آن اکلی؛ فمینیست، جامعهشناس، نویسنده و استاد دانشگاه.
آن اکلی، جامعهشناس و نویسندهٔ انگلیسی، با تمرکز بر مطالعات جنسیت، کار خانگی و مادری، رویکردی انتقادی به نقشهای سنتی زنان دارد. وی کار خانگی را شکلی از کار میداند که به وابستگی مالی زنان میانجامد و «اسطوره مادری» را با استناد به شواهد روانشناختی و فرهنگی به چالش میکشد. از دیدگاه او، تقسیم کار جنسیتی و کنترل مردانه بر باروری از عوامل ساختاری نابرابری محسوب میشود. برخی از محققان با اتکا به آموزههای اسلامی، نقدهایی بر دیدگاههای او وارد کرده و بر معناداری نقش مادری و خانهداری در چارچوب ارزشهای دینی تأکید دارند. آثار اکلی در حوزه فمینیسم و روششناسی علوم اجتماعی تأثیرگذار بوده است. او جایزه دستاورد یکعمر فعالیت علمی انجمن جامعهشناسی بریتانیا را دریافت کرده است.
زندگینامه
آن اکلی متولد ۱۷ ژانویه ۱۹۴۴م در لندن است. مادر وی کاتلین نیمیلر، مددکار اجتماعی و پدر وی ریچارد تیتماس، تحلیلگر امور اجتماعی و از پایهگذاران نظام رفاه اجتماعی است. تیموس وقتی آن اکلی جوان بود او را میستود اما بعدها وقتی آن اکلی مستقل و یک فمینیست فعال شد، رابطه آنها نیز تیره شد. وی با رابین اُکلی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج سه فرزند است.[۱]
فعالیتها
آن اکلی یک نویسنده و جامعهشناس است که در قالب آثار داستانی و غیرداستانی متعددی به انتشار اندیشههای خود پرداخته است. بخش عمدهٔ فعالیتهای حرفهای او به پژوهش در محیط دانشگاهی اختصاص یافته و بهطور عمده بهدلیل کارهایش در حوزههای جنسیت و اجتماع، کار خانگی، زایمان و روششناسی علوم اجتماعی شناخته میشود. دغدغههای تحقیقاتی او در اواخر عمرش، بیشتر بر سیاست عمومی مبتنی بر شواهد، روشهای پژوهش و ارزیابی، جامعهشناسی بدن و همچنین زندگینامهنویسی متمرکز بوده است.[۲]
همچنین وی استاد جامعهشناسی و سیاست اجتماعی در مؤسسه تحقیقات اجتماعی یونیورسیتی کالج لندن است و تا ژانویه ۲۰۰۵م مدیر واحد پژوهش علوم اجتماعی در مؤسسه آموزش بوده است. اکلی همچنین عضو افتخاری کالج سامرویل در دانشگاه آکسفورد است.[۳]
دیدگاهها آن اکلی
پژوهشهای آن اکلی بهصورت ویژه بر سه محور کار خانگی، مادری و ساختار جنسیتی خانواده تمرکز دارد.
دیدگاه دربارهٔ ساختار جنسیتی
وی تضادهای موجود در زندگی زناشویی را ناشی از تقابل میان تصویر آرمانی ازدواج با واقعیتهای عینی میداند و این تعارض را در چهار حوزه کلی تحلیل میکند:
- تقسیم کار جنسیتی که در آن مسئولیت کار خانگی و مراقبت از کودکان به عهدهٔ زنان گذاشته میشود و این امر به وابستگی مالی آنان میانجامد.
- تفاوت در نیازهای عاطفی زن و شوهر، که در آن زنان موظف به مدیریت عواطف و تنشهای سایر اعضای خانواده هستند، بدون آنکه پشتوانه عاطفی مشابهی دریافت کنند.
