ایران

ایران؛ کشوری با پیشینه تاریخی کهن در جنوب غربی آسیا و با نام رسمی جمهوری اسلامی ایران.

ایران با نام رسمی جمهوری اسلامی ایران (به انگلیسی:‌ ISLAMIC REPUBLIC OF IRAN)، کشوری کهن در جنوب غربی آسیا و در دل فلات ایران است. ایران از شمال به ترکمنستان، آذربایجان، ارمنستان و دریای خزر، از غرب به ترکیه و عراق، از شرق به افغانستان و پاکستان و از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان می‌رسد. این سرزمین از دوران پارینه‌سنگی، سکونتگاه انسان بوده و تمدن‌های ایلام، ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی در آن شکل گرفته است. پس از ورود اسلام نیز سلسله‌های ایرانی، ترک، مغول، صفوی، افشاری، زند، قاجار و پهلوی در این سرزمین حکومت کردند تا سرانجام در ۱۳۵۷ش انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و نظام سیاسی آن به جمهوری اسلامی زیر نظر رهبری، تغییر یافت. ایران از اعضای سازمان ملل متحد، اوپک، اکو، سازمان همکاری اسلامی و شانگهای و قدرتی منطقه‌ای به شمار می‌رود. اقتصادش بر کشاورزی، نفت و گاز، پتروشیمی، صنعت، خودروسازی، فرش و صادرات غیرنفتی مانند پسته و زعفران استوار است و در دانش و فناوری، از پزشکی، ریاضیات و نجوم تا نانو، سلول‌های بنیادی و هوافضا پیشرفت کرده است. جامعه ایران چندفرهنگی است و اقوام گوناگون در کنار فارسی‌زبانان زندگی می‌کنند؛ نوروز، جشن‌های باستانی، آیین‌های اسلامی، آشپزی رنگارنگ، موسیقی، تئاتر، معماری، ادبیات و ورزش، فرهنگی پویا را در ایران پدید آورده‌اند.

نام‌گذاری

واژهٔ ایران از آریا گرفته شده است؛ در زبان پهلوی، این واژه برای اشاره به مردم ایران به کار می‌رفت. اردشیر بابکان، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی، بر سکه‌های خود و در نقش رستم با لقب شاهنشاه آریان شناخته شده است. ساسانیان سرزمین ایران را ایران‌شهر می‌نامیدند. در افسانه‌های ایرانی، نام ایران از ایرج، شاهزادهٔ پیشدادی، گرفته شده و در اوستا نیز نخستین سرزمین آریایی‌ها، ایران‌وئجه خوانده شده است. در ۶ دی ۱۳۱۳ش، ایران رسماً از کشورهای دیگر خواست که در نوشته‌های رسمی، به‌جای واژه‌های پارس، Persia، پرس و پرسه، از نام ایران استفاده کنند. سعید نفیسی نیز در دفاع از این نام، ایران را قدیمی‌ترین نام باستانی و تاریخی این سرزمین دانست.

جغرافیا

ایران با وسعت ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع، شانزدهمین کشور بزرگ جهان، در غرب آسیا و بین ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی و ۴۴ تا ۶۳ درجه طول شرقی واقع شده است. نزدیک به ۹۰ درصد خاک ایران در فلات ایران قرار دارد؛ سرزمینی کوهستانی و نیمه‌خشک با میانگین ارتفاع بیش از ۱۲۰۰ متر از سطح دریا. بیش از نیمی از مساحت کشور را کوه‌ها، یک‌چهارم را دشت‌ها و کمتر از یک‌چهارم را زمین‌های قابل کشاورزی تشکیل می‌دهد. پست‌ترین نقطه داخلی، کویر لوت با ۵۶ متر ارتفاع و بلندترین نقطه، کوه دماوند با ۵۶۱۰ متر در رشته‌کوه البرز است. سواحل جنوبی دریای خزر نیز ۲۸ متر پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد قرار دارد. از مهم‌ترین پدیده‌های جغرافیایی ایران می‌توان به رود کارون با ۹۵۰ کیلومتر طول، دریاچه ارومیه با ۴۸۶۸ کیلومتر مربع وسعت و جزیره قشم با ۱۴۹۱ کیلومتر مربع وسعت اشاره کرد.

ایران از شمال با ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان و از طریق دریای خزر با روسیه و قزاقستان، از غرب با ترکیه و عراق، از شرق با افغانستان و پاکستان و از جنوب از طریق خلیج فارس و دریای عمان با کویت، عربستان، قطر، بحرین، امارات و عمان هم‌مرز است. مجموع مرزهای کشور حدود ۸۷۰۰ کیلومتر است که نزدیک به یک‌سوم آن آبی است. ایران با قرار گرفتن در کرانۀ شمالی خلیج فارس و تنگه هرمز، موقعیت راهبردی مهمی برای انتقال انرژی در جهان دارد.

