تک‌همسری
تک‌همسری؛ داشتن یک همسر در زمان واحد.
تک‌همسری رایج‌ترین و متعارف‌ترین شکل پیوند زناشویی در جوامع بشری است که در ادیان مختلف، از هندوئیسم و بودیسم تا مسیحیت، یهودیت و اسلام، نمودهای متفاوتی یافته است. این شکل از ازدواج در دوران معاصر به هنجار غالب در بسیاری از جوامع تبدیل شده و پژوهش‌ها نشان می‌دهد خانواده‌های تک‌همسر از سلامت روانی و امنیت عاطفی بالاتری برخوردارند. اندیشمندان جامعه‌شناسی نیز حرکت تاریخی خانواده به‌سوی تک‌همسری را نشانهٔ تکامل و قاعده‌ای عام برای بشریت دانسته‌اند. تک‌همسری در کنار چندهمسری، موضوعی است که در ادیان و فرهنگ‌های مختلف، تفسیرها و رویکردهای گوناگونی را به خود دیده است.
مفهوم‌شناسی
واژهٔ Monogamy (تک‌همسری) از ریشهٔ یونانی gamos به معنای عروسی، ازدواج یا مقاربت جنسی گرفته شده است.[۱][۲] تک‌همسری به معنای داشتن یک همسر در یک زمان است و در این نوع رابطه، یک زن و یک مرد به‌صورت انحصاری با یکدیگر ازدواج می‌کنند.[۳] براساس این تعریف، هر فرد در یک زمان، تنها با یک همسر رسمی ارتباط جنسی و عاطفی دارد.[۴] تک‌همسری در مقابل چندهمسری قرار دارد و متعارف‌ترین شکل پیمان زناشویی است.[۵] فرد تک‌همسر همیشه دارای یک همسر است، اگرچه ممکن است چندین ازدواج پی‌درپی داشته باشد. جامعه‌شناسان این پدیده را تک‌همسری پی‌درپی نامیده‌اند.[۶]
خاستگاه و پیشینه
خاستگاه ازدواج بشر در شکل تک‌همسری به آدم و حوا نسبت داده می‌شود. همچنین گزارش‌های تاریخی گویای تک‌همسری برخی پیامبران مانند موسی است. حضرت محمد نیز تا ۵۳ سالگی، تک‌همسری را اختیار کرده بود.[۷] از سوی دیگر، مطالعات تاریخی جوامع نشان می‌دهد روابط زن و مرد در هیچ دورهٔ تاریخی به‌طور کامل در تک‌همسری منحصر نبوده و چندهمسری قانونمند یا انتخاب شریک جنسی غیرقانونی نیز صورت گرفته است.[۸]
براساس پژوهشی در سال ۲۰۱۲ میلادی، هنوز هم اکثریت خانواده‌ها در بسیاری از جوامع به‌صورت تک‌همسری شکل می‌گیرند.[۹] یک تحقیق دانشجویی در شهرستان ملکشاهی از توابع استان ایلام در اواخر دههٔ ۱۳۹۰ش نیز نشان داد که ۹۰درصد پاسخ‌دهندگان، بهترین شکل زندگی را زندگی یک مرد با یک زن تا پایان عمر دانسته‌اند.[۱۰]
انواع تک‌همسری
تک‌همسری براساس معیارهای مختلفی مانند مدت‌زمان رابطه، تعداد شرکای زندگی و الگوهای رفتاری دسته‌بندی می‌شود:
- تک‌همسری متوالی (Serial Monogamy): فرد در طول زندگی خود چندین رابطهٔ تک‌همسری را تجربه می‌کند، اما در هر زمان تنها با یک شریک زندگی دارد. این الگو در جوامع مدرن رایج است و معمولاً پس‌از پایان یک رابطه مانند طلاق یا مرگ همسر، فرد وارد رابطهٔ جدیدی می‌شود.
