پیش‌نویس:شایعه

شایعه؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع قابل اطمینان.

شایعه که همان سخن‌پراکنی بدون منبع قابل اطمینان است در حقیقت نوعی ناهنجاری اجتماعی بوده که در شرایط بحران شدت می‌یابد و گاهی خود بحران‌آفرین می‌شود. گرچه گاهی ممکن است شایعه برای کارکردهای مثبت در یک اجتماع استفاده شود اما غالب موارد آن در جهت اهداف منفی است. پیامدهای منفی شایعه می‌تواند یک شخص را تخریب کرده و یا یک جامعه را از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی دچار اختلال کند.

مفهوم‌شناسی

شایعه در لغت به معنای «خبرهای بی اصل و نادرست» و «خبرهای منتشر شده در حالی‌که صحت و درستی آن معلوم نیست»، آمده است. معنای اصطلاحی شایعه تفاوت چندانی با لغت آن ندارد. شایعه در اصطلاح، خبری تایید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان به‌طور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد. غالب شایعات مربوط‌به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمان‌ها و نهادهاست. منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالبا با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود و یا اینکه شنیدۀ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود. قرآن کریم شايعه پردازان را مرجفون ناميده به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.

بعضی از دسته‌بندی‌های شایعات

در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعات از منظرهای مختلفی، دسته‌بندی شده است. بعضی از دسته‌بندی‌ها عبارت است از:

۱_از نظر محتوا: بر اساس دیدگاه کارشناسان، بعضی شایعات بازتاب‌دهندۀ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن‌ با عنوان «شایعات رویایی» یاد می‌شود. بعضی شایعات نیز ترس‌ها، نگرانی‌ها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس می‌سازند..

۲_ شیوه و سرعت انتشار: بررسی‌های پژوهشی نشان می‌دهد برخی شایعات در آغاز به‌صورت پنهانی، زمزمه‌وار و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر می‌شوند و به‌تدریج گسترش می‌یابد. در مقابل، برخی دیگر از شایعات در مدت‌زمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار می‌یابند. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آن‌ها می‌شود.

۳_از نظر دوام و ماندگاری: از نگاه کارشناسان، شایعات از حیث مدت و استمرار اثرگذاری نیز گوناگون هستند. برخی شایعات تنها در دوره‌ای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش می‌کنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی می‌ماند. همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش می‌شوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید و ظاهری متفاوت دوباره بازتولید و منتشر می‌شوند.

زمینه‌های ایجاد و گسترش شایعه

نظریه پردازان علوم ارتباطات، شایعه را به‌عنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمی‌شمرند. با این‌حال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکل‌گیری و یا فراگیری شايعه مؤثر  می‌دانند، که بعضی موارد آن عبارت است از:

الف_ عوامل اجتماعی

۱_اهمیت و ابهام: بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل «اهمیت موضوع» و «ابهام اطلاعات» از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری شایعه محسوب می‌شوند.

۲_ضعف در اطلاع‌رسانی: از نظر کارشناسان علوم اجتماعی، نبودِ اطلاع‌رسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد می‌کند.

۳_همگنی گروهی: مطالعات نشان می‌دهد شایعه در میان گروه‌های همگن و افراد هم‌فکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.

ب_عوامل فردی و روان‌شناختی

۱_ویژگی‌های شناختی و شخصیتی: در بعضی مطالعات به ویژگی‌های فردی مثل ساده‌اندیشی و زودباوری، پایین بودن اعتماد به نفس، فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده، به عنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره‌ شده است.

۲_انگیزه جلب توجه: برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.

پیامدهای شایعه

پژوهش‌ها در علوم رفتاری و اجتماعی نشان می‌دهد که شایعه یک پدیدۀ خنثی نیست، بلکه دارای توانمندی ذاتی برای ایجاد اثرات مخرب و بلندمدت در سطوح فردی، سازمانی و جامعه‌شناختی است.

۱. پیامدهای فردی: بعضی مطالعات در زمینۀ برهمکنش میان شایعه و سلامت روانی افراد نشان داده که شایعه به مثابه یک عامل برای نقض حریم فردی، تهمت، افترا و بی‌اعتبار ساختن اشخاص عمل می‌کند. همچنین یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخص‌هایی چون خستگی مزمن روحی و کاهش مراقبت حرفه‌ای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.

2- پیامدهای سازمانی: تحلیلگران سازمانی تأکید دارند که شایعه می‌تواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار و برند سازمانی را در معرض فرسایش قرار ‌دهد.

3- پیامدهای جامعه‌شناختی: بعضی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، شایعه را به‌عنوان یک عامل مختل‌کنندۀ ساختار اجتماعی دسته‌بندی می‌کند. بعضی گزارش‌ها و مطالعات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که شایعه به‌عنوان عاملی برای اضطراب اجتماعی، تضعیف سرمایه اجتماعی، ایجاد اختلال در فرآیند جامعه‌پذیری و نیز القای حس خودتحقیری در یک جمع خاص عمل می‌کند.

۴. پیامدهای اقتصادی: کارشناسان، شایعه را به‌عنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهره‌وری و بازدهی تولید بر می‌شمرند. در یک مطالعۀ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورۀ  زمانی خاصی در اصفهان، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر اقتصاد گردشگری در آن مقطع داشت.

5-پیامدهای سیاسی: بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه می‌تواند سبب بی‌اعتمادی مردم به مسؤلان جامعه و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهم‌زند و زمینه را برای سیطرۀ بیگانگان فراهم کند. همچنین متخصصان علوم نظامی، شایعه را ابزاری کلیدی در جنگ روانی می‌دانند که می‌تواند سرنوشت یک جنگ و یا یک ملت را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.

کارکرد سنجشی شایعه

گرچه غالب کاربردهای شایعه در مطالعات پژوهشی با هدف القای ترس و تفرقه دسته‌بندی شده، مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعه‌یافته حاکی از استفاده از شایعه به‌عنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعه‌پراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده می‌شود و یا این‌که با شایعه‌پراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینه‌سازی می‌کنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار می‌دهند.

همچنین بعضی از پژوهشگرانِ علوم اجتماعی، مطالعۀ شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندۀ آن تلقی می‌کنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشان‌دهندۀ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشان‌دهندۀ امیدواری آنهاست.

فضای مجازی

امروزه، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات[قمی اویل و دیگران،«واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»،۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.] و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب می‌شود.[آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.] با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی را یکی از مهمترین تهدیدات رسانه‌ای در همۀ جوامع برشمرده‌اند.[آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.] هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهره‌های مشهور، پیام‌های با محتوای برانگیزانندۀ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات در شبکههای اجتماعی انتشار می‌یابد.[«۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وب‌سایت خبری رجانیوز.] وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶ میلادی به حدی بود که واژه «خبرجعلی» که به شایعه اشاره داشت به‌عنوان کلمه سال انتخاب شد.[ آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.]

به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت‌ افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،[دانش و دیگران، «تاثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.] عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکه‌های اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکه‌ها، در شکل‌گیری و ترویج سریع  شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.[رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل موثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]

از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهی‌های مورد نیاز از رسانه‌های رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل می‌دهد.[دانش و دیگران، «تاثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.] اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش سواد رسانه و جرم‌انگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاع‌رسانی‌ از منابع رسمی به‌تنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست و بلکه اطلاع‌رسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش می‌شود.[مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»،خبرگزاری مهر.]

شایعه در ایران و جهان

مطالعات نشان‌ می‌دهد که شایعات در همه جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که انسان و زبان وجود دارد. شایعه نیز به وجود می‌آید. دانشمندان علوم اجتماعی، شایعه را جزئی از فرهنگ بشری و یک پدیدۀ اجتماعی تلقی می‌کنند.[عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.] در دوران گذشته، شایعه به‌عنوان منبع خبری عمل می‌کرد و به‌دلیل نبودِ وسایلِ ارتباط جمعی، مردم علاقمند به شنیدن سخنان تازه بودند و اصطلاحات ایرانی مثل از کاه، کوهی ساختن و یا «يك كلاغ را چهل كلاغ كردن»، در واکنش به شایعه‌پراکنانی بود که خبر را با شاخ و برگ‌های فراوانی نقل می‌کردند. برخی پژوهشگران فرهنگ گفتاری یا شفاهی و ضرب‌المثل‌های مشهوری مثل «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها»، همچنین سطح مطالعۀ کم را، از عوامل تأثیرپذیری جامعه ایرانی در برابر شایعات می‌دانند.

مدیریت شایعه

از نگاه کارشناسان، پدیدۀ شایعه در دنیای امروزه، برای  کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبه‌های مهم امنیت نرم تبدیل شده است.

کارشناسان بر این باورند که استفادۀ مؤثر از رسانه یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای مدیریت شایعه به شمار می‌رود. شروع به‌موقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند. همچنین به عقیده پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌توانند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهند.

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی نخبگان به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد و می‌تواند پایگاه‌های اجتماعی را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند. همچنین مطالعات نشان داده‌اند که برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.

در آموزه‌های دینی با روش‌هایی مثل توصیۀ اخلاقی نسبت به حسن ظن به یکدیگر و پرهیز از سخن‌پراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شايعه پراکنان تلاش شده شایعه مدیریت شود. آموزه‌های دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم، از مسلمانان می‌خواهد نسبت به موضوعات مهم که امنیت جامعه را به خطر می‌اندازد و یا سبب ترس می‌شود، علم آن‌را به رهبران الهی واگذار کنند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم.
• افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روان‌شناسی و علوم تربیتی، دوره 2، شماره پیاپی 882، 1374ش.
• بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روان‌شناختی، دوره 17، شماره 69، 1397ش.
• جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تاثیرات آن بر جامعه »، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره 17، 1403ش.
• الحرّ العاملي، محمد بن الحسن، وسائل الشيعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث.
• حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره 8، ۱۳۸۴ش.
• درویشی، سعید، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: 17 تیر 1398ش.
• رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم،
• انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چ۱، ۱۳۹۶ش.
• «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه‌ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش.
• غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره 1، شماره3، 1399ش.
• کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسب‌وکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• مکارم، حمید، «شایعه‌سازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، شماره۳. ۱۳۷۸ش.
• مكارم شيرازی، ناصر، تفسير نمونه، کتابخانه مدرسه فقاهت.
• منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۳ش.
• نعامی، فهیمه، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، چ۱، ۱۴۰۱ش.