پیش‌نویس:اعتراضات دی ۱۴۰۴

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ مجموعه‌ای از تظاهرات و تجمعات اعتراضی در شهرهای مختلف ایران.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ در پی نوسانات شدید و ناگهانی قیمت ارز و طلا در هفتم دی و برداشته‌شدن ارز ابتدا از بازار علاءالدین تهران آغاز شد و به تدریج به برخی شهرهای دیگر تسری یافت. اجرای شتابزدۀ طرح حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت کالاهای اساسی، نارضایتی‌های معیشتی را تشدید کرد. این اعتراضات در مقایسه با دو دوره اعتراضی گسترده پیشین (آبان ۱۳۹۸ش و شهریور ۱۴۰۱ش) در هفتۀ اول، از نظر گستره و شدت محدودتر ارزیابی شد. در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با فراخوان‌ها و حمایت‌های رسانه‌ای و مجازی گروه‌های مخالف، بخشی از اعتراضات از محور اقتصادی اولیه فاصله گرفت و به درگیری‌های خشونت‌آمیز، تخریب اموال عمومی و اقدامات اغتشاش‌گرانه منجر شد. ویژگی اصلی این دوره، ترکیب اعتراضات معیشتی و اقتصادی با شعارهای سیاسی و در عین حال، تقارن آن با اقدامات خشونت‌بار و اغتشاش افراد وابسته بود که واکنش‌های متفاوت مسئولان و نهادهای حکومتی را در پی داشت. روند اعتراضات فراز و نشیب‌هایی داشت و در نهایت، پیامدهایی در حوزه‌های امنیتی، اجتماعی و اقتصادی برجای گذاشت.

تاریخچه اعتراضات دی ۱۴۰۴

اعتراضات از روز یکشنبه هفتم دی‌ماه ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و دلار کلید خورد. تجمعات اعتراضی ابتدا در بازارهای تهران از جمله پاساژ علاءالدین، خیابان جمهوری و بازار شوش شکل گرفت و با تعطیلی برخی مغازه‌ها همراه بود. در روزها و هفته‌های بعد، دامنه اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله مشهد، اصفهان، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، فارس و کرمانشاه کشیده شد. همزمان، شبکه‌های اجتماعی و برخی رسانه‌های خارجی فارسی‌زبان، پوشش گسترده و جهت‌داری از این تحرکات آغاز کردند. برخلاف دو دورۀ پیشین که اعتراضات به سرعت اوج گرفت، داده‌های پوشش رسانه‌ای در هفته اول حاکی از گسترش کندتر این دور از اعتراضات بود.

در میانۀ این ناآرامی‌ها، دولت در تاریخ ۱۳ دی، طرح حذف ارز ترجیحی و پرداخت نقدی یارانه را به‌طور ناگهانی اعلام کرد. هرچند این اقدام می‌توانست پاسخی به خواسته‌های معیشتی تلقی شود، اما اجرای شتابزدۀ آن بدون توضیح کافی، باعث افزایش سریع قیمت کالاهای اساسی شد. این افزایش قیمت، خشم و نارضایتی بیشتری در میان مردم ایجاد کرد و به تشدید اعتراضات انجامید. وقوع حوادثی چون درگیری‌ها و کشته‌شدن تعدادی از مردم به دست اغتشاش‌گران در استان ایلام به‌ویژه در شهر ارکواز ملکشاهی، در هفته دوم، به تشدید و تعمیق ناآرامی‌ها انجامید. این حوادث، بازتاب وسیعی در رسانه‌های بین‌المللی و شبکه‌های اجتماعی داشت و با واکنش‌ها و اظهارنظرهای برخی مقامات کشورهای غربی همراه شد.

در ادامه، بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، با انتشار فراخوان‌هایی از سوی رضا پهلوی و تشویق و حمایت آشکار گروه‌های و رسانه‌های مخالف نظام اسلامی و شمار زیادی از سلبریتی‌ها در فضای مجازی و همچنین گزارش‌هایی مبنی بر حضور و تحرک عوامل اخلالگر، بخشی از صحنه‌های اعتراضی از تمرکز بر مطالبات اولیۀ اقتصادی فاصله گرفت. این دوره با درگیری‌های شدیدتر در برخی مراکز استان‌ها همراه شد و گزارش‌هایی از حضور گروه‌های مسلح، افزایش خشونت‌ها، تخریب اموال عمومی و مردمی و کشتار توسط اغتشاشگران نیز منتشر شد.

زمینه‌ها و ماهیت اعتراضات اعتراضات دی ۱۴۰۴

برخی از تحلیلگران معتقدند ریشۀ اصلی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را باید در بستر تاریخی چند دهه‌ای و در تعامل پیچیده عوامل داخلی و خارجی جستجو کرد. از نگاه آنان، این اعتراضات صرفاً یک حادثۀ مقطعی نیست، بلکه نقطۀ اوج انباشت مطالبات اقتصادی و اجتماعی است که به‌ویژه طی دو دهۀ گذشته، تحت تأثیر تحریم‌های بین‌المللیِ هدفمند و فشارهای خارجی برای تضعیف ارزش پول ملی و ایجاد تورم ساختاری، تشدید شده است. این تحلیلگران بر این باورند که تحریم‌ها به‌عنوان یک عامل خارجی، عمداً برای کاهش رفاه عمومی و ایجاد نارضایتی طراحی شده‌اند. در کنار این عامل، ناتوانی نهادهای داخلی در ایجاد مکانیسم‌های مؤثر برای انتقال و پاسخگویی به مطالبات، نبود احزاب قدرتمند و نهادهای واسط و نیز ضعف در مدیریت اقتصادی که منجر به احساس بی‌عدالتی و محرومیت در بخش‌های گسترده‌ای از جامعه شده، بستر اجتماعی اعتراضات را فراهم کرده است.

همزمان، اقدامات تحریک‌آمیز بازیگران خارجی و گروه‌های معارض برون‌مرزی نیز به‌عنوان عامل تشدیدکننده عمل کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که این گروه‌ها با سوءاستفاده از فضای نارضایتی‌های مشروع، با دریافت حمایت‌های مالی و رسانه‌ای، درصدد برآمدند تا اعتراضات مسالمت‌آمیز را به سمت خشونت و ناآرامی‌های سازمان‌یافته سوق دهند. این امر موجب دوگانگی در صحنه اجتماعی و پیچیده‌تر شدن تمایز بین اعتراض مدنی و آشوب شد.

از نظر ماهیتی، برخلاف اعتراضات ۱۳۹۸ش بعد از افزایش قیمت بنزین و ۱۴۰۱ش بعد از در گذشت مهسا امینی، جرقۀ این دوره بیشتر ماهیت اقتصادی معطوف به بازار داشت. تحلیل‌ها همچنین به تغییر نسبی بافت معترضان نسبت به دوره‌های قبل اشاره دارند، با حضور پررنگ‌تر کاسبان، کسبۀ خرده‌پا و اقشاری که پیشتر ممکن بود کمتر در اعتراضات خیابانی دیده شوند. این ناآرامی‌ها در شرایطی رخ داد که دورنمای رفع محدودیت‌های خارجی مبهم به نظر می‌رسید.

برخی از نویسندگان در تحلیل ماهیت این اعتراضات، بر ویژگی اعتراضی‌بودن جامعۀ ایران به‌عنوان نشانه‌ای از پویایی و مطالبه‌گری برای بهترشدن شرایط زندگی تأکید کرده‌اند. در این تحلیل اعتراض نه یک بحران صرف، بلکه بیانگر وجود نیروی اجتماعی فعال و خواهان بهبود توصیف شده است. به نظر تحلیل‌گران حل این چالش‌ها مستلزم توجه به سازوکارهای نهادی برای تبدیل اعتراض به گفتمان مدنی و پاسخ‌گویی به مطالبات صنفی و اقتصادی در کانال‌های تعریف‌شده است.

سیر تحول اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴

برخی از نویسندگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را در قالب پنج موج مجزا دسته‌بندی کرده و در یک تحلیل‌جامعه‌شناختی، چارچوبی برای فهم توالی و ماهیت متفاوت این ناآرامی‌ها ارائه کرده که در ذیل آمده است:

• موج اول با اعتراضات کسبه و بازاریان در پاسخ به افزایش نرخ ارز آغاز شد. در این مرحله، رویکرد حاکمیت همراه با همدلی نسبی توصیف شده و مدیریت آن کم‌هزینه ارزیابی شده است.
• موج دوم به شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بسیار بالا (مانند ملکشاهی و آبدانان) گسترش یافت. در این موج، گزارش‌هایی از درگیری‌های شدیدتر به‌ویژه در مواجهه با پایگاه‌های نیروهای امنیتی مطرح شده است.
• موج سوم با فراخوان‌هایی برای اعتراض در شهرهای بزرگ کشور و با ویژگی «خشونت بی‌سابقه» همراه بود. تحلیل مذکور، حاملان این موج را ترکیبی از جوانان بیکار و عصبانی، بخشی از مردم ناراضی، گروه‌های مسلح شناخته‌شده و نیز هسته‌های نوپدید تحریک‌شده از خارج می‌داند که هدف را «گسترش آشوب» عنوان کرده است.
• موج چهارم به‌صورت تجمعات گسترده هواداران نظام جمهوری اسلامی و همچنین شهروندان مخالف خشونت شکل گرفت. این موج به تقبیح اقدامات خشونت‌گرایانه پرداخت و به همراه اقدامات امنیتی، منجر به فروکش موقت درگیری‌ها شد.
• موج پنجم مربوط به شرایط پس از رفع محدودیت‌های اینترنت است. در این مرحله، تحلیلگر بر سه متغیر کلیدی تأکید دارد: آمادگی نظامی-امنیتی برای دفاع، توانایی دولت در مدیریت معیشت و تاب‌آوری افکار عمومی در مقابل جنگ روانی. از نگاه این تحلیل، خروج از این شرایط مستلزم توجه همزمان به این سه عامل است.

ویژگی‌های اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴

تحلیل‌گران شاخصۀ قابل توجه این رخداد را همزمانی و درهم‌تنیدگی اعتراضات مسالمت‌آمیز معیشتی با خشونت و اقدامات اغتشاش‌گرانه می‌دانند. در حالی که تجمعات ابتدایی در شهرهای بزرگ عمدتاً حول محور اقتصادی و با شعارهای سیاسی بود، به‌تدریج و به‌ویژه پس از حوادث ایلام، رسانه‌ها از گسترش درگیری‌های فیزیکی، تخریب اموال عمومی، سنگ‌پرانی به نیروهای انتظامی و حتی از حمله به مراکز حکومتی در برخی شهرها خبر می‌دادند. این تقارن، هم فضای عمومی را پیچیده‌تر کرد و هم بر سختی تمایز قائل شدن بین معترضان و آشوبگران افزود. یکی دیگر از ویژگی‌های برجستۀ این دور از اعتراضات، تغییر در ترکیب جمعیتی معترضان بود. به گفتۀ پژوهشگران، نسل‌های جوان دهه‌های ۷۰ و ۸۰ش که با چالش‌هایی چون بیکاری، ناامنی شغلی و احساس سقوط طبقاتی مواجهند، هستۀ اصلی را تشکیل دادند. حضور پررنگ‌تر زنان و حتی خانواده‌ها نیز محسوس بود. این تغییر نشان می‌داد مسأله فراتر از معیشت، با بحران‌های هویتی، مطالبات اجتماعی و احساس ناامیدی از آینده نیز پیوند خورده است. برخی تحلیل‌ها از احتمال مداخله و سوءاستفاده گروه‌های مسلح قومی یا سیاسی با اهداف جداگانه در بستر این ناآرامی‌ها خبر دادند.

بر پایۀ گزارش‌های تحلیلی و اسناد منتشر شده از سوی برخی مراکز پژوهشی و نهادهای نظارتی، در مراحل تشدید درگیری‌ها، نشانه‌هایی از سازماندهی و تحریک برای تبدیل ناآرامی‌های اجتماعی به خشونت ساختاریافته مشاهده شده است. این گزارش‌ها به حضور و فعالیت شبکه‌های برانداز، از جمله گروه‌های مسلح مخالف نظام و دریافت‌کنندگان حمایت مالی و رسانه‌ای از خارج از کشور اشاره دارند که با هدف بی‌ثبات‌سازی، در جهت تشدید خشونت و ایجاد ناامنی گسترده عمل کردند. همچنین، برخی از این تحلیل‌ها به بهره‌برداری بازیگران خارجی خاص از جمله رژیم صهیونیستی و برخی محافل سیاسی آمریکا، برای بهره‌برداری از نارضایتی‌های داخلی به منظور تضعیف امنیت ملی ایران اشاره کرده‌اند.

واکنش مسئولان

واکنش مسئولان نظام در سطوح مختلف، ترکیبی از به رسمیت‌شناختن حق اعتراض و هشدار نسبت به اغتشاش بود. برای مثال رییس‌جمهور اعتراضات را به رسمت شناخت و به وزارت کشور دستور ایجاد سازوکار گفت‌وگو با معترضان را داد و نیز جلسه‌ای با اصناف و بازاریان برگزار کرد. محمدباقر قالی‌باف، رییس مجلس شورای اسلامی، بر حق اعتراض مردم، لزوم شنیدن اعتراض و تفکیک میان معترض و افراد مخل امنیت کرد.

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، نیز در سخنانی تفکیک بین «معترض» و «اغتشاش‌گر» را مطرح و بر لزوم گفت‌وگو با گروه اول و برخورد با گروه دوم تأکید کرد. علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، ضمن تأیید حق اعتراضات اقتصادی بازار و کسبه و تأکید بر «لزوم گوش شنوا» و «نیاز کشور به اصلاحات اساسی»، هشدار داد که دشمن با تغییر تاکتیک به دنبال سوءاستفاده از این بستر برای ایجاد بحران اجتماعی و هدف قراردادن همبستگی ملی است. احزاب مختلف نیز بر حق اعتراض مردم تأکید و به دولت توصیه کردند که صدای معترضان شنیده شود.

در سطح عملیاتی، اقداماتی مانند تغییر رییس بانک مرکزی و آغاز طرح حذف ارز ترجیحی و واریز مستقیم یارانه صورت گرفت که البته اثرات متفاوتی داشت. نیروهای انتظامی و امنیتی ضمن تـأکید بر حق اعتراض مردم، با اتکا به اشراف اطلاعاتی، رصد میدانی و تعامل مستقیم با تجمع‌کنندگان، تلاش کرد از بروز آسیب و تنش جلوگیری کند تا فضای تجمع‌ها امن باقی بماند. در اوج حوادث، محدودیت‌های گسترده‌ای بر دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اعمال شد.

بازتاب رسانه‌ای

رسانه‌های داخلی با تمرکز بر اخبار و تحلیل‌های مرتبط با این رویداد، رویکردهایی عمدتاً مبتنی بر ملاحظات اقتصادی و اجتماعی در پیش گرفتند. برای مثال صداوسیما و خبرگزاری‌های نزدیک به نهادهای حاکمیتی، با تأکید بر حق قانونی و مشروع اعتراضات اقتصادی، سخنان مقاماتی را که بر لزوم شنیدن صدای معترضان و گفت‌وگو برای حل مسائل معیشتی تأکید داشتند، بازتاب گسترده‌ای دادند. در این بازه، توصیه‌های مکرر مسئولان به نیروهای انتظامی مبنی بر پرهیز از خشونت و حفظ خونسردی نیز به‌طور برجسته در این رسانه‌ها منعکس می‌شد.

در سوی دیگر، رسانه‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو نیز با تمرکز بر ریشه‌یابی اقتصادی ناآرامی‌ها، بر ضرورت توجه جدی به مطالبات مردم و یافتن راه‌حل‌های فوری برای بحران معیشت تأکید کردند. این رسانه‌ها ضمن انعکاس اخبار میدانی، فضایی برای تحلیل کارشناسان اقتصادی و اجتماعی فراهم آوردند که اغلب بر اجتناب از چرخۀ خشونت و لزوم خرد جمعی برای عبور از بحران صحه می‌گذاشتند.

رسانه‌های خارجی و بین‌المللی نیز پوشش قابل توجهی به این رویدادها اختصاص دادند. شبکه‌های خبری فارسی‌زبان خارج از کشور نظیر بی‌بی‌سی فارسی و ایران اینترنشنال، با تمرکز بر اخبار میدانی، گزارش‌های تصویری از اعتراضات و درگیری‌ها و مصاحبه با معترضان یا تحلیلگران مخالف، روایتی مبتنی بر سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز ارائه دادند. از نگاه مقامات ایرانی، این رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری برای تحریک و جنگ روانی تلقی شدند. رسانه‌های بزرگ بین‌المللی مانند رویترز و آسوشیتدپرس نیز با پوشش رویدادها، تورم فزاینده، ناامنی معیشتی و تحریم‌ها را به عنوان زمینه‌ساز اصلی اعتراضات برجسته کردند. این رسانه‌ها به‌طور همزمان، به واکنش‌های بین‌المللی و تحریم‌های جدید علیه ایران در پی حوادث نیز پرداختند.

پیامدهای مختلف

پیامدهای امنیتی و اجتماعی

اعتراضات دی‌ماه موجب تعمیق شکاف بین بخش‌های وسیعی از جامعه و نهادهای حاکمیتی شد و به فرسایش جدی‌تر سرمایه اجتماعی و گسترش فضای بی‌اعتمادی دامن زد. بر اساس تحلیل‌های جامعه‌شناسان، این روند نتیجه سال‌ها تخریب ساختارهای اجتماعی و نوسازی آمرانه بوده که به ویژه نهاد خانواده و انسجام جمعی را تضعیف کرده است. وقایع تلخ در مناطقی مانند ایلام، نه تنها زخم‌های اجتماعی عمیقی برجا گذاشت، بلکه نشان‌دهندۀ ظهور نسل دهه هشتادی بود که در فضایی فاقد اعتماد رشد کرده و با انگیزه‌های رادیکال‌تر وارد عرصۀ کنشگری شده است. این شرایط، جامعه را وارد فاز سکوت سنگین پسااعتراضی کرده که نه نشانۀ رضایت بلکه محصول انسداد سیاسی و افزایش هزینه‌های کنشگری است.

پیامدهای اقتصادی

ناآرامی‌ها بی‌ثباتی بازارهای مالی، به ویژه ارز و سکه را تشدید کرد و نگرانی‌ها نسبت به آینده اقتصادی را عمق بخشید. تمرکز منابع و توجه حکومت بر مدیریت بحران امنیتی، به احتمال قوی، اجرای برنامه‌های توسع‌های را با تأخیر مواجه خواهد کرد. تحلیلگران تاکید می‌کنند که نارضایتی اقتصادی اکنون دیگر محدود به اقشار خاص نیست، بلکه بخش‌های وسیعی از طبقه متوسط شهری، کسب‌وکارهای کوچک و حتی متخصصان را دربرگرفته و به یک همگرایی مطالبات سراسری تبدیل شده است. این وضعیت، فشار بر معیشت را در یک چرخه معیوب تشدید کرده و پدیده‌هایی مانند مهاجرت نخبگان را تسریع می‌بخشد که پیامدهای بلندمدت اقتصادی و فکری در پی دارد.

پیامدهای سیاسی و مدیریتی

بر اساس نظر کارشناسان، این اعتراضات عمق نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی را آشکار و لزوم بازنگری اساسی در سیاست‌های کلان را به یک گفتمان رسمی تبدیل کرد. اذعان صریح مقامات ارشد امنیتی و اجرایی به ضرورت اصلاحات ساختاری و ناکارآمدی روش‌های پیشین، خود پیامدی سیاسی محسوب می‌شود. به باور ناظران، خواسته نسل جدید معترض، حکومت را ناگزیر می‌سازد تا به سمتی حرکت کند که تخصص‌گرایی جایگزین اشرافی‌گری قانونی در ساختار تصمیم‌گیری شود. به نظر تحلیل‌گران آیندۀ سیاسی تا حد زیادی به توانایی نظام برای پاسخ به این مطالبات از طریق اصلاحات واقعی و بازسازی اعتماد عمومی گره خورده است.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.
• «اتخاذ 4 تصمیم مهم دولت و مجلس برای حمایت از بازار و فعالان اقتصادی»، وب‌سایت ریاست‌جمهوری، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1404ش.
• «اعتراضات دی ماه از نگاه یک جامعه شناس+ ویدئو»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 16 دی 1404ش.
• «افشای دوگانگی رسانه‌های غربی در پوشش غزه و ایران»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1404ش.
• «ایران یکپارچه به پا خاست؛ مام وطن خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.
• «ببینید | رهبر انقلاب: ما با معترض حرف می‌زنیم اما با اغتشاشگر حرف‌زدن فایده ندارد؛ اغتشاشگر را باید سرجایش نشاند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1404ش.
• «به اصلاحات اساسی نیاز داریم»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 21 دی 1404ش.
• «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی سابقه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تاکید قالیباف بر لزوم گفت‌وگو با معترضان: صدای معترض را باید شنید»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.
• «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1404ش.
• «تحلیل بحران اخیر ایران؛ ردپای تروریسم و مداخله خارجی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.
• «یک تغییر مهم در اعتراضات اخیر؛ سکوت رسانه‌های دولتی و حاکمیتی شکست»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1404ش.
• «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»،خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.
• «دوگانه اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1404ش.
• «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1404ش.
• «زینی‌وند: احزاب بر تفکیک اعتراض از اغتشاش تأکید دارند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1404ش.
• «سخنگوی پلیس: اعتراضات اخیر ماهیت اقتصادی و مدنی داشت/ اجازه سوءاستفاده و ناامنی داده نشد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 دی 1404ش.
• «سردار رادان: اعتراض حق مردم است/ اغتشاشگران منتظر برخوردی قاطع و بی‌امان باشند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1404ش.
• «سلبریتی‌های خارج نشین چگونه فرمان قتل و غارت و اغتشاش می دادند؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.
• «گزارش میدانی انصاف نیوز از تجمع ۲۲ دی»، وب‌سایت انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.
• «گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.
• «مهاجرانی: دولت اعتراضات را به رسمیت می‌شناسد (فیلم)»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 12دی 1404ش.
• «موضع‌گیری مراجع تقلید درباره ناآرامی‌های روزهای اخیر»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1404ش.
• «ناگفته‎‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.
• «نگاهی به ۴ بار قطع گسترده اینترنت ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴؛ روزهایی که ارتباط مردم و دنیا قطع شد»، پایگاه خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1404ش.
• «وقایع دی به علت نادیده انگاشتن اعتراضات گذشته بود/چرا از گروه‌های مرجع اعتبارزدایی شده است؟»، پایگاه خبری تحلیلی علم جنوب، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.