود.
• کاردکرد اجتماعی، رعایت حجاب به تقویت روابط زناشویی و تحکیم خانواده مدد رسانده و موجب ارتقای منزلت زن در عرصه‌های اجتماعی و شغلی می‌شود.

حجاب و مد

از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با مد روز، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است. صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار در شبکه‌های اجتماعی نیز با معرفی الگوهای گوناگون حجاب، در شکل‌گیری و گسترش «مد حجاب» نقش داشته‌اند. با وجود تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی، شماری از زنان مسلمان حجاب مد را افزون بر تکلیف دینی، وسیله‌ای برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. از این منظر، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را در زمینه انتخاب و سبک پوشش زنان ایجاد کرده است.

به گزارش برخی پژوهشگران، شماری از زنان مسلمان از پوشش اسلامی، برای بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر استفاده می‌کنند. بر پایه برخی گزارش‌ها،حجاب اسلامی به الگویی مورد توجه در صنعت مد غربی از جمله در بریتانیا تبدیل شده است.

حجاب در کشورهای جهان

به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کرده‌اند. فرانسه در سال ۲۰۰۴م. استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در سال ۲۰۱۰م. استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها درباره حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م. برخی مدارس محدودیت‌های برای پوشش اسلامی اعمال کرده‌اند. در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. هم‌چنین آمریکا و برخی دیگر از اکشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کرده‌‌اند که مجازات آن اخراج است.

در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و عربستان، نیز محدویت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد، این محدودیت‌ها در برخی موارد شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی می‌شود. در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، رعایت حجاب حداکثری اجباری است. در مقابل، در کشورهای مانند پاکستان، بنگلادش، اندونزی، قانونی عامی برای حجاب وجود ندارد و انتخاب نوع پوشش به افراد واگذار شده است.

نوع و سبک حجاب در کشورهای اسلامی نیز متفاوت است؛ در افغانستان استفاده از برقع‌های سبک و رنگی رایج است؛ در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس‌ استفاده می‌شود؛ در امارات، عمان و قطر، برقع، یا روسری همراه با لباس‌های بلند رواج دارد. زنان مصری علاقه به پوشیه و لباس‌های رنگی دارند؛ زنان اندونزی بیشتر از جلباب، کت و لباس‌های گشاد استفاده می‌کنند؛ زنان پاکستانی و هندی بیشتر از لباس‌های رنگی، روسری بزرگ و لباس‌های بلند استفاده می‌کنند. در قبرس، نوعی روسری سفید، مـتأثر از سنت‌های محلی رواج دارد. در ایران، در کنار تنوع پوشش، چادر به‌عنوان حجاب برتر تلقی می‌شود.

حجاب در ایران

به گزارش برخی پژوهشگران، در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان به‌شمار می‌رفت. با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت. منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.

بر اساس گزارش‌های تارخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد. پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست کشف حجاب در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی می‌شد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزمام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.

بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش. ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت. با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد. در گفتمان انقلاب اسلامی، هرچند «چادر» به‌عنوان حجاب برتر معرفی شد؛ اما محدود به آن نگردید و انواع دیگری از پوشش‌‌های اسلامی نیز مورد پذیرش قرار گرفت.

الزام قانونی حجاب در ایران

دربارهٔ الزام قانونی حجاب در ایران سه گفتمان کلی مطرح است:

• گفتمان لائیک متجدد: متأثر از جریان‌های فمینیستی است و بر ضرورت کنار نهادن حجاب -الزام قانونی بی‌حجابی- تأکید دارد.
• گفتمان سنتیِ حجاب حداکثری: افزون بر تأکید بر رعایت حجاب کامل بر خانه‌نشینی و عدم مشارکت اجتماعی‌ و سیاسی زنان نیز تأکید می‌کند.
• گفتمان الگوی سوم زن: مبتنی بر دیدگاه سیدعلی خامنه‌ای است و بر ترکیب حجاب با حضور فعال و عفیفانه زن در جامعه تأکید دارد.

در مسئله «حجاب اجباری» دو رویکر کلی وجود دارد: مخالفان، حجاب اجباری را مانند بی‌حجابی اجباری، دارای پیامدهای نامطلوب می‌دانند یا آن را مغایر با «حقوق شهروندی» تلقی می‌کنند. در مقابل، برخی موافقان حجاب اجباری؛ با استناد به مبانی دینی، نظام اسلامی را موظف به مقابله با بی‌حجابی و جلوگیری از نقص احکام اسلامی در جامعه می‌دانند. برخی دیگر نیز با استناد به «حقوق اکثریت شهروندان مسلمان»، از الزام قانونی حجاب دفاع می‌کنند و الزام قانونی نیز مستلزم رعایت حجاب توسط همه زنان در فضای عمومی ایران است.