- تفاوت در توان بدنی و دسترسی اقتصادی، که ممکن است موقعیت چانهزنی زنان را در خانواده تضعیف کند و حتی آنان را در معرض خشونت قرار دهد.
- تحکیم کنترل مردان بر روابط جنسی و تصمیمگیریهای مرتبط با باروری، که در آن تمایلات و نیازهای مردان محوریت دارد و از زنان انتظار میرود پاسخگوی این نیازها باشند.[۴]
دیدگاه دربارهٔ کار خانگی
اکلی کار خانگی را در جوامع مدرن دارای چند ویژگی متمایز میداند:
- کار خانگی بهطور انحصاری توسط زنان انجام میشود.
- عاملی برای وابستگی مالی زن به شوهر محسوب میشود.
- در محاسبات اقتصادی جامعه بهعنوان کار به رسمیت شناخته نمیشود.
- بر دیگر نقشهای اجتماعی و حرفهای زنان اولویت مییابد.[۵]
بهباور او، حتی با رفع موانع قانونی و نهادی، سدی به نام وظایف خانهداری همچنان بهعنوان مانعی ساختاری در راه دستیابی به برابری جنسیتی باقی خواهد ماند.[۶]
دیدگاه دربارهٔ مادری
آکلی با ارائه مفهوم اسطوره مادری، باورهای رایج در این زمینه را مورد نقد قرار میدهد. به اعتقاد اکلی، این اسطوره بر سه ادعای نادرست استوار است:
- مادران به کودکان خود نیاز ذاتی دارند.
- کودکان منحصراً به مادران بیولوژیک خود نیازمندند.
- مادری عالیترین دستاورد ممکن در زندگی یک زن است.[۷]
او با استناد به یافتههای روانشناختی و مطالعات موردی مانند موفقیت فرزندخواندگی و مادران اجتماعی، استدلال میکند که میل به مادرشدن بیش از آنکه ریشه در غریزه داشته باشد، محصول شرایط فرهنگی و اجتماعی است و قابلیت مراقبت از کودک امری اکتسابی است. اکلی همچنین با تکیه بر شواهد میانفرهنگی، ادعای نیاز انحصاری کودک به مادر بیولوژیک را رد کرده و امکان مراقبت جمعی را مطرح میسازد.[۸]
انتقادات به دیدگاههای آن اکلی
برخی از نویسندگان با تکیه بر منظومهٔ فکری اسلامی، نقدهایی را بر این دیدگاه مطرح کردهاند. به باور آنان، در اسلام کار خانگی و مادری نه بهعنوان بار تکلیفی نابرابر یا اسطورهای فرهنگی، بلکه بهمثابهٔ نقشهایی معنادار و مبتنی بر فطرت در نظر گرفته میشوند.[۹] این دسته از منتقدان اشاره میکنند که اگرچه تکفل اقتصادی خانواده در اسلام بر عهدهٔ مرد است، این امر بهمعنای محرومیت زن از فعالیت اقتصادی در چارچوب موازین شرعی و اخلاقی نیست. در خصوص مادری، نیز بر این باورند که این نقش، در نظام آفرینش جایگاه مهمی دارد که با فطرت زن هماهنگ است.[۱۰]
بهگفتهٔ منتقدان، بسیاری از اظهارات افراطی در نقد مادری، واکنشی به گفتمان اغراقشدهٔ غربی در دو قرن اخیر است که با مبانی اسلامی سازگاری ندارد. آنان با پذیرش مواردی مانند فرزندخواندگی در سنت اسلامی، بر پیوند عمیق عاطفی و زیستشناختی مادر و فرزند تأکید دارند. همچنین استدلال میکنند که حتی اگر سقط جنین اختیاری فاقد عوارض روانی باشد، نمیتواند دلیلی بر نفی هرگونه ارتباط ویژه میان مادر و فرزند قلمداد شود. در نهایت، برخی از این محققان با رویکردی کارکردگرایانه، اولویت پرورش کودک توسط مادر طبیعی و فواید بیبدیل شیر مادر را که در احکامی چون حق حضانت نیز متجلی است، مورد تأکید قرار میدهند.[۱۱]
افتخارات
انجمن جامعهشناسی بریتانیا در ۲۰۱۱م به پاس مشارکتهای آن اکلی در توسعهٔ تاریخ جامعهشناسی در بریتانیا، یکی از نخستین جوایز دستاورد یکعمر فعالیت علمی را به او اعطا کرد.[۱۲]
آثار
آن اکلی در حوزهٔ مطالعات جنسیت و خانواده آثاری منتشر کرده که از جمله مهمترین آنها میتوان به کتابهای «جنس، جنسیت و جامعه»، «زنان تحت سلطه» و «کار خانگی» اشاره کرد. محور اصلی این آثار، بررسی موقعیت زنان در جامعهٔ مدرن و نقد نقشهای سنتی مبتنی بر جنسیت است. بهویژه در کتاب «کار خانگی»، او برای نخستینبار مسئلهٔ خانهداری را بهعنوان شکلی از کار مورد توجه قرار داد و آن را در چارچوب تحلیلهای فمینیستی مطرح کرد. او همچنین در حوزهٔ ویراستاری علمی، با همکاری جولیت میچل، چند مجموعه مقاله تأثیرگذار در حوزهٔ فمینیسم را ویرایش و منتشر کرده است. افزون بر این، اکلی در حوزهٔ روششناسی علوم انسانی، به ویژه دربارهٔ تعارضهای روششناختی در پژوهشهای مرتبط با جنسیت، آثاری را به رشتهٔ تحریر درآورده است. در حوزهٔ ادبیات داستانی نیز آن اکلی آثاری دارد که از جمله شناختهشدهترین آنها رمان «اتاق مردان» است که بهعنوان یک کتاب پرفروش مطرح شد.[۱۳]
پانویس
- ↑ About Ann Oakley", Ann Oakley's website"
- ↑ About Ann Oakley", Ann Oakley's website"
- ↑ About Ann Oakley", Ann Oakley's website"
- ↑ بلالی و دیگران، «عوامل مؤثر بر تضاد نقشهای زنان و رابطه آن با تعارضات خانوادگی در شهر همدان»، 1395ش، ص122-128.
- ↑ بلالی و دیگران، «عوامل مؤثر بر تضاد نقشهای زنان و رابطه آن با تعارضات خانوادگی در شهر همدان»، 1395ش، ص122-128.
- ↑ بلالی و دیگران، «عوامل مؤثر بر تضاد نقشهای زنان و رابطه آن با تعارضات خانوادگی در شهر همدان»، 1395ش، ص122-128.
- ↑ Oakley, Ann (1976) Woman's Work: The Housewife, Past and Present, Vintage Books, NewYork.
- ↑ بستان، «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمنیست»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ فسایی ، «ضرورت نظریهپردازی در حوزه مسایل زنان از تحقیق تا نظریه» شماره 50 زمستان 1389ش
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1412ق، ج14، ص280- 309 و ج15، ص184- 190
- ↑ بستان، ((کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم))، شماره35 1382ش
- ↑ About Ann Oakley", Ann Oakley's website"
- ↑ Non-Fiction Books", Ann Oakley's website"
منابع
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
- صادقی فسایی، سهیلا، «ضرورت نظریهپردازی در حوزه مسایل زنان از تحقیق تا نظریه»، مجلهٔ مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۸۹ش.
- بستان، حسین، «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم»، وبسایت جامع علوم انسانی، تاریخ باید: ۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- بلالی و دیگران، «عوامل مؤثر بر تضاد نقشهای زنان و رابطه آن با تعارضات خانوادگی در شهر همدان»، مجلهٔ جامعهشناسی کاربردی، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۵ش.
- .About Ann Oakley", Ann Oakley's website, accessed on 17 December 2025"