- تک‌همسری مادام‌العمر (Lifelong Monogamy): فرد تنها یک شریک زندگی در طول عمر خود دارد و رابطه تا پایان عمر ادامه می‌یابد. این الگو در بسیاری از فرهنگ‌ها و ادیان به‌عنوان شکل ایده‌آل ازدواج تلقی می‌شود.
- تک‌همسری اجتماعی (Social Monogamy): زوجین به‌عنوان یک واحد اجتماعی با هم زندگی می‌کنند و ممکن است فرزندان خود را با هم بزرگ کنند، اما لزوماً از نظر جنسی به یکدیگر وفادار نیستند.
- تک‌همسری جنسی (Sexual Monogamy): زوجین تنها با یکدیگر رابطهٔ جنسی دارند و به یکدیگر از نظر جنسی وفادار هستند.
- تک‌همسری عاطفی (Emotional Monogamy): زوجین تنها با یکدیگر رابطهٔ عاطفی عمیق دارند و بر پایهٔ عشق، احترام و تعهد استوارند.
- تک‌همسری انتخابی (Elective Monogamy): زوجین آگاهانه و داوطلبانه تصمیم می‌گیرند رابطهٔ خود را به‌صورت تک‌همسری ادامه دهند.
- تک‌همسری نهادی (Institutional Monogamy): تک‌همسری به‌عنوان یک نهاد اجتماعی و قانونی پذیرفته شده و در بسیاری از جوامع، تنها شکل قانونی ازدواج است.
- تک‌همسری دینی (Religious Monogamy): تک‌همسری براساس تعالیم دینی توصیه و ترویج می‌شود و در ادیان ابراهیمی مانند اسلام، مسیحیت و یهودیت به‌عنوان شکل ایده‌آل ازدواج مطرح است.[۱۱]
تک‌همسری در ادیان
هندوئیسم
در هندوئیسم، مفهوم ازدواج و روابط زناشویی از دیرباز موضوعی پیچیده و چندوجهی بوده است. در متون باستانی هندوئیسم، مانند وداها، پوراناها و قوانین مانو، هم به تک‌همسری و هم به چندهمسری اشاره شده است. در قانون‌نامۀ مانو، به مردان اجازه داده می‌شد تا چهار همسر اختیار کنند. در برخی مقاطع تاریخی، تعدد زوجات در جامعۀ هندو، به‌ویژه میان بزرگان، حاکمان و ثروتمندان، رواج داشته است، اما با گذشت زمان، این عمل به‌تدریج مذموم شمرده شد و در برخی موارد حتی ممنوع شد. در دورۀ وده‌ای (حدود ۱۵۰۰ تا ۵۰۰ پیش‌از میلاد)، تک‌همسری الگوی غالب ازدواج دبود، چنان‌که رابطۀ راما و سیتا در رامایانا به‌عنوان الگویی از تک‌همسری و وفاداری مطرح شده است.
بودیسم
در آیین بودا، مفهوم ازدواج و روابط زناشویی به اندازهٔ ادیان دیگر مورد توجه نیست و تعالیم بودایی فقط راهنمایی‌هایی برای رفتار درست در روابط زناشویی ارائه می‌دهد. آیین بودا بر اخلاقیات (سیلا)، ذهن‌آگاهی و پرهیز از ایجاد رنج استوار است و این اصول در زمینهٔ روابط زناشویی نیز کاربرد دارند.
مسیحیت
تک‌همسری به‌عنوان شکل اصلی ازدواج در مسیحیت ترویج شده و بسیاری از جوامع غربی تحت‌تأثیر این آموزه‌ها، آن را به‌عنوان شکل اصلی و مشروع ازدواج پذیرفته‌اند.[۱۲] کاتولیک‌ها معتقدند تک‌همسری بیشترین هم‌خوانی را با تصویری از وحدانیت خدا دارد.[۱۳] در الهیات مسیحی، ازدواج پیوندی مقدس و بازتاب‌دهندهٔ رابطهٔ مسیح و کلیسا است و تک‌همسری الگویی از وفاداری، تعهد و وحدت تلقی می‌شود که با یگانگی خداوند هم‌خوانی دارد.[۱۴] در عهد عتیق، چندهمسری عملی غیراخلاقی و مغایر با تعالیم مسیحی معرفی شده است.[۱۵] در عهد جدید، مطلبی که آشکارا چندهمسری را حرام کرده باشد وجود ندارد،[۱۶][۱۷] اما برخی متون آن حاوی اشاراتی به تک‌همسری، به‌ویژه در مورد رهبران مذهبی مانند اسقف‌ها[۱۸] و خادمان کلیسا هستند.[۱۹]
یهودیت
در دین یهود، موضوع تک‌همسری و چندهمسری در طول تاریخ و براساس تفسیرهای مختلف فقهی و فرهنگی مورد توجه بوده است. تعدد ازدواج برای مرد هیچ محدودیتی نداشته و تنها شرط آن توانایی تأمین نفقهٔ همسران بوده است.[۲۰] در تورات و تلمود، چندهمسری به‌طور صریح تحریم نشده[۲۱] و تا قرن یازدهم میلادی در برخی جوامع یهودی مباح شمرده می‌شد.[۲۲] در دوران معاصر، تک‌همسری به‌عنوان هنجار غالب در جوامع یهودی پذیرفته شده است. پذیرش حکم تک‌همسری مردان یهودی، معروف به تقانای ربی گرشوم بن یهودا، در میان یهودیان اشکنازی از تحولات مهم تاریخ فقه یهودی بود. این حکم در قرن یازدهم صادر شد و تأثیر عمیقی بر زندگی اجتماعی و خانوادگی یهودیان گذاشت و به‌تدریج به هنجار غالب تبدیل شد.[۲۳]
اسلام
در اسلام، ازدواج از سنت‌های مهم و پسندیدهٔ پیامبران و اولیای الهی شناخته می‌شود.[۲۴] آیات ۳ و ۱۲۹ سورهٔ نساء به موضوع تعدد زوجات اشاره دارند و آیات دیگری در سوره‌های احزاب[۲۵] و تحریم نیز به همسران پیامبر ارتباط دارند.[۲۶] مفسران قرآن دربارهٔ جواز تعدد زوجات دیدگاه‌های متفاوتی دارند. تعدد زوجات نزد اعراب پیش‌از اسلام شایع بود[۲۷] و در ایران نیز رسمی رایج میان اقوام شرقی بود؛[۲۸] اما با ظهور اسلام، شکلی قاعده‌مند یافت و تحت ضوابط مشخصی درآمد.[۲۹] آموزه‌های اسلام، ازدواج دائمی مرد با حداکثر چهار زن را مشروع می‌داند. براساس روایات، یکی از حکمت‌های حلیت چهار همسر برای مرد و حرمت بیش از یک شوهر برای زن، پرهیز از اختلاط نسل شمرده شده است.[۳۰]
برخی محققان، اصل اولی و رویکرد اسلام را تک‌همسری می‌دانند[۳۱] و چندهمسری را پدیده‌ای اجتماعی و واقعیتی موجود در جامعه قلمداد می‌کنند که اسلام آن را به شکل قانونمند و بر طبق مصالحی تأیید کرد.[۳۲] شیخ طوسی از فقیهان شیعه، اختیار یک زن را مستحب دانسته و بر این حکم ادعای اجماع فقیهان شیعه دارد.[۳۳] مرتضی مطهری نیز تک‌همسری را طبیعی‌ترین شکل زناشویی می‌داند[۳۴] و چندهمسری را محصول ضرورت اجتماعی جوامع، به‌ویژه افزایش آماری تعداد زنان نیازمند ازدواج در مقایسه با مردان، معرفی می‌کند.[۳۵] به باور او، در تک‌همسری روح اختصاص و مالکیت فردی حکم‌فرما است و زن و شوهر احساسات و عواطف یکدیگر را از آن خود می‌دانند.[۳۶]
برخی نویسندگان نیز بر این باورند که غالباً خانواده‌های مسلمان، طبق واقعیت میدانی، تک‌همسر بوده‌اند.[۳۷] ازدواج در قالب چندهمسری با حفظ شرایط آن، از سوی فقیهان شیعه بدون اختلاف‌نظر جایز است.[۳۸]
رویکردها
رویکرد جامعه‌شناختی
گسترده‌ترین نوع ازدواج در بسیاری از جوامع بشری بر تک‌همسری بنا نهاده شده است.[۳۹] تک‌همسری طبیعی‌ترین شکل زناشویی است و در این چارچوب، هریک از زن و شوهر عواطف و منافع جنسی دیگری را از آن خود می‌دانند.[۴۰] این موضوع برای افرادی که به عشق رمانتیک معتقدند نقشی حیاتی دارد و گاه جایگاهی برابر با باورهای مقدس می‌یابد.[۴۱] در فرهنگ عامیانهٔ ایرانیان نیز ضرب‌المثل «خدا یکی، زن یکی» این انگاره را بازنمایی می‌کند.[۴۲]
براساس مطالعات مختلف، در خانواده‌های تک‌همسر سطح ارتباطات عاطفی، امنیت روانی، عاطفی و اقتصادی بهتری برقرار است.[۴۳] مطالعه‌ای میان خانواده‌های عربستانی نشان داد حتی فرزندان نوجوان در خانواده‌های تک‌همسر از سلامت روانی بالاتری در شاخص‌های عزت‌نفس، افسردگی و رضایت از زندگی برخوردارند.[۴۴] از دیدگاه مرتضی مطهری نیز خانوادهٔ تک‌همسر برای بیشتر مردان آسایش و خوشی بیشتری به دنبال دارد.[۴۵] تحقیقات نشان می‌دهد رفتار جنسی انسان‌ها در تمایل به تک‌همسری یا چندهمسری، تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، مسائل فرهنگی و تجربیات اجتماعی است.[۴۶]
اندیشه مورگان
در اندیشهٔ مورگان، خانواده جزئی از کلیت جامعه است و تک‌همسری و چندهمسری تحت‌تأثیر فرهنگ عمومی جامعه قرار دارند. او حرکت تاریخی خانواده و ازدواج را به‌سوی نظمی مشخص و به‌سوی ارتقا می‌داند و بر این اساس، حرکت به‌سمت تک‌همسری را نشانهٔ تکامل می‌شمارد.[۴۷]
اندیشه دورکیم
از نظر دورکیم، خانواده و ازدواج در مسیری مشخص و عام حرکت می‌کنند و خط سیر تاریخی آن قابل تعمیم به جهان است. با توجه به این‌که اغلب جوامع کنونی از چندهمسری به تک‌همسری گرایش یافته‌اند، می‌توان آن را قاعده‌ای عام برای بشریت دانست.[۴۸]
اندیشه اشتراوس
اندیشهٔ اشتراوس اغلب با مفهوم منع زنای با محارم شناخته می‌شود. طبق این نظریه، اولین شکل پدیداری ازدواج براساس قاعدهٔ منع ازدواج با محارم شکل گرفته است. می‌توان قاعده‌مندی چندهمسری را نیز نتیجهٔ همین قاعده دانست؛ زیرا این اصل سبب می‌شود چندهمسری تابع قانون و قاعده شود و دست‌کم ازدواج با محارم از آن استثنا شود.[۴۹]
پانویس
- ↑ آریان‌پور کاشانی، فرهنگ دانشگاهی انگلیسی به فارسی، 1375ش، ج1، ص934؛ وحدانی، «بررسی دیدگاه مستشرقان در مورد آیات تعدد زوجات»، 1395ش، ص13.
- ↑ «تک‌همسری و چندهمسری»، وب‌سایت پژوهه.
- ↑ آبرکرامبی و همکاران، فرهنگ جامعه‌شناسی، 1367ش، ص288.
- ↑ «ایده‌هایی که جهان را تغییر دادند: تک‌همسری چگونه به وجود آمد و چه تأثیری بر جوامع بشری گذاشت؟»، وب‌سایت رویداد24.
- ↑ رفیعی، «بررسی جامعه‌شناختی ـ حقوقی تک‌همسری در ایران»، 1386ش، ص9.
- ↑ «ایده‌هایی که جهان را تغییر دادند: تک‌همسری چگونه به وجود آمد و چه تأثیری بر جوامع بشری گذاشت؟»، وب‌سایت رویداد24.
- ↑ رفیعی، «بررسی جامعه‌شناختی ـ حقوقی تک‌همسری در ایران»، 1386ش، ص10.
- ↑ عارف نظری و مظاهری، «سبک‌های دلبستگی و شیوه همسرگزینی (چندهمسری – تک‌همسری)»، 1384ش، ص394.
- ↑ «ایده‌هایی که جهان را تغییر دادند: تک‌همسری چگونه به وجود آمد و چه تأثیری بر جوامع بشری گذاشت؟»، وب‌سایت رویداد24.
- ↑ «خانواده تک‌همسری، مطلوب‌ترین شکل زندگی خانوادگی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ ساروخانی، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، 1375ش، ص24.
- ↑ مور، دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی، 1376ش، ص33.
- ↑ . The Identity, The Mission, The Projects, The Pontifical John Paul II Institute, p. 6.
- ↑ عهد جدید، رساله افسسیان، باب 5، آیه 22 تا 33.
- ↑ جمعی از اساقفه مسیحی، تعالیم کلیسای کاتولیک، 1394ش، بند 2387؛ لحام، تعدد الازوجات، 1422م، ص29.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص325؛ دورانت، تاریخ تمدن، 1380ش، ج1، ص433-465.
- ↑ «زن در اسلام و در فرهنگ یهودی ـ مسیحی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ↑ عهد جدید، رساله تیتوس، باب 1، آیه 6.
- ↑ عهد جدید، رساله اول تیموتائوس، باب 3، آیه 2 و 12.
- ↑ «زن در دین یهود»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ فرحات، تعدد الزوجات فی الادیان، 1422ق، ص11-13؛ عبدالحمید محمد، حقوق المراه بین الاسلام و الدیانات الاخری، 1406ق، ج1، ص150-151.
- ↑ لحام، تعدد الازوجات، 1422م، ص28.
- ↑ . Epstein, "The Takkanot of Rabbenu Gershom and the Evolution of Jewish Family Law"، 1919، pp. 143-198.
- ↑ قمی، سفینه البحار و مدینة الحکم و الآثار، 1414ق، ج3، ص509.
- ↑ عبدالمنعم، من افترائات المستشرقین علی الاصول العقدیه فی الاسلام، 1421ق، ص219.
- ↑ رضایی، تحلیلی از آیات تعدد زوجات، 1357ش، ج1، ص92؛ میرسلیم، دانشنامه جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص3619.
- ↑ حکیم‌پور، حقوق زن در کشاکش سنت و تجدد، 1382ش، ص282.
- ↑ لوبون، تمدن اسلام و عرب، 1385ش، ص71.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القران، 1390ش، ج4، ص182؛ قرطبی، الجامع لاحکام القران، 1364ش، ج5، ص12.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1363ش، ج2، ص103.
- ↑ رفیعی، «بررسی جامعه‌شناختی ـ حقوقی تک‌همسری در ایران»، 1386ش، ص22؛ «آیا در اسلام اصل بر تک‌همسری است؟»، وب‌سایت راسخون.
