حریم در معماری خانه‌های ایرانی

حریم در معماری خانه‌های ایرانی؛ تفکیک فضاهای خصوصی و عمومی در معماری خانه‌ها.

خانه در ایران قدیم به‌ویژه پس از اسلام دارای حرمت و حریم بود. خانه نه‌تنها با بیرون مرز داشت که فضای داخلی آن نیز به‌گونه‌ای طراحی می‌شد که اعضای خانواده احساس امنیت کرده و بر مبنای اصل محرمیت زنان از دید بیگانگان پوشیده بودند. با ورود فرهنگ جدید، معماری خانه‌ها در ایران تغییر کرد و مرز فضاهای عمومی و خصوصی کمرنگ یا از میان برداشته شد. کارشناسان برای احیای آرامش در خانه‌ها، معتقد به بازاندیشی در معماری آن متناسب با فرهنگ ایرانی‌اسلامی هستند.

مفهوم‌شناسی

دهخدا در لغت‌نامه، حریم خانه را پیرامون و هر بخشی از خانه می‌داند که بدون اذن صاحب‌خانه نتوان به آن‌جا وارد یا نزدیک شد؛ همچنین به هر چیزی که مورد حمایت انسان است حریم اطلاق می‌شود. حریم از این منظر، چیزی است که هتک حرمت و تعرض به آن جایز نیست.

حریم خانه در اصطلاح عرفی به معنای ایمن بودن فضاهای داخلی آن از دید بیگانگان است. بر مبنای اصل محرمیت و حریم باید هر یک از فضاهای داخلی خانه به‌گونه‌ای از یکدیگر تفکیک شوند که افراد در داخل خانه احساس امنیت کنند. همچنین حریم خانه، ناظر به ارزش و تقدس خانه است و این‌که افراد بیگانه به‌راحتی نتوانند وارد خانه شوند.

حریم خانه‌ها در ایران باستان

ایرانیان باستان، به حریم در معماری خانه‌ها توجه جدی داشتند؛ خانه‌ها اندرونی داشت و حریم در دو سطح خانواده و دیگران، رعایت می‌شد. طراحی فضا به‌گونه‌ای بود که بخش‌های عمومی و خصوصی کاملاً تفکیک می‌شدند. حریم مختص فضای خانه‌ها نبود و این اصل در فضاهایی از قبیل مساجد، مدرسه‌ها و حمام‌ها نیز رعایت می‌شد. با گسترش فرهنگ اسلامی در ایران، محرمیت متناسب با ارزش‌های اسلامی به‌طور جدی و معنادار تقویت شد و این اصل نه‌تنها در ساختن خانه‌ها که بر نحوهٔ شهرسازی از کلان‌ترین فضاهای شهری تا ریزترین فضاهای معماری نیز تأثیر گذاشت.

اسلام و حریم در خانه‌ها

در نگرش اسلام؛ خانه، محل آرامش، ذکر الهی و حاکی از فضای عاطفی است. خانه دارای حرمت و حریم است. اسلام برای پیش‌گیری از نقض حریم‌ها و تبعات ناشی از آن، مقرراتی را وضع کرده است که برمبنای آنها؛ نباید بدون اجازه وارد منزل دیگری شد و باید از ورودی متعارف، وارد شد. حضور نباید به‌طور سرزده باشد و شایسته است که افراد حتی هنگام ورود به خانه خود نیز اعلام حضور کنند چون هرکدام از اعضای خانواده دارای حریم خصوصی است و باید این حریم‌ها حفظ شوند. برمبنای آیات قرآن، فرزندان نباید بدون اجازه پدر و مادر وارد اتاق خصوصی آنها شوند.

معناداری خانه در فرهنگ ایرانی‌اسلامی

معماری سنتی ایران بازتابنده هویت ایرانی است. در گذشته، معماری با نظام ارزشی مردم ارتباط نزدیکی داشت و معمار، خانه‌ها را متناسب با نظام ارزشی جامعه می‌ساخت و حریم و حرمت، اصول مبنایی در معماری خانه‌های ایرانی به‌شمار می‌رفت. بر مبنای اصل حریم است که امنیت نیز موضوعیت می‌یابد و خانه‌ها به‌گونه‌ای ساخته می‌شدند که اعضای خانواده در درون آن احساس امنیت و آرامش می‌کردند؛ آرامش محصول دلبستگی و در عین‌حال حفظ حریم خصوصی افراد است؛ لذا در خانه‌های سنتی ایران، به ترتیب حوزه‌های عمومی، نیمه‌عمومی و خصوصی موضوعیت یافته و با تعیین حریم‌های زندگی روزمره اعضای خانواده در درون خانه‌ها، مناسبات درون خانوادگی آنها معنادار می‌شد.

انواع حریم در خانه‌های سنتی ایران

برخی محققین؛ حریم‌های خانه را دارای ابعاد چهارگانه؛ دیداری، شنیداری، بویایی و حرکتی می‌دانند. برخی دیگر؛ آن را در دو سطح عمومی و خصوصی تقسیم کرده و معتقدند که مهم‌ترین نوع حریم، حریم خصوصی است که با دو گونهٔ بصری و صوتی بر تمام گونه‌های خانه‌های سنتی ایران تأثیرگذاشته است. رعایت این دو حریم، مانع استراق سمع و آلودگی صوتی می‌شود؛ البته نتایج این دو را می‌توان در حریم‌های شنیداری و بویایی نیز تعمیم داد. حریم خصوصی از عوامل مهم آرامش به‌شمار می‌آید؛ زیرا افراد برای تنظیم احساسات و آرامش فکری و روحی نیاز به حریم خلوت دارند. اتاق خصوصی والدین، اتاق‌های مربوط به فرزندان و فضای حضور مهمان از حیث حریم خصوصی متمایز است. حق خلوت تنها به اتاق اختصاصی محقق نمی‌شود، بلکه اختصاص بخشی از یک فضای مشترک، که معمولاً امور شخصی هر فرد در آن بخش به انجام می‌رسد، می‌تواند حریم خلوت او تلقی شود.

پیکربندی خانه‌های سنتی ایران

معماری خانه‌های سنتی ایرانی بر بنیاد اصل محرمیت، سطح حریم‌ها را مرزبندی می‌کرد. طراحی ورودی‌ها، بازشوها و پنجره‌ها به منظور حفظ حریم خانه مهم تلقی می‌شدند. ورودی خانه‌ها غیر از گذرگاه بودن، دارای نقش محافظتی نیز بود. ورودی، هم فرد را دعوت می‌کرد و هم ورود به حریم مستقلی را به او هشدار می‌داد.

فضای خانه‌ها به ورودی، حیاط بیرونی، مهمانخانه، حیاط درونی و اتاق‌های خواب تقسیم می‌شد. سرویس‌ها و اتاق‌های خواب به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند که پوشیدگی درون خانه را حفظ کرده و بانوان خانواده هرگز در معرض دید نامحرم قرار نمی‌گرفتند. آشپزخانه، در جایی بود که بانوی خانه در آن به‌آسودگی آشپزی کرده و کمتر در معرض دید قرارداشت.

تجدد و تغییر فرهنگ خانه‌سازی در ایران

تجدد به‌طور چشمگیری ارزش‌های مستتر در فرهنگ خانه‌سازی ایران را دچار تحول کرده است. در معماری جدید؛ توجهی به ارزش‌ها و معناداری خانه‌ها نمی‌شود. نگرش کمی به مسکن و توجه به رفع کمبود آن از یک طرف و نگرش سودجویانه به این مقوله از طرفی دیگر، منجر به فراموشی بسیاری از نیازهای اساسی انسان و کیفیت معماری شده است.

امروزه صنعت معماری عمدتاً فاقد معنا بوده و خانه‌ها بدون توجه به نیازهای اعضای خانواده؛ اما معطوف به سود، به‌صورت فنی و شوقی ساخته می‌شوند. در برخی موارد تداخل فضاهای مسکونی با هم و تداخل آنها با سایر فضاهای عمومی به حدی است که عملاً حریم‌های خانه بی‌معنا می‌شوند؛ حس ورود به یک فضای خصوصی متمایز از فضای عمومی وجود ندارد. فضای ورودی با نشیمن، پذیرایی و در مواری با آشپزخانه تداخل دارد. به‌دلیل این‌که؛ رضایت فضایی از اتاق‌های عمومی در مقایسه با فضای خصوصی بسیار کمتر است، افراد در خانه‌های جدید کمتر احساس آرامش می‌کنند.

احیای فرهنگ سنتی خانه‌سازی در ایران

خانه‌های سنتی به‌دلیل رعایت اصل محرمیت و حریم دارای امتیازهای جدی نسبت به خانه‌های امروزی بود؛ چون حریم با بیان چگونگی روابط بین فضاهای داخلی خانه موجب تقویت حریم روانی افراد می‌شود، زندگی با کیفیت بیشتری در آن جریان یافته و باعث رفتارهای صمیمانه‌تری بین افراد خانواده می‌شود.

امروزه هرچند به‌دلیل محدویت‌های مکانی؛ ورود فناوری جدید و تغییر سلیقه افراد نمی‌توان روابط جاری در خانه‌های سنتی را کاملاً بازیابی کرد؛ اما می‌توان نسخهٔ های به‌روزشدهٔ آن را با استانداردهای حداقلی در زمینه‌های همجواری و فضاهای داخلی مسکن در دستور کار قرارداد.

از منظر آیت‌الله خامنه‌ای؛ فضاهای شهری و معماری خانه‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که تحقق سبک زندگی اسلامی امکان‌پذیر باشد؛ آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به این‌نکته که خانه غربی آسایشگاه و خانه‌های اسلامی پرورشگاه است، بر سبکی از معماری تأکید دارد که بر مبنای آن، خانه‌ها بر همدیگر اشراف نداشته و فضاهای داخلی آنها به‌گونه‌ای طراحی شوند که عفت را تقویت کرده و زنان از دید نامحرمان مصون باشند.

منابع

• قرآن کریم
  • احمدنژاد، فرهاد، «تأمین حریم در خانه‌های سنتی ایران با فاصله‌گذاری زمانی در دستگاه ورودی»، دو فصلنامه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، دوره هفتم، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
  • بابازاده اسکویی، سولماز و دیگران، «ارتقای بنیان‌های نظری مفهوم حریم در مسکن معاصر از منظر روان‌شناسی محیطی، نمونهٔ موردی: برج مسکونی میلاد تبریز»، نشریهٔ علمی باغ نظر، دوره شانزدهم، شماره ۷۹، دی ۱۳۹۸ش.
  • «خانه‌سازی به سبکِ غربی؛ برهم زننده آرامشِ خانواده ایرانی»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی۱۳۹۲ش.
  • خندقی، جوادامین و دیگران، «واکاوی مؤلفه‌های ارتقاءدهندهٔ حریم در معماری خانهٔ مسکونی مقایسهٔ تطبیقی دورهٔ قاجار (خانهٔ داروغه) و دورهٔ معاصر (خانهٔ اندرزگو)»، سومین همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر و معماری ایرانی اسلامی، سال ۱۴۰۱ش.
  • دوستی، شهرزاد، «حریم و محرمیّت در خانه‌های سنتی ایران»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۵۳ و ۵۴، تابستان و پاییز ۱۳۹۷ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
  • کاظم‌زاده رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانه سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونه موردی: خانه رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، سال سوم، شماره ۱۷، زمستان ۱۳۹۹ش.
  • محتشم، آرزو و حمزه‌نژاد، مهدی، «تبیین ابعاد حریم در روابط فضاهای داخلی مسکن ایرانی‌ـ اسلامی با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی»، مجله علمی معماری و شهرسازی، دوره ۲۵، شماره ۴، دی ۱۳۹۴ش.