پیش‌نویس:بلوچ‌دوزی

بلوچ‌دوزی؛ دوخت انواع نقوش بلوچ‌دوزی روی پارچه و لباس.

سوزن‌دوزی بلوچی (بلوچ‌دوزی)، هنری اصیل با ریشه‌هایی که به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد، در ادوار ایلخانی، تیموری و صفوی به بلوغ هنری رسید. پراکندگی این هنر امروزه فراتر از مرزهای ایران (شامل خراسان، کرمان و هرمزگان) تا بخش‌هایی از پاکستان و هندوستان نیز گسترده است. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، سجاده و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.

تاریخچه

مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اطلاعات دقیقی از تاریخچهٔ سوزن‌دوزی بلوچ در دسترس نیست؛ اما آثار کشف شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد. اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از اسلام برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به دوران مادها اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در دورهٔ مغول گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید ابریشم یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش کرم ابریشم در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.

گسترهٔ جغرافیایی

سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌های فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.

مهم‌ترین مراکز تولید سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و زاهدان است.

مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است. بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که نمونه‌های آن در لباس‌های زنان و دختران بلوچی دیده می‌شود.

ویژگی‌ها

نقش‌های به‌کار رفته در بلوچ‌دوزی اغلب از طبیعت و محیط اطراف منطقه الهام گرفته شده است. این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش مصرف انرژی و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات سوزن‌دوزی به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.

سوزن‌دوزی روی لباس‌های زنان بلوچی

سوزن‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب استان بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی سوزن‌دوزی می‌شود. از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون پرده، کوسن، سجاده، سفره‌عقد و موارد دیگر نیز استفاده می‌شود.

فرم در سوزن‌دوزی بلوچ

در ساختار سوزن‌دوزی بلوچ، اصول زیبایی‌شناختی بر پایه هندسه بنا شده است. قرینه‌سازی نقوش، که اغلب شامل اشکال مثلثی، لوزی و مستطیلی است، محور اصلی کار را تشکیل می‌دهد و حضور قوس‌ها صرفاً جنبه تزئینی دارد. هنرمند با تکیه بر سنت‌های قبیله‌ای، از مثلث به عنوان واحد بنیادین طراحی بهره می‌برد؛ شکلی که به دلیل نوک تیز خود، دارای بار نمادین محافظتی در برابر نیروهای منفی تلقی می‌شود. این خشونت فرمی و زوایای تند، بازتابی از محیط سخت جغرافیایی و شیوه زندگی قاطعانه مردمان آن دیار است. نکته مهم، انعطاف‌پذیری بی‌نظیر مثلث است که به طراح اجازه می‌دهد با جابه‌جایی‌های کوچک، ده‌ها ترکیب و نقش جدید را با حفظ چارچوب سنتی خلق کند.

تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچ

سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود. در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:

سوزن‌دوزی‌های کاربردی

این نوع سوزن‌دوزی‌ها جزء اصلی لباس زنان بلوچ به‌شمار می‌رود که در لبهٔ آستین و سر پاچهٔ شلوار به‌منظور دوام و جلوگیری از ساییده شدن آن به‌کار می‌رود.

سوزن‌دوزی‌های تزیینی

این دسته از سوزن‌دوزی‌ها اغلب در بین زنان شهرنشین دیده می‌شود که در وضعیت مالی خوبی قرار دارند. مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی شده.

سوزن‌دوزی‌های تولیدی یا سفارشی

با گسترش شهرنشینی و آشنا شدن قومیت‌های داخلی و خارجی با سوزن‌دوزی‌های بلوچی، تقاضا برای سفارش بلوچی‌دوزی رونق گرفت و امروزه نمونه‌های زیادی از آن در بازارهای ایران دیده می‌شود؛ اما به‌دلیل جنبهٔ تولیدی بودن آن، از ظرافت و اصالت کمتری برخوردار است.