حجاب وچالش‌های اجتماعی در ایران

بر پایه برخی دیدگاه‌ها؛ حجاب در ایران با وجود الزام قانونی، از موضوعات چالش‌برانگیز در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی به‌شمار می‌رود، چالشی که متأثر از تحولات سیاسی، به اشکال متفاوت تبارز کرده است. گروهای مختلفی در حمایت یا انتقاد از کیفیت حجاب در ایران فعال هستند. به‌عنوان نمونه؛ پویش دختران خیابان انقلاب، از جمله جریان‌های انتقادی به حجاب شرعی بود؛ در مقابل، پویش دختران انقلاب و پویش ملی حیا، از جمله پویش‌های حامی حجاب به‌شمار می‌آیند. برخی کارشناسان نیز در بررسی چالش‌های حجاب، بر اقدامات فرهنگی در کنار الزامات قانونی تأکید کرده و معتقدند؛ حجاب موضوع فرهنگی است و تقویت آن نیازمند اقناع بانوان در باره کارکردهای مثبت حجاب است.

عوامل گرایش به بی‌حجابی در ایران

از منظر محققین؛ بی‌حجابی در ایران متأثر از مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی، رسانه‌ای، هویتی، سیاسی و فرهنگی است:

• عوامل فردی؛ ضعف باورهای دینی؛ دوست‌یابی و همسریابی؛ ناآگاهی از حکم شرعی حجاب و پیامدهای بی‌حجابی؛ خودآرایی و مدگرایی از عوامل مؤثر بر بی‌حجابی دانسته شده‌اند.
• عوامل خانوادگی؛ تضعیف شبکه خویشاوندی، کاهش اقتدار والدین، سهل‌انگاری والدین، الگوناپذیری برخی دختران از حجاب مادران، کاهش حساسیت مردان نسبت به بی‌حجابی همسران و دختران‌ و جایگزینی نهادهای غیر دینی به‌عنوان مرجع فکری بانوان به‌‌جای خانواده، از دیگر عوامل مؤثر در بی‌حجابی بانوان شمرده شده‌اند.
• عوامل رسانه‌ای؛ رسانه‌ها، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی از طریق تابوشکنی محرمات‌جنسی، حیازدایی، عادی سازی دوستی با جنس مخالف و تحقیر حجاب، در گسترش بی‌حجابی مؤثر تلقی می‌شوند.
• عوامل هویتی؛ تحولات اجتماعی عصر جدید و برخی رویکردهای فمینیستی، با انکار تفاوت‌های جنسیتی و تغییر نگرش نسبت به هویت زنانه، از عوامل مؤثر بر تغییر الگوهای پوشش و گسترش بی‌حجابی معرفی شده‌اند.
• عوامل سیاسی؛ برخی کارشناسان از یک سوی تهاجم فرهنگی و از سوی دیگر سیاسی شدن مسئله حجاب و پیوند آن با حاکمیت سیاسی را از عوامل مؤثر بر گسترش بی‌حجابی می‌دانند.
• عوامل فرهنگی؛ فقدان نگاه سیستمی به فرهنگ، نبود برنامه‌های بلندمدت، فراوانی لباس‌های نامتناسب با معیارهای حجاب، گرانی پوشاک مناسب با حجاب شرعی و برخورد غیر علمی با پدیده بی‌حجابی و افراد بدحجاب از دیگر عوامل بی‌حجابی مطرح شده‌اند.

حجاب به‌مثابه استایل زن ایرانی

بر پایه پیمایشی در تهران؛ محبوب‌ترین الگوهای پوشش زنان در سال ۱۳۹۳ش. به‌ترتیب، «مانتو-شال» با ۳۲٪، «مانتو-مقنعه» با ۲۰٫۴٪ و «چادر» ۱۴٫۷٪ بوده است. در پژوهش ملی سال ۱۳۹۷ش. نیز ۶۱٫۲٪ پاسخگویان چادری، ۲۷٪ مانتویی بوده و ۶/۰٪ فاقد حجاب معرفی شده‌اند.

برخی پژوهش‌ها، از افزایش تنوع و تکثر استایل حجاب زنان ایرانی در طی سال‌های اخیر حکایت می‌کند. بر اساس این مطالعات در کنار استفاده از چادر، روسری یا مقنعه، برخی زنان به الگوهای متنوع‌تری روی آورده‌اند که حاکی از نوآوری در پوشش و تأثیر ذوق و سلیقه زنان و ظرفیت فرهنگ ایرانی اسلامی در پذیرش تنوع پوششی است. از این رو؛ برخی کارشناسان؛ تأکید بر طراحی‌ مدهای لباس بانوان، متناسب با فرهنگ ایرانی اسلامی، سازگاری با اقتضائات عصر و کارآمدی عملی دارند. بر مبنای این دیدگاه؛ «حجاب استایل‌ها» اگر مدیریت نشود، الگوهای پوشش زنان از مدار حجاب شرعی خارج شده و موجب دیگرگونی در سبک زندگی ملی می‌شود.

برخی پژوهش‌ها در راستای مدیریت حجاب و استایل زنانه، بر نقش آموزش و اقدامات فرهنگی تأکید کرده‌اند. بر پایه آمارهای ارائه شده، ۹۵٫۲٪ مسئولان قضایی، ۹۲٫۵٪ روحانیت، ۸۷٫۱٪ مدیران اجرایی و ۷۶٫۵٪ دانشگاهیان، آموزش همگانی حجاب توسط نیروی انتظامی را ضروری می‌دانند؛ دربارهٔ ضرورت برخورد فرهنگی با حجاب، مسئولان قضایی ۱۰۰٪، روحانیون ۹۲٫۳٪، دانشگاهیان ۹۱٫۲٪ و مدیران اجرایی ۸۰٪ موافق هستند.

بازنمایی حجاب در ادبیات و هنر

• ادبیات شعری، شاعرانی همچون فردوسی، حافظ، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کرده‌اند؛ سعدی در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد. در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله نسیم شمال، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.
• ادبیات نثری؛ حجاب در ادبیات نثری نیز بازتاب یافته است و آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.

• هنرهای نمایشی؛ در حوزه تولیدات نمایشی نیز آثاری با موضوع یا محوریت حجاب تولید شده است، از جمله این آثار می‌توان به: «ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» اشاره کرد. برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند. همچنین شماری از این آثار با محوریت زنان موفق و محجبه تولید شده‌اند که به‌طور غیر مستقیم به‌ ترویج و بازنمایی حجاب می‌پردازند که از آن جمله می‌توان به «ناریا» «کیمیا» و «ستایش» اشاره کرد.

• هنرهای تجسمی؛ برخی از آثار هنرهای تجسمی ایران باستان، از جمله سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید، حاکی از اهمیت حجاب در فرهنگ ایرانی است.

منابع

• قرآن کریم.
• الهی، محبوبه، «لباس به‌مثابه هویت»، نشریه مطالعات ملی، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۹ش.
• انصاری شیری، محمد، «تأثیر پوشش پدر و مادر روی فرزندان در منزل از دیدگاه اسلام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
• «انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 21 تیر 1395ش.
• «آیا حجاب، عرفی است ؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۲ش.
• ایسپا (مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران)، «۵۰درصد مردم تهران معتقدند دولت نباید در موضوع حجاب مداخله کند»، نشریه شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی، شماره ۷۷۰۰۱۷۷، ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
• ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
• «آثار و فواید عفاف و حجاب»، پایگاه خبری وب دا علوم پزشکی گلستان، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
• «با حجاب هم میشه افتخارآفرین شد»، وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهلبیت، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۹ش.
• بستان، حسین، سیاست‌پژوهی عفاف و حجاب در ایران، قم، حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش.
• بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
• «پرسش‌‌ها و پاسخ‌‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1380ش.
• «پوشش زن در یونان و روم باستان»، خبرگزاری جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1389ش.
• «پوشش زنان در میان اقوام مختلف ایرانی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• تاجبخش، غلامرضا، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، دوفصلنامه علمي پژوهشي دين و سياست فرهنگي، شماره شانزدهم، بهار و تابستان 1400ش.
• «تاریخچه حجاب در ایران و جهان از دوران باستان تا کنون»، وب‌سایت های حجاب، تاریخ بازدید مطلب:14 مرداد 1405ش.
• «تاریخچـه حجـاب در دوران باســتان»، وب‌سایت های‌حجاب، تاریخ بازدید مطلب: 14 فروردین 1404ش.
• «تفاوت پوشش اسلامی و حجاب متعارف»، وب‌سایت نسیم عشق، تاریخ بازدید مطلب:5 شهریور 1405ش.
• تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
• جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
• جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، 1375ش.
• چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
• «چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1405ش.
• «چهل حدیث حجاب و عفاف»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
• حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
• «حجاب از دید آیت‌الله جوادی آملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 2 اسفند 1391ش.
• «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:16 بهمن 1404ش.
• «حجاب در برابر محارم»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: 22 مرداد 1405ش.
• «حجاب قانونی از نگاه آیت‌آلله جوادی آملی/ الزام حجاب در حکومت دینی حتی برای غیر مسلمانان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 1 مرداد 1401ش.
• «حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: 29 مرداد 1405ش.
• حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش..
• «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
• داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• داودی، علی اصغر و امین، الهام، «حجاب، هویت زنامه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای»، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره ۹۹، تابستان ۱۴۰۲ش.
• ذوالفقاری، حسین و بیات، بهرام، «بررسی نگرش مسئولان و نخبگان جامعه نسبت به پدیده بدحجابی»، در پوشش و حجاب، رویکردی جامعه‌شناختی، نوشته علی ایلخانی‌پور نادری، ۱۳۸۹ش.
• رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، تهران، کتابدار، ۱۳۸۳ش.
• رجبی، عباس، «بررسی رابطهٔ حجاب با سلامت روانی»، مجلهٔ طهورا، شمارهٔ ۶، ۱۳۸۹ش.
• زارع، مرضیه و شادقزوینی، پریسا، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره ۵۷، زمستان ۱۳۹۸ش.
• زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
• زروندی، نفیسه، «بررسی تطبیقی حجاب در میان اقوام و ادیان الهی»، فصلنامه مطالعات فرهنگی ـ دفاعی زنان، شماره ۱۰ و ۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۶ش.
• زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۷ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، دو فصلنامهٔ مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۶ش.
• «سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
• سوزنچی، حسین، حجاب مدخلی برای کنش‌گری زن مسلمان، تهران، هیئت میثاق با شهدا، آذر ۱۴۰۱ش.
• شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره3، پاییز 1391ش.
• شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 10، شماره 1، تابستان 1401ش.
• شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره ۵۱–۵۲، ۱۳۸۶ش.
• شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• شوكتي، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، مجلۀ زن و فرهنگ، شمارۀ 7، 1390ش.
• شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره ۱۶۳–۱۶۴، ۱۳۹۱ش.
• «صدای دختران انقلاب تا خارج از مرزها هم رفته است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، ترجمه سید محمدباقر موسوی، قم، ۱۳۷۴ش.
• عبدالوهاب‌پور، «تحکیم خانواده در سایه سار حجاب»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• عسگری خانقاه، اصغر و بهادری نژاد، اعظم، «فرهنگ پوشش زنانه نزد بانوان»، دوفصلنامه دانش‌های بومی ایران، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۳ ش.
• «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• علی‌مردی، مهناز و علی‌مردی، محمدمهدی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت»، معرفت ادیان، سال اول شمارهٔ سوم، تابستان ۱۳۸۹ش.
• غلامی، علی، مسئلهٔ حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی - جامعه‌شناختی)، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
• غلامی، علی، مسئله حجاب در غرب، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
• «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
• غیرتمند، سعید و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
• «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• کاظم پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
• کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
• کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• «لباس‌های سنتی زنان ایرانی، تجلی اصالت و نمادی از رنگ و نقش ایرانی»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «مروری بر گزارش طرح پژوهشی بررسی فرهنگ پوشش و حجاب زنان ایران»، وبسایت شیرازه، تاریخ انتشار: ۲۴ تیر ۱۳۹۸ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، 1402ش.
• «مطالبات رهبری از بانوان»، دفتر خواهران کانون دانش پژوهان نخبه، تراث، چاپ اول، تیر ۱۴۰۰ش.
• مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ادنا، ۱۳۸۶ش.
• موسوی خمینی، سید روح‌الله، استفتائات امام خمینی (س)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ۱۳۹۲ش.
• مونسی سرخه، مریم، «نمادها در پوشاک»، ماهنامه ایرانا، شماره ۲۸، آذر و دی ۱۳۸۸ش.
• مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۲ش.
• هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
• یاسینی، سیده راضیه، پوشش و منش زنان در نقاشی و ادبیات ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۴ش.