- ↑ «آیا در اسلام اصل بر تک‌همسری است؟»، وب‌سایت راسخون.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، 1407ق، ج5، ص111.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1402ش، ص289.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص325.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص299.
- ↑ رفیعی، «بررسی جامعه‌شناختی ـ حقوقی تک‌همسری در ایران»، 1386ش، ص22.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، 1407ق، ج5، ص111.
- ↑ «تک‌همسری و چندهمسری»، وب‌سایت پژوهه.
- ↑ «معنای زوجیّت اشتراکی و اقسام آن»، وب‌سایت آئین رحمت.
- ↑ «ایده‌هایی که جهان را تغییر دادند: تک‌همسری چگونه به وجود آمد و چه تأثیری بر جوامع بشری گذاشت؟»، وب‌سایت رویداد24.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، بی‌تا، ص431.
- ↑ فرهمند و رضوانی، «نقش ساختار خانواده بر عملکرد آن در خانواده‌های تک‌همسری و چندهمسری»، 1398ش، ص136 و 137.
- ↑ فرهمند و رضوانی، «نقش ساختار خانواده بر عملکرد آن در خانواده‌های تک‌همسری و چندهمسری»، 1398ش، ص138.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، بی‌تا، ص432.
- ↑ نوربخش، «تک‌همسری یا چندهمسری»، وب‌سایت دانشنامه روان‌شناسی مردمی.
- ↑ ساروخانی، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، 1375ش، ص145.
- ↑ ساروخانی، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، 1375ش، ص149.
- ↑ ساروخانی، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، 1375ش، ص154
منابع
- قرآن کریم.
- کتاب مقدس.
- «آیا در اسلام اصل بر تک‌همسری است؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
- «ایده‌هایی که جهان را تغییر دادند: تک‌همسری چگونه به وجود آمد و چه تأثیری بر جوامع بشری گذاشت؟»، وب‌سایت رویداد۲۴، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- «تک‌همسری و چندهمسری»، وب‌سایت پژوهه. تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
- «خانواده تک‌همسری، مطلوب‌ترین شکل زندگی خانوادگی»، وب‌سایت ایسنا، ۲۶ آبان ۱۳۹۸ش.
- «زن در اسلام و در فرهنگ یهودی ـ مسیحی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.
- «زن در دین یهود»، در وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
- «معنای زوجیّت اشتراکی و اقسام آن»، وب‌سایت آیین رحمت، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۳ش.
- آبرکرامبی، نیکلاس و همکاران، فرهنگ جامعه‌شناسی، ترجمه حسن پویان، تهران، چاپخش، ۱۳۶۷ش.
- آریان‌پور کاشانی، عباس و آریان‌پور کاشانی، منوچهر، فرهنگ دانشگاهی انگلیسی به فارسی، تهران، سپهر، ۱۳۷۵ش.
- جعفری، حسین‌علی و دهقانی‌زاده، محمدرضا، زن، ازدواج و خانواده در دین بودایی، تهران، حکمت و عرفان، ۱۳۹۸ش.
- جمعی از اساقفه مسیحی، تعالیم کلیسای کاتولیک، ترجمه احمدرضا مفتاح و دیگران، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۴ش.
- حق‌پرست، زهرا و ابراهیم، علیرضا، «آیین ازدواج در دین هندویی شیوایی»، نامه الهیات، سال سیزدهم، شماره ۵۴، بهار۱۴۰۰ش.
- حکیم‌پور، محمد، حقوق زن در کشاکش سنت و تجدد، تهران، نغمه نواندیش، ۱۳۸۲ش.
- دورانت، ویل و ویلیام، جیمز، تاریخ تمدن، تهران، علمی‌فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- رضایی، محبوبه، تحلیلی از آیات تعدد زوجات، تهران، میلاد، ۱۳۵۷ش.
- رفیعی، محمدتقی، «بررسی جامعه‌شناختی ـ حقوقی تک‌همسری در ایران»، در فصلنامه مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، دوره ۵، شماره ۳، دی ۱۳۸۶ش.
- ساروخانی، باقر، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، تهران، سروش، ۱۳۷۵ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- عارف نظری، مسعود و محمدعلی مظاهری، «سبک‌های دلبستگی و شیوه همسرگزینی (چندهمسری- تک‌همسری)»، در فصلنامه خانواده‌پژوهی، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- عبدالحمید محمد، محمود، حقوق المراه بین الاسلام و الدیانات الاخری، کویت، دارالنشر الکویتیه، ۱۴۰۶ق.
- عبدالمنعم، فؤاد، من افترائات المستشرقین علی الاصول العقدیه فی الاسلام، ریاض، مکتبه العصیان، ۱۴۱۲ق.
- غلامی، علی و حاجی‌اسماعیلی، سمیه، زن و خانواده در ادیان با رویکرد تطبیقی، قم، جامعه‌الزهرا، ۱۳۹۹ش.
- فرحات، کرم، تعدد الزوجات فی الادیان، قاهره، دارالافاق العربیه، ۱۴۲۲ق.
- فرهمند، مهناز و زهره رضوانی، «نقش ساختار خانواده بر عملکرد آن در خانواده‌های تک‌همسری و چندهمسری»، در مجله جامعه‌شناسی کاربردی شماره ۷۵، پاییز ۱۳۹۸ش.
- قرطبی، محمد، الجامع الاحکام القران، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
- قمی، شیخعباس، سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار، قم، اسوه، ۱۴۱۴ق.
- قنادیان، منصور و همکاران، جامعه‌شناسی (مفاهیم کلیدی)، تهران، آوای نور، ۱۳۷۵ش.
- لحام، شاکر، تعدد الازوجات، دمشق، دارالتوفیق، ۱۴۲۲ق.
- لوبون، گوستاو، تمدن اسلام و عرب، ترجمه سیدهاشم حسینی، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ترجمه ابوالفضل موسوی همدانی، تهران، کتابخانه مسجد ولی‌عصر، ۱۳۶۳ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۷۷ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- مور، استفن، دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی، ترجمه مرتضی ثاقبفر، تهران، ققنوس، ۱۳۷۶ش.
- میرسلیم، سیدمصطفی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- میکی، وان و داس، تلس، رامایانا، کهنترین متن حماسی عاشقانه هند، ترجمه امر سنکهه و امریر نکاش، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری الست فردا، ۱۳۷۰ش.
- نوربخش، علیرضا، «تک‌همسری یا چندهمسری»، وب‌سایت دانشنامه روان‌شناسی مردمی، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۳ش.
- وحدانی، هادی، «بررسی دیدگاه مستشرقان در مورد آیات تعدد زوجات»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشکده علوم قرآنی مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، ۱۳۹۵ش.
- Barash, David P. and Judith Eve Lipton, The Myth of Monogamy: Fidelity and Infidelity in Animals and People, New York, W. H. Freeman، ۲۰۰۱.
- Durkheim، Émile, The Division of Labor in Society, George Simpson, trans. New York: Macmillan، ۱۸۹۳.
- - Epstein, Louis, "The Takkanot of Rabbenu Gershom and the Evolution of Jewish Family Law", Jewish Quarterly Review, Vol. 10، No. 2 (1919)، pp. 143-198.
- Fisher, Helen, The Anatomy Of Love: A Natural History of Monogamy, Adultery & Divorce, (New York, NY، ۱۹۹۲.
- Giddens, Anthony, The Transformation of Intimacy, California, Stanford University Press Stanford، ۱۹۹۲.
- Gottman, John and Silve, Nan, The Seven Principles for Making Marriage Work, Publisher, Three Rivers Press، ۱۹۹۹.
- Levi-Strauss, Claude, The Elementary Structures of Kinship. Boston, MA: Beacon Press، ۱۹۴۹.
- The Identity, The Mission, The Projects, The Pontifical John Paul II Institute.