تاریخچه

کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد انسان از دوران پارینه‌سنگی در ایران می‌زیسته است. از هزاره دهم تا هفتم پیش از میلاد، کشاورزی در منطقه زاگرس شکل گرفت. در عصر برنز، شهرها و بازرگانی رونق یافت و شوش از حدود ۴۳۹۵ پیش از میلاد شهری آباد بود. تمدن ایلام در جنوب غربی گسترش یافت. از هزاره دوم پیش از میلاد، پارس‌ها و مادها وارد فلات ایران شدند. مادها نخستین دولت ایرانی را با پایتختی هگمتانه بنیان گذاشتند و خط میخی ایلامی از هزاره سوم پیش از میلاد رواج یافت. کوروش حدود ۵۵۰ پیش از میلاد با اتحاد ماد و پارس، هخامنشیان را بنیان نهاد و داریوش آن را سازمان داد. هخامنشیان نخستین حکومت جهانی و بزرگ‌ترین امپراتوری زمان خود بودند. حمله اسکندر به هخامنشیان پایان داد و پس از سلوکیان، اشکانیان و سپس ساسانیان حکومت کردند. ساسانیان دین زرتشتی را رسمیت و زبان پارسی میانه را رواج دادند و سرانجام در ۶۵۱م با حمله اعراب فروپاشیدند. با ورود اسلام به ایران، پارسی میانه از میان نرفت، زرتشتیان با پرداخت جزیه ماندند و ایرانیان به‌تدریج در حکومت وارد شدند. با ضعف عباسیان، طاهریان، صفاریان، سامانیان و آل‌بویه شکل گرفتند و ایران در دوره سامانیان عملاً مستقل شد. سپس ترکان حکومت‌هایی مانند غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان را پدید آوردند. حمله مغول و تیمور ویرانی آورد، اما ایلخانان و تیموریان به مرور فرهنگ ایرانی را پذیرفتند. شاه‌اسماعیل، صفویه را بنیان نهاد؛ شیعه رسمی شد و ایران مرکز تشیع گشت. دوران شاه‌عباس اوج اقتدار بود، اما پس از او زوال و حمله هوتکیان افغان نظم صفوی را پایان داد. نادرشاه افغان‌ها را شکست داد و استقلال را بازگرداند. فتوحات او تا هند ادامه یافت و ایران به گستردگی پس از ساسانیان رسید.

کریم‌خان زند پس از نادرشاه قدرت را گرفت، خود را وکیل‌الرعایا خواند و به بازرگانی، کشاورزی و آبادانی، به‌ویژه در شیراز، پرداخت. رقابت زند و قاجار در نهایت به پیروزی آقامحمدخان قاجار انجامید. او سلطنت قاجاریه را بنیان نهاد و تهران را پایتخت کرد. در دوران قاجار جنگ با روسیه به عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و از دست رفتن قفقاز انجامید. نارضایتی‌های اجتماعی موجب شکل‌گیری نهضت مشروطه شد. رضاشاه با کودتای ۱۲۹۹ش قدرت گرفت و در ۱۳۰۴ش پادشاهی پهلوی را بنیان نهاد و ایران را به‌سوی مدرنیته سوق داد. در جنگ جهانی دوم اشغال ایران به برکناری او و پادشاهی محمدرضا انجامید. در دوره محمدرضا پهلوی، نفت ایران با تلاش‌های محمد مصدق، ملی شد، اما دولت او با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش سرنگون شد. در این دوران، ساواک برای امنیت داخلی و سرکوب مخالفان تشکیل شد و شاه اصلاحات اجتماعی و اقتصادی مانند انقلاب سفید، اصلاحات ارضی و حقوق زنان را پیش برد و ارتش بزرگی ساخت؛ اما نارضایتی اجتماعی و مخالفت روحانیت افزایش یافت. سرانجام با اعتراض‌های گسترده به رهبری سید روح‌الله خمینی، شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ش ایران را ترک کرد و انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش به پیروزی رسید.

