آیین عزاداری شهادت امام رضا

آیین عزاداری شهادت امام رضا
	شمع‌گردانی یکی از خادمان حرم رضوی در شب شهادت امام رضا
نام و مشخصات
نام رسمی	آیین عزاداری ۲۸ صفر و سالروز شهادت امام رضا
زمان و برگزاری
زمان برگزاری	روزهای پایانی ماه صفر; شب شهادت امام رضا; سالروز شهادت امام رضا
علت برگزاری	شهادت امام رضا
هدف برگزاری	عزاداری برای شهادت امام رضا; تقویت اعتقادات دینی و ارزش‌های مذهبی
مکان برگزاری	خراسان; حرم امام رضا; مشهد
گستره جغرافیایی	خراسان; ایران
منشأ تاریخی	دهه ۱۳۳۰ قمری; دوره صفویه
ویژگی‌ها و ثبت
وجه نمادین	شمع‌گردانی; خطبه‌خوانی; تشییع پیکر مطهر امام رضا با شاخه‌های گل

آیین عزاداری شهادت امام رضا؛ رسم شمع‌گردانی و خطبه‌خوانیِ مخصوص شب شهادت امام رضا.

آیین عزاداری به‌مناسبت شهادت امام رضا در خراسان، یک آیین مذهبی است که از گذشته تاکنون به‌شیوهٔ خاصی در خراسان و حرم امام رضا برگزار می‌شود. این آیین با گذر زمان به یک آیین جمعی تبدیل شده است که همه زائران امام رضا می‌توانند در آن مشارکت کنند.

تاریخچه

بر اساس اسناد آستان قدس رضوی، برگزاری مراسم شمع‌گردانی در شب شهادت امام رضا به دههٔ ۱۳۳۰ق برمی‌گردد که متولی آستان قدس رضوی، دستور تهیهٔ شمع را برای شرکت‌کنندگان در مراسم سالروز شهادت امام رضا، می‌دهد. برخی معتقدند آیین شمع‌گردانی و خطبه‌خوانی در حرم امام رضا از دورهٔ صفویه رایج بوده است.^[۱] امروزه آیین خطبه‌خوانی در شب شهادت امام رضا و شب عاشورا، در حرم امام رضا برگزار می‌شود.^[۲]

چگونگی مراسم

در روزهای پایانی ماه صفر، اهالی خراسان و مشهد، با آداب‌ورسوم ویژه‌ای به عزاداری برای شهادت امام رضا می‌پردازند.^[۳] به‌همین مناسبت، زائرانی از سراسر ایران^[۴] به سمت مشهد، پیاده‌روی می‌کنند. مراسم بزرگ عزاداری و حضور پرشور عزاداران که با آیین‌های گوناگونی همراه است، با عنوان «آیین عزاداری ۲۸ صفر و سالروز شهادت امام رضا» به ثبت ملی رسیده است.^[۵] ازجمله آیین‌های عزاداری شهادت امام رضا عبارت‌اند از:

تعزیه‌خوانی؛
شمع‌گردانی: این مراسم هنگام غروب با مشارکت خادمان آستان قدس رضوی^[۶] برگزار می‌شود؛ آنها در صفوفی منظم با شمع‌هایی روشن در دست، به‌صورت پیاده از دارالتولیة به سمت صحن انقلاب حرکت می‌کنند^[۷] و در سوگ شهادت امام رضا به عزاداری و سینه‌زنی می‌پردازند.^[۸]
خطبه‌خوانی: این مراسم از قدیمی‌ترین مراسم‌های فرهنگی‌مذهبی است و به‌عنوان ختم عزاداری محرم و صفر نیز محسوب می‌شود.^[۹] پس از استقرار خدام در صحن انقلاب، یکی از مداحان خطبهٔ ویژهٔ شب شهادت امام رضا را قرائت می‌کند.^[۱۰] سپس حافظان و قاریان قرآن با در دست داشتن لاله‌ها و شمع‌های روشن با حالتی محزون خطبه‌خوانی می‌کنند. محتوای این خطبه شامل حمد و ستایش خداوند، ذکر نام پیامبر و ائمه و سلام بر آنها است.^[۱۱] در این مراسم، سایر عزاداران نیز با در دست داشتن شمع به خطبهٔ مخصوص شب شهادت گوش فرامی‌دهند.^[۱۲] مراسم خطبه‌خوانی با گرامی‌داشت یاد امام خمینی، بنیان‌گذار انقلاب اسلامی و سید علی خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب اسلامی پایان می‌یابد.^[۱۳]
چهارپایه‌خوانی: شعرخوانی آیینی و مرثیه‌سرایی به‌شیوهٔ سنتیِ چهارپایه‌خوانی برگزار می‌شود.^[۱۴]
شهادت‌نامه‌خوانی؛ نمایندهٔ ولی فقیه در خراسان رضوی و امام جمعه مشهد با شهادت‌نامه‌خوانی پایان این محفل را اعلام می‌کند.^[۱۵]
طبخ شله‌مشهدی: شله‌مشهدی از جمله غذاهای نذری مخصوص این روز است که با آداب‌ورسوم معنوی طبخ شده و میان زائران و عزاداران توزیع می‌شود. به‌منظور پذیرایی و رفاه زائران و عزاداران در مسیرهای منتهی به حرم ایستگاه‌های صلواتی^[۱۶] با توزیع غذاها و نوشیدنی‌های مختلف از زائران و عزاداران پذیرایی می‌کنند.^[۱۷]

عزاداری زنان

از قدیمی‌ترین سنت‌های آیین‌ عزاداری شهادت امام رضا، برگزاری مراسم نمادین تشییع پیکر امام رضا توسط جمعی از زنان محلهٔ نوغان است. این مراسم ۱۲۰۰ سال قدمت دارد. بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، تعدادی از زنان نوغان مهریهٔ خود را به شوهران خویش بخشیدند تا در تشییع جنازه امام رضا شرکت کنند و با این حرکت، غریب‌نوازی و مهمان‌نوازی خود را در تاریخ ثبت کردند. امروزه زنان نوغانی در روز شهادت امام رضا، این مراسم را از صبح آغاز می‌کنند و تا حرم امام رضا، پیاده می‌روند.^[۱۸]

پانویس

منابع

«آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۲ش.
انوری، سیدعلیرضا، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، فصلنامهٔ دین‌پژوهی و کارآمدی، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۰ش.
«نگاهی تاریخی به برگزاری مراسم شمع‌گردانی و شام غریبان امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۴۰۰ش.
«ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
«ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی در شب و روز شهادت امام رضا»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۲ش.

[1] «نگاهی تاریخی به برگزاری مراسم شمع‌گردانی و شام غریبان امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.

[2] انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50.

[3] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[4] انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50.

[5] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[6] «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.

[7] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[8] «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.

[9] انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50.

[10] «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی در شب و روز شهادت امام رضا»، خبرگزاری صدا و سیما.

[11] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[12] انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50-51.

[13] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[14] «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی در شب و روز شهادت امام رضا»، خبرگزاری صدا و سیما.

[15] «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.

[16] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[17] انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص49.

[18] «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]