نوع سوزن‌دوزی	توضیحات	کاربردها و ویژگی‌ها
کاربردی	جزء اصلی لباس زنان بلوچ، به‌کار رفته در لبه آستین و سرپاچه شلوار.	برای افزایش دوام و جلوگیری از ساییده شدن؛ نقش حفاظتی و عملی.
تزئینی	اغلب در میان زنان شهرنشین با وضعیت مالی خوب مشاهده می‌شود.	مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی‌شده؛ تمرکز بر زیبایی و زینت.
تولیدی یا سفارشی	با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است.	نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.

انواع نقوش سوزن‌دوزی

نقوش سوزن‌دوزی بلوچی براساس هنرهای سنتی ایران طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند. این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:

نقوش انسانی

نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند:

تِلِنگَک

در زبان بلوچی تلنگک به‌معنی پاهای باز است. فرم کلی این نقش نیز ارتباط مستقیمی با نام آن دارد. این نقش شامل یک لوزی است که دو خط مورب بالا و پایین آن با فاصله‌ای کوتاه از یکدیگر قرار گرفته‌اند و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر وصل شده‌اند. استفاده از این نقش قدیمی به‌صورت پی‌درپی در حاشیهٔ لباس و همچنین برای جدا کردن مرز بین دو نقش کاربرد دارد.

دَحتوک دَس بِ سَر

نقش دحتوک دس ب سر برگرفته از کوزه‌ای است که دختران بلوچ برای آوردن آب، آن را روی سر خود می‌گذارند. این نقش از سه لوزی در مرکز تشکیل شده که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند. در دو طرف نقش نیز دو زائده‌ای اِل (L) مانند به‌صورت قرینه قرار دارد. این نقش بیشتر در حاشیهٔ لباس استفاده می‌شود.

سَروک

نقش سروک از یک محور مرکزی و دو زائدهٔ Lشکل در دو طرف آن تشکیل شده است. این نقش، شکل ساده‌شدهٔ نقش دحتوک دس ب سر است که به‌صورت پی‌درپی و در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس استفاده می‌شود.

عاشق و معشوق

نقش عاشق و معشوق از یک چندضلعی تشکیل شده که درحالت کلی فرم بدن انسان را نشان می‌دهد. درگذشته از این نقش بیشتر درحاشیهٔ لباس استفاده می‌شد.

گورچَم

نقش گورچم از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود می‌آیند که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار گرفته است. نقش گورچم یادآور چشم‌های باز و بسته است که در بعضی مناطق بلوچستان به‌نام تورتوپ شناخته می‌شود. از این نقش به‌صورت یک نوار برای جدا کردن نقش‌ها از یک‌دیگر در لباس یا اطراف آینه استفاده می‌شود.

قلب

نقش قلب شامل یک لوزی در مرکز است که روی هریک از چهار رأس آن یک قلب قرار دارد. این نقش در بین مردم بلوچ یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است»، می‌باشد.

نقوش جانوری

نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد:

بز

نقش نسبتاً واقع‌گرایانه از بز است که در تزیین وسایل خانگی، کوسن، پرده و تزیین لباس استفاده می‌شود.

پروانه

نقش پروانه که بیشتر در جنوب استان بلوچستان دیده می‌شود، از نقش‌های جدید، واقع‌گرایانه و به‌دور از فضاهای هندسی است. این نقش به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

مُرگ ءُ چورگ

نقش مرگ ء چورگ یک لوزی را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن لوزی‌های کوچکی قرار دارد. درون لوزی‌ها خطوطی به‌شکل ضربدر طراحی شده‌اند و روی رأس هریک از لوزی‌های کوچک‌تر نیز مثلث‌های کوچکی نصب شده‌اند. این نقش به‌معنی مرغ و جوجه است. و لوزی بزرگ مرکزی نمادی از مرغ بوده و لوزی‌های کوچک‌تر جوجه‌ها را تداعی می‌کند.

مُرگ پانچ

نقش مرگ پانچ به‌معنی پای مرغ است. این نقش شبیه عدد هفتی است که یک فلش از مرکز آن به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.

بال مُرگ

نقش بال مرگ از یک محور مرکزی تشکیل شده که پایین آن شبیه علامت + است و روی آن چهار لوزی نقش بسته‌اند. از اطراف دو لوزی اول زائده‌های اِل مانند و از طرفین لوزی دوم زائده‌های دندانه‌دار به‌صورت قرینه خارج شده‌اند. نقش بال مرگ، پرنده‌ای را با بال‌های باز نشان می‌دهد.

بال کبوتر

نقش بال کبوتر یک لوزی را با دایره‌ای کوچک در مرکز نشان می‌دهد. روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویهٔ تیز و فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است. این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز را نشان می‌دهد و بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار دوخته می‌شود.

پنجه پلنگ

نقش پنجه پلنگ متشکل از یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های L مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن نیز یک لوزی کوچک قرار دارد. درون این طرح با نقش‌های مختلفی سوزن‌دوزی می‌شود و به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود. نقش پنجه پلنگ از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته و جزء نقش‌های قدیمی در بین هنرمندان بلوچی است که با نام چلیپا یا گردونهٔ خورشید نیز شناخته می‌شود.

پادگورَبک

نقش پادگوربک از چهار مستطیل باریک تشکیل شده که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است. این نقش که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد، ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد.

گوش‌گربه

گوش‌گربه از نقوش قدیمی سوزن‌دوزی بلوچی است که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد. این نقش از یک لوزی با مربعی درون خود تشکیل شده است. درون مربع نیز یک لوزی قرار دارد که از تقاطع رأس‌های آن با اضلاع مربع، چهار مثلث را به‌وجود آورده است که شبیه به گوش‌های گربه هستند.

کانت گاومیش

فرم کلی این نقش شبیه لوزی است که روی دو رأس بالایی و پایینی آن نقشی شبیه سر قوچ و روی دو رأس کناری آن یک لوزی طراحی شده است. فاصلهٔ بین این اشکال با زائده‌های L مانندی پر شده است. این نقش که نمادی از نیرومندی مردم بلوچ را نشان می‌دهد به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.

کَل سیه مار

نقش کل سیه مار، تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف است که اثرات به‌جامانده از حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد که با زندگی عشایری مردم بلوچ ارتباط دارد.

زومک

زومک، نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو شکل L به‌صورت قرینه قرار دارند و بین آن‌ها نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است. فرم کلی این نقش شبیه عقربی است که دم خود را به دور بدن به‌صورت مارپیچ جمع می‌کند.

کِنارِ پادَک

نقش کنار پادک طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد. اطراف لوزی، خطوطی منشعب شبیه پاهای حشره به بیرون طراحی شده‌اند. سوزن‌دوزی این نقش در قسمت‌های مختلف لباس از جمله پیش‌سینه کاربرد دارد.

نقوش گیاهی

سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند:

مِرچُک

نقش مرچک نقشی طبیعت‌گرا که از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد تشکیل شده است. مرچک نوعی فلفل تند و کوچکی است که در بلوچستان از آن به‌عنوان چاشنی غذا استفاده می‌شود. این نقش بیشتر در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.

گل چهار برگی

نقش گل چهاربرگی از چهار لوزی کشیده و نزدیک هم تشکیل شده که از تکرار نقوش آن در حاشیهٔ لباس یا همراه با غنچه‌های گل، سوزن‌دوزی می‌شود.

گل هشت برگی

گل هشت برگی شکل کامل شده‌ای از گل چهاربرگی است که از هشت لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است.

گل لاله

گل لاله، گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است. نقش گل لاله بیشتر در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور روی لباس دوخته می‌شود.

بورُک

بورک در زبان بلوچی به‌معنی شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند. این نقش از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. انتهای هریک از این خط‌ها دایره‌های کوچکی قرار دارد که بیانگر طرح شکوفه است.

گل سرخ (گل سُهر)

نقش گل سرخ متعلق‌به شمال بلوچستان است. این نقش از علامت مثبت حجیم تشکیل شده که از چهارگوشهٔ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.

کَلَمپُرَک

نقش کلمپرک از دو خط به‌صورت ضربدر تشکیل شده که در مرکز آن دایرهٔ کوچکی سوزن‌دوزی می‌شود. این نقش در زبان بلوچی به‌معنی گل میخک است و زنان بلوچ تصویر ساده‌شده‌ای از این گل را سوزن‌دوزی می‌کنند.

سَبزو

سبزو، مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار گرفته است. این نقش نمادی از بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

نقوش جانوری_گیاهی

هُشتِردُمَک\مَچ و پیچ

نقش هشتردمک از تکرار پی‌درپی علامت «<» به‌وجود آمده است. در زبان بلوچی هشتر به‌معنی شتر و دمک به‌معنی دم است. به‌همین دلیل در برخی مناطق این نقش را با نام دُم شتر می‌شناسند. اما در چابهار به‌دلیل این‌که ماهیگیری رونق دارد، هشتر در این منطقه نام یک ماهی است و دمک نیز دم آن است. در مناطقی از بلوچستان مانند نیک‌شهر، قصرقند و سرباز که درخت‌های نخل بیشتری دارد به این نقش، مچ و پیچ می‌گویند. این نقش جزء اصلی‌ترین نقش‌های مکمل در سوزن‌دوزی بلوچ به‌شمار می‌رود.

بُته\ دِلکَش دَس مَرَس

بته، نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچهٔ گل را نشان می‌دهد. برخی از هنرمندان بلوچی نقش بته را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند و آن را با نام طاووس یا دلکش دس مرس می‌شناسند یعنی آنچه دل آن را می‌خواهد ولی دست به آن نمی‌رسد.

نقوش جمادی

بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است:

نقوش برگرفته از زیورآلات

چُلومُک

چلومک در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. زنان بلوچ اهمیت زیادی به زیورآلات می‌دهند. از این رو نشانه‌هایی از این علاقه‌مندی را در سوزن‌دوزی‌های خود به‌تصویر می‌کشند. این نقش از یک مربع کوچک در مرکز تشکیل شده که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته شده است.

گِروهِل

گروهل، نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن با یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.

نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی

جالَر\پت

نقش جالر شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دوخط افقی محصور شده‌اند. این نقش یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای حفاظت از دام است. در شمال بلوچستان این نقش را با نام پت می‌شناسند. این نقش در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.

کَش\چکن

نقش کش خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته شده است. این نقش قدیمی یادآور حصارهای چوبی است که به دو صورت کش یک سر (دوخت‌های موازی روی یک خط افق) و دو سر (قرارگیری دوخت‌های موازی بین دو خط موازی دیگر) دوخته می‌شود و در منطقهٔ ایرانشهر و چابهار آن را به‌کار می‌برند. این نقش با اندکی تفاوت در شمال بلوچستان به چکن معروف است و تنها تفاوت آن با کش دوخت زنجیره در میان دوخت‌های افقی است که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.

شیرازه

شیرازه، نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک به‌هم است که برخلاف جالر در قسمت بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.

دارُک

نقش دارک نشان‌دهندهٔ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است. این خطوط با فاصلهٔ بیشتری نسبت به سایر نقوش دوخته می‌شود.

مِحراب تِک

محراب تک، نقش مثلث مشبکی را نشان می‌دهد که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است. این نقش شباهت بسیاری به محراب دارد و به‌همین دلیل به‌این نام خوانده می‌شود.

کوچکُک

نقش کوچکک از چهار لوزی تشکیل شده که به لوزی کوچک‌تر در مرکز متصل هستند. این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره می‌کند.

کلاهی چَگَن \ زه

نقش کلاهی چگن، دوخت زنجیره‌ای باریک است که در قسمت حاشیه یا کادربندی نقوش دوخته می‌شود. در منطقهٔ مکران به این دوخت زه‌دوزی می‌گویند و به‌معنی جایی است که آب چشمه از آن جاری می‌شود.

پیکان

نقش پیکان نماد قدرت و جنگاوری است که از یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن تشکیل می‌شود. از تکرار این نقش به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.

لَندِروک، درنجوک

لندروک نقشی شبیه علامت W است که روی زاویهٔ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد. در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که این طرح به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان (ایرندگان) به درنجوک معروف است. درنجوک به‌معنی مشک برای نگهداری آب است.

لُنجوک

لنجوک نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.

هَشاس \ بُن‌تاس

فرم کلی نقش هشاس، یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز با فاصله‌ای کم دوخته می‌شود. دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیهٔ لباس کاربرد دارد. این نقش با نام بن‌تاس نیز شناخته می‌شود. بن‌تاس ظرفی است که درگذشته از آن برای آبیاری در کشاورزی استفاده می‌شده است.

مقراضک (مگرازک)

مقراضک شکلی شبیه قیچی با دهنهٔ باز است که از تکرار متوالی آن درحاشیهٔ لباس استفاده می‌شود.

بَتَنوک

نقش بتنوک از پنج مربع کوچک تشکیل شده که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند. این نقش بیشتر در سراوان دوخته می‌شود و از آن جهت که شبیه دکمه‌هایی است که به‌دنبال هم تکرار شده‌اند، به این نام معروف است.

مواد و ابزار در سوزن‌دوزی بلوچ

ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند. عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس کتان، ابریشم و زربافت است. درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های ابریشم مصنوعی و کامواهای ظریف جایگزین الیاف طبیعی شدند. رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.

شیوه‌های دوخت

از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، آینه‌دوزی و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.

میراث سوزن‌دوزی بلوچ از اصالت تا اشتغال

زنان بلوچ، ریشه‌های این هنر اصیل را از مادران و مادربزرگان خود به ارث برده‌اند. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش‌های سنتی در خانه‌داری و یاری رساندن به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مهارت‌های چندگانه‌ای چون بلوچی‌دوزی (شامل سوزن‌دوزی، سکه‌دوزی)، گلیم و قالی‌بافی و حصیربافی را نیز زنده نگه داشته‌اند.امروزه، صنایع دستی فراتر از زیبایی و کاربرد، به یک بستر قوی برای اشتغال‌زایی و کارآفرینی تبدیل شده‌اند؛ به‌طوری که تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.

ایرانشهر؛ پایتخت ملی سوزن‌دوزی ایران با مهر جهانی یونسکو

بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد اما ایرانشهر به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است. امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت یونسکو را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.

مهتاب نوروزی از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.

پیشنهادات لازم جهت افزایش اشتغال‌زایی

به‌منظور افزایش میزان اشتغال‌زایی زنان بلوچ در حوزه سوزن‌دوزی و تقویت اقتصاد منطقه، می‌توان مجموعه‌ای از راهکارهای مؤثر را اجرا کرد؛ از جمله:

اختصاص حقوق ثابت به سوزن‌دوزان فعال و تضمین خرید محصولات آنان با قیمت منصفانه، برگزاری دوره‌های آموزشی با محوریت بازاریابی اینترنتی، برپایی نمایشگاه‌های متعدد در شهرهای گوناگون، و حمایت از سوزن‌دوزان توانمند برای حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی، همراه با تأمین هزینه‌های سفر و اسکان توسط نهادهای مسئول.

همچنین ایجاد بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی در شهرهای استان و واگذاری غرفه‌های فروش به هنرمندان برجسته، برگزاری کلاس‌های آموزشی در زمینه طراحی نوآورانه و توسعه تنوع محصولات از نظر کاربرد، بسته‌بندی و شیوه‌های بازاریابی، در کنار نظارت مؤثر دولت بر بازار صنایع‌دستی و تمرکز ویژه بر صادرات این محصولات، می‌تواند نقش چشمگیری در رونق اقتصادی و اشتغال پایدار زنان بلوچ ایفا کند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
• آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش.
• «اشتغال‌زایی بیش از ۵۰۰ بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• بخش‌کشاورز، رسول، قبل گنج و بلوچی زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.
• جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، ۱۳۹۶ش، تهران، معین.
• خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنانهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.
• دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، ۱۳۸۵ش.
• رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، ۱۳۸۷ش.
• ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، تهران، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.
• «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
• صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ هنر دانشگاه الزهرا (س)، شهریور ۱۳۹۴ش.
• قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، ۱۳۹۲ش.
• کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامهٔ علمی رجشمار، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
• کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره۷۹، ۱۳۹۸ش.
• مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
• محمودخواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
• محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش.
• یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش.