شاکله انسان

شاکله انسان

عنوان اصلی	شاکله
شاخه علمی	روان‌شناسی اسلامی و اخلاق
نوع مفهوم	مفهوم قرآنی و روان‌شناختی شخصیت
معنای اصطلاحی	ساختار روانی و شخصیت سازمان‌یافته انسان متأثر از وراثت، محیط و اختیار
حوزه کاربرد	معارف اسلامی و روان‌شناسی
گستره جغرافیایی	جهانی
منشأ تاریخی	آموزه‌های قرآنی و اسلامی
مرتبط با	شخصیت اخلاق اسلامی فطرت
اهمیت	بالا در تحلیل رفتار و کمال انسان

شاکله؛ شخصیت سازمان‌یافته از ویژگی‌های نسبتاً ثابت و پایدار.

در منابع اسلامی از شخصیت با عنوان «شاکله» یاد شده است. هر فرد، متناسب با شاکلهٔ خود که متفاوت از دیگران است، کنشگری ویژه‌ای دارد. در آموزه‌های اسلام، انسان موجودی دوساحتی، برترین آفریدهٔ خدا، دارای اختیار، کرامت و فضیلت، معرفی شده است و او با تکیه بر این ویژگی‌های فطری و خدادادی، می‌تواند به کمال برسد.

مفهوم‌شناسی

شاکله به‌معنای بستن پای چارپا، خلق‌وخو را از آن جهت، شاکله گفته‌اند که انسان را مقید می‌کند و نمی‌گذارد در آنچه می‌خواهد آزاد باشد؛ بلکه باید سازگار با آن اخلاق، رفتار کند. در این چارچوب، منظور از شاکله، ساختار روانی انسان است که با اثرپذیری از وراثت، محیط، اختیار و تعامل، شکل گرفته و با تفسیر ویژهٔ خود به محرک‌های محیطی پاسخ می‌دهد و نیازهای ثانویه را تعریف می‌کند.

تکوین شاکله سالم

از منظر آموزه‌های اسلام، ساختمان وجودی انسان هم استعداد انجام کارهای زشت، پیروی از هوای نفس و دنیاگرایی و هم آمادگی گرایش به اخلاق مطلوب را دارد که می‌تواند آدمی را به آرامش روانی و خوشبختی برساند. فطرت انسان بالقوه متضمن تضاد بین خیر و شر است. نیروهای عقل و جهل در تقابل دائمی هستند و سلامت انسان درگرو توازن قوای نفسانی است. اگر عقل، نیروهای جهل را در جهت ارضای صحیح غرایز به‌کار گیرد، شخصیت سالم شکل می‌گیرد و سازمان روانی انسان در همهٔ ابعاد به یکپارچگی می‌رسد و در مسیر هدفی متعالی قرار می‌گیرد.

مراتب شاکله

علمای اخلاق اسلامی، بر اساس تعبیرهای قرآنی، مراتبی از شاکله را به ترتیب زیر، تفکیک کرده‌اند:

1. نفس اماره
2. نفس لوامه
3. نفس مطمئنه

هرکدام از این نفوس، تعبیری از شاکله انسان در مرحله‌ای خاص هستند. صاحب نفس اماره، دارای شاکله‌ای است که هوای نفس بر آن حاکم است و محرک‌های نفسانی، اعمال و رفتار را جهت می‌دهد. کسی که در مرحله نفس لوامه باشد باز هم نفس، محرک بسیاری از رفتارهای او است، ولی عقل با آگاهی و استدلال و قضاوت، آن اعمال را نکوهش می‌کند. شخصیت انسان در مرحله نفس مطمئنه، تحت سیطرهٔ کامل عقل درمی‌آید و عقل، کنشگری انسان را جهت می‌دهد.

عوامل مؤثر در شکل‌گیری شاکله

آموزه‌های اسلام با قبول اثرگذاری عوامل زیستی، ژنتیکی و محیطی بر شکل‌گیری شخصیت، به اهمیت و غالب بودن ارادهٔ آزاد انسان بر سایر عوامل، توجه کرده است. در آیاتی از قرآن به اختیار انسان و مسئولیت او در قبال اعمالش اشاره شده است که گویای پذیرش نقش عقل و قوای عقلی در رفتار آدمی است. از این جهت، انسان موجودی منطقی و قابل پیش‌بینی است و تهذیب نفس، به‌معنای حرکت در جهت مدیریت غرایز و تقویت بُعد عقلانی است. اگرچه زمینه‌های رشد و تعالی انسان حتی پیش از تولد، فراهم می‌شود، اما در آموزه‌های اسلام به نقش تقوا و پرهیزگاری توجه ویژه‌ای شده است. تقوا در سایه اراده آزاد انسانی، متأثر از عوامل تربیتی محیطی است. همچنین در آموزه‌های اسلامی، اندیشه، تمایلات و حتی قصد و نیت از اهمیت بالایی برخوردار است و ارزش‌گذاری صرفاً بر اساس رفتار عینی صورت نمی‌گیرد.

منابع

• قرآن
• احمدی، علی‌اصغر، روان‌شناسی شخصیت از دیدگاه اسلامی، تهران، امیرکبیر، چاپ دهم، ۱۳۷۴ش.
• حقانی، ابوالحسن، روان‌شناسی کاربردی۱، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القران، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
• رجایی، حیدر، «تأثیر شاکله و شخصیت باطنی بر رفتار و گفتار انسان از دیدگاه قرآن و روایات»، نشریه گفتمان وحی، شماره ۱۸، ۱۳۹۹ش.
• سمنون، مرتضی، «شاکله، نظریه محوری اسلام در رابطه با شخصیت»، مجله آینهٔ معرفت، دورهٔ ۱۷، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
• محمدعلی نژاد، روح‌الله و شمخی، مینا، «مقایسه تحلیلی شخصیت از دیدگاه روان‌شناسی با مفهوم شاکله در قرآن»، مجله فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، شماره ۴۳، ۱۳۹۹ش.