سیاست

در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش، ایرانیان به جمهوری اسلامی رأی مثبت دادند و اساس نظام جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر ولایت فقیه، بر شعار «نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» استوار شد. نظام جمهوری اسلامی ایران با قوه مقننه، مجریه و قضائیه زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی ایران فعالیت می‌کند. فرماندهی کل نیروهای مسلح، اعلان جنگ و صلح، تعیین سیاست‌های کلی و تعیین رئیس قوه قضائیه، از اختیارات رهبر در نظام جمهوری اسلامی ایران است. رهبر جمهوری اسلامی ایران را خبرگان منتخب مردم، بر پایه معیارهای شرعی برمی‌گزینند. رئیس‌جمهور که رئیس قوه مجریه و رئیس شورای عالی امنیت ملی است با رأی مستقیم مردم برگزیده می‌شود. نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی که قانون‌گذاری می‌کنند نیز با رأی مستقیم مردم و برای چهار سال انتخاب می‌شوند. شورای نگهبان با ۱۲ عضو، نیمی منصوب رهبر و نیمی منصوب قوه قضائیه، مصوبات مجلس را بررسی می‌کند و بر انتخابات و صلاحیت نامزدها نظارت دارد.

اقتصاد

کشاورزی، سهم مهمی در اقتصاد ایران دارد. در سال ۱۳۹۶ش، ۱۷٫۶ درصد نیروی کار در کشاورزی مشغول بود و ارزش افزوده آن ۶ درصد بود که شامل ۷۱٪ کشت و باغداری، ۲۴٪ دامداری، ۴٪ آبزیان و ۱٪ جنگل‌داری می‌شد. زمین‌های زراعی بیش از ۱۴ میلیون هکتار است که نزدیک به ۶ میلیون هکتار آن آبی و بقیه دیم است. استان‌های خوزستان، خراسان رضوی، فارس، کرمان و اصفهان بیشترین اراضی زراعی را دارند. گندم ۵۶٪، جو ۱۸٪، برنج ۳٪ و دیگر محصولات ۲۳٪ کشت را تشکیل می‌دهند. ایران یکی از ده تولیدکننده بزرگ کشاورزی در جهان است. در دامداری، گوسفند بیشترین شمار را دارد و پس از آن بز، گاو و شتر قرار دارند؛ مرغداری و صنایع لبنی نیز بزرگ‌اند و زنجیره تأمین داخلی دارند. ایران هشتمین تولیدکننده میوه و بزرگترین تولیدکننده پسته، زعفران، خاویار، زرشک، فیروزه و فرش دستباف در جهان است.

در بخش انرژی، ایران سومین ذخایر نفتی اوپک و دومین ذخایر گازی جهان را دارد. پارس جنوبی بزرگ‌ترین میدان گازی جهان است. برق در ایران از نفت، گاز، زغال و سدها تأمین می‌شود. تولید خودرو، لوازم خانگی، تجهیزات مخابراتی، ماشین‌آلات، فولاد، دارو، منسوجات و فرش رونق دارد. خودروسازی پس از نفت، گاز و پتروشیمی بزرگ‌ترین صنعت کشور است. این کشور همچنین بزرگترین ذخیره روی در جهان را دارد. در ایران، زیرساخت‌های ارتباطی مانند تلفن و اینترنت گسترش یافته‌اند. صادرات ایران به دو دسته نفتی و غیرنفتی تقسیم می‌شود. مهم‌ترین صادرات ایران عبارت است از: نفت و گاز، پتروشیمی، فولاد و فلزات، پسته، زعفران، فرش، خاویار و چرم. واردات نیز شامل ذرت، روغن، برنج، گندم، جو، کود، لاستیک، شکر، کاغذ، گوشت، چای و حبوبات است.

در ایران، اتوبوس، کامیون و قطار مهم‌ترین وسایل حمل مسافر و کالا هستند. طول راه‌های کشور ۱۵۸۰۰۰ کیلومتر است و حدود نیمی از جاده‌ها آسفالت شده‌اند. راه‌آهن ایرانبا طول ۹۷۹۶ کیلومتر، دریای مازندران را به خلیج فارس پیوند می‌دهد و جنوب و شرق کشور را از طریق ترکیه به اروپا متصل می‌کند. در بخش حمل‌ونقل هوایی، ایران‌ایر و فرودگاه‌های مهرآباد، مشهد و امام خمینی پررفت‌وآمدترین‌اند. کارون تنها رودخانه قابل کشتیرانی‌ و بندرعباس بزرگ‌ترین بندر ایران است؛ خارگ و آبادان پایانه نفتی و چابهار، انزلی، بوشهر، ماهشهر، خرمشهر، نوشه، بندر شهید بهشتی، بندر امام خمینی و بندر ترکمن، بندرهای مهم‌ ایران هستند.

دانش و فناوری

ایران از دیرباز زادگاه دانشمندان بزرگی در اخترشناسی، پزشکی، ریاضیات، شیمی، تاریخ و جغرافیا بوده است؛ از جمله ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، جابر بن حیان، خوارزمی، خیام، زکریای رازی، خواجه نصیرالدین طوسی و غیاث‌الدین کاشانی. در دوران باستان نیز آموزشگاه‌ گندی‌شاپور، فناوری قنات و سازه‌های آبی شوشتر نشانه‌هایی از پیشرفت علمی ایران در طول تاریخ هستند. در سال‌های اخیر، ایران با حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، برگزاری جشنواره خوارزمی، کسب رتبه سوم جهان در فارغ‌التحصیلان مهندسی (۲۰۱۵م)، ساخت ربات سورنا، فعالیت پژوهشگاه رویان و تولد نخستین گوسفند شبیه‌سازی‌شده، رتبه چهاردهم سلول‌های بنیادی (۲۰۱۸م)، رتبه چهارم نانو (۲۰۱۷م) و صادرات محصولات نانو به ۴۷ کشور، پرتاب ماهواره امید و نخستین جاندار به فضا و پیشرفت در فناوری هسته‌ای، بیوتکنولوژی، نانو، هوافضا و مواد معدنی، به رتبه‌های بالای جهانی دست یافته است. تحقیقات علمی نیز در مهندسی، ریاضی، پزشکی، فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی و محیط زیست رشد چشمگیری داشته است.

جمعیت‌شناسی

ایران جامعه‌ای چندفرهنگی است و اقوام مختلفی مانند فارسی‌زبانان، آذری‌ها، کردها، بلوچ‌ها، لرها، بختیاری‌ها، لک‌ها، عرب‌ها، ترکمن‌ها، قشقایی‌ها، ارمنی‌ها، آشوری‌ها، یهودیان و زرتشتیان در آن زندگی می‌کنند. فارسی در ایران، زبان رسمی و غالب است و بیشتر ایرانیان به فارسی سخن می‌گویند. زبان‌های ترکیِ آذری و ترکمنی‌، حدود یک‌پنجم جمعیت را شامل می‌شود. در ایران، زبان عربی اهمیت دینی و تاریخی دارد و بر فارسی اثر گذاشته است. اسلام نیز دین رسمی است و مذهب شیعه از دوره صفویه در ایران رسمی شد و امروز دست‌کم ۹۰٪ ایرانیان، شیعه هستند. جمعیت ایران در تابستان ۱۴۰۵ش از ۸۷ میلیون نفر فراتر رفته است.

فرهنگ

ایران مردمی از اقوام گوناگون دارد که هویت ایرانی خود را پاس داشته‌اند. نوروز، جشن سال نو ایرانی، در یونسکو ثبت شده و ۲۱ مارس، روز جهانی نوروز است. این جشن از چهارشنبه‌سوری آغاز و با سیزده‌به‌در پایان می‌یابد. در کنار آن، اعیاد، سوگواری‌ها و مناسبت‌های اسلامی مانند عید فطر، عید قربان، ماه رمضان، عاشورا و اربعین رایج است. جشن‌های باستانی مانند تیرگان، مهرگان، سپندارمذگان، سده و شب یلدا نیز زنده‌اند. ورزش‌های سنتی شامل کشتی، اسب‌دوانی و زورخانه‌ای است.

اوستا کهن‌ترین سنت ادبی ایران است. فردوسی، حافظ، نظامی، جامی و مولوی الهام‌بخش نویسندگان بوده‌اند. شاهنامه مهم‌ترین اثر اساطیری ایران است و حکمت سینوی، اشراق و متعالیه، مهم‌ترین مکتب‌های فلسفی ایران هستند. در دوران معاصر نیز جلال آل‌احمد، احمد شاملو و فروغ فرخزاد ظهور کردند.

موسیقی در ایران از دوران باستان اهمیت داشته است و سازهایی چون تار، سه‌تار، سنتور، کمانچه، نی، تنبک و دف در موسیقی سنتی ایران رایج‌اند. در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ش موسیقی پاپ وارد ایران شد. تئاتر با گونه‌هایی چون نقالی، تعزیه، خیمه‌شب‌بازی و سیاه‌بازی شناخته می‌شود و از میانه سده نوزدهم میلادی نمایش غربی در ایران رواج یافت. هنر ایران همواره با باورهای دینی پیوند داشته است. هنر هخامنشی با سنگ‌نگاره و کنده‌کاری، هنر پارتی تحت تأثیر یونان و هنر ساسانی با معماری طاق‌دار شناخته می‌شود. نگارگری ایرانی در مکتب شیراز و اصفهان شکوفا شد. خوش‌نویسی، تذهیب، بافندگی، سفال و فلزکاری ادامه یافت. معماری ایرانی از دوران ایلامی، هخامنشی، پارتی و ساسانی برجسته بود و در دوران اسلامی با سلجوقیان، ایلخانان و صفویان ادامه یافت. چغازنبیل، پارسه و مجموعه ارامنه ایران در یونسکو ثبت شده‌اند. در دوