پیش‌نویس:جین بتکه الشتاین

جین بتکه الشتاین؛ از فمنیست‌های موج سوم.

جین بتکه الشتاین، در کتاب «مرد عمومی، زن خصوصی» (۱۹۸۱م) به تلاش فمنیست‌های رادیکال برای سیاسی‌کردن زندگی خصوصی حمله می‌کند و به دفاع از زندگی خصوصی و خانوادۀ فرزند محور می‌پردازد. الشتاین مادربودن را«فعالیتی پیچیده، غنی، پر زحمت و شادی آفرین» می‌داند که زیستی، طبیعی، اجتماعی، نمادین و عاطفی است.

الشتاین به سبب مطالعاتش در خصوص جنگ عادلانه مشهور بود. همین ایده بود که جنگ علیه تروریسم را برای محافظه‌کاران دولت بوش توجیه می‌کرد. الشتاین با اینکه طرفدار خانواده‌گرایی و از منتقدین فمنیست‌های رادیکال است اما با تئوری «جنگ عادلانه» پس از حادثۀ 11 سپتامبر یکی از مدافعان حملۀ دولت آمریکا به عراق و افغانستان بود.

ایدۀ جنگ عادلانه ریشه در آرای فیلسوف مسیحی سنت آگوستین دارد و در دوران معاصر توسط جین الشتاین و مایکل والزر بسط و گسترش داده شده است. الشتاین در 2003م بر اساس ایدۀ جنگ عادلانه کتاب «جنگ عادلانه علیه ترور» را نوشت.

زندگی‌نامه

ژان بتکه الشتاین در ۶ ژانویۀ ۱۹۴۱م در وینزر کلرادو متولد شد و در تیمنث رشد یافت. او مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه ایالتی کلرادو و مدارک کارشناسی ارشد تاریخ را از دانشگاه‌های ویسکانسین-مدیسن و کلرادو دریافت کرد. الشتاین در ۱۹۷۳م دکترای خود را از دانشگاه برندیس با رساله‌ای دربارۀ «زنان و سیاست: تحلیلی نظری» گرفت.

وی از ۱۹۷۳م تا ۱۹۸۸م در دانشگاه ماساچوست تدریس کرد و سپس به‌عنوان نخستین زن دارندۀ کرسی استادی وقفی به دانشگاه وندربیلت پیوست. الشتاین در ۱۹۹۵م استاد دانشگاه شیکاگو شد و به‌عنوان استاد اخلاق اجتماعی و سیاسی در دانشکدۀ الهیات این دانشگاه به تدریس پرداخت. او عضو آکادمی هنر و علوم آمریکا، پژوهشگر گوگنهایم و دریافت‌کنندۀ چند دکترای افتخاری بود.

تمرکز اصلی پژوهش‌های الشتاین بر رابطۀ سیاست و اخلاق بود، به‌ویژه بررسی نقش‌های جنسیتی در حوزۀ عمومی و خصوصی. پس از حملات ۱۱ سپتامبر، از حامیان قابل توجه مداخلۀ نظامی آمریکا در افغانستان و عراق بود. از آثار مهم او می‌توان به «زنان و جنگ»، «دموکراسی در محاکمه» و «جنگ عادلانه علیه ترور» اشاره کرد. الشتاین در ۱۱ اوت ۲۰۱۳م در سن ۷۲ سالگی بر اثر نارسایی قلبی درگذشت.

دیدگاه‌های جین بتکه الشتاین

جین بتکه الشتاین از نظریه‌پردازان فمینیسم خانواده‌گرا محسوب می‌شود که همواره از نهاد خانواده و نقش مادرانه دفاع کرده است. دیدگاه وی را می‌توان در دو محور اصلی خلاصه کرد: نخست، نقد بنیادین به جریان‌های اصلی فمینیسم (لیبرال، رادیکال و مارکسیستی) و دوم، تأکید بر نقش بی‌بدیل خانواده در ایجاد همبستگی اجتماعی.

الشتاین به فمینیست‌های لیبرال به‌دلیل «معادل دانستن انسان بودن با مرد بودن» و ترغیب زنان به شبیه‌سازی خود به مردان انتقاد دارد. از نگاه وی، این رویکرد باعث ترویج ارزش‌های مردانه (مانند قاطعیت و فاصله‌گیری عاطفی) و تضعیف فضایل زنانه‌ای می‌شود که برای ایجاد ارتباط صمیمانه و حفظ انسجام اجتماعی است. او همچنین تصور فمینیستی مبنی بر این که تفاوت‌های جنسیتی صرفاً ساختۀ اجتماع است را به چالش کشیده و انتخاب آگاهانۀ بسیاری از زنان برای مادری را گواهی بر طبیعی و عمیق‌تر بودن این نقش می‌داند.

الشتاین با دفاع از ارزش ذاتی مادری و کار مراقبتی، آن را نه فعالیتی بی‌ارزش، بلکه منبعی برای اخلاق مسئولیت‌پذیری، شفقت و مراقبت معرفی می‌کند. او استدلال می‌کند که خانواده تنها پناهگاه در برابر منطق سودمحور سرمایه‌داری است و فضای منحصر به فردی برای پرورش این فضایل اخلاقی فراهم می‌آورد. الشتاین با طرح مفهوم «مادری اجتماعی»، معتقد است گسترش این اخلاق مراقبتی به عرصۀ عمومی می‌تواند مبنای بهتری برای نظم اجتماعی فراهم کند تا تمرکز صرف بر حقوق فردی. وی همچنین بر اهمیت رابطۀ دوسویه و اختصاصی کودک با مراقب اصلی (معمولاً مادر) تأکید دارد و با نگهداری جمعی کودکان مخالف است.

او در برابر گفتمان‌های رایجی که خانواده را کانون ستم و خشونت معرفی می‌کنند، استدلال می‌کند که این نگاه یک‌سو نگر، کارکردهای مثبت و ضروری خانواده برای افراد و جامعه را نادیده می‌گیرد. از نظر الشتاین، پایداری خانواده نه به‌دلیل سلطۀ ساختاری، بلکه به‌دلیل ارضاء نیازهای طبیعی انسان به صمیمت و تعلق است و تا زمانی که جایگزینی برای تأمین این نیازها ارائه نشود، خانواده پابرجا خواهد ماند.

نقد دیدگاه الشتاین

دیدگاه الشتاین، با وجود نکات قوت، با نقدهایی مواجه است. مهم‌ترین نقد، احتمال تقویت کلیشه‌های سنتی جنسیتی و محدودکردن زنان به حوزۀ خصوصی است. تأکید او بر ماهیت طبیعیِ متفاوت زنان و مردان و نقش بی‌بدیل مادری، می‌تواند به حذف نظام‌مند زنان از عرصۀ عمومی و نادیده‌گرفتن تنوع آرزوها و ظرفیت‌های فردی آنان بیانجامد. این رویکرد با اصل «آزادی انتخاب» که خود الشتاین بر آن تأکید دارد، در تناقض بالقوه قرار می‌گیرد.

همچنین، ایده‌ال‌سازی خانواده و نقش مادرانه، می‌تواند تجربیات متنوع و گاه منفی افراد مانند وجود خشونت خانگی یا میل به ایفای نقش‌های اجتماعی دیگر را نادیده بگیرد. دفاع او از الگوی خانوادۀ سنتی، پاسخ روشنی به الگوهای متنوع خانواده در جهان معاصر نمی‌دهد. از منظر منتقدان، تأکید الشتاین بر اخلاق مراقبتی زنان، بدون تلاش همزمان برای توزیع عادلانه‌تر این مسئولیت‌ها بین همه اعضای جامعه از جمله مردان، ممکن است بار سنگین مراقبت را تنها بر دوش زنان تثبیت کند. در نهایت، این پرسش اساسی مطرح است که آیا می‌توان فضایل اخلاقی مانند مراقبت و مسئولیت‌پذیری را منحصراً به نقش زیستی-اجتماعی مادری پیوند داد یا این فضایل قابلیت آموزش و تعمیم در چارچوب‌های اجتماعی گسترده‌تر را نیز دارند؟

منابع

• گریفیتس، مارتین، «دانشنامه روابط بین الملل و سیاست جهان»، مترجم: علیرضا طیب، تهران: نشر نی، چاپ دوم، 1388ش
• تانگ، رزماری، «نقد و نظر: درآمدی بر نظریه های فمینیستی»، مترجم: منیژه نجم عراقی، تهران: نشر نی، چاپ سوم، 1387ش
• «Jean Bethke Elshtain»، در ویکی پدیای انگلیسی، بازدید 27 بهمن 1401ش
• هاشملو، جعفر، «نظریه های روانشناسی فمینیستی جین بتکه الشتین»، در وبلاگ روانشناسی هاشملو، ،9 شهریور 1400ش
• Council on Civil Society (1998). A Call to Civil Society: Why Democracy Needs Moral Truths (PDF). New York: Institute for American Values. ISBN 978-0-9659841-2-6. Archived from the original (PDF) on June 14, 2021. Retrieved January 19, 2020.
• Gifford Lectures". Giffordlectures.org. Archived from the original on May 29, 2013. Retrieved March 5, 2013.
• Huckabee, Charles (August 13, 2013). "2 Prominent Scholars, Jean Elshtain and Pauline Maier, Have Died". Chronicle.com. Retrieved September 9, 2017.
• "New Members Join Humanities Endowment's National Council". The America's Intelligence Wire. November 15, 2006. Retrieved October 22, 2009.
• Vitello, Paul (August 16, 2013). "Jean Bethke Elshtain, a Guiding Light for Policy Makers After 9/11, Dies at 72". The New York Times. p. A15. Archived from the original on August 16, 2013. Retrieved January 19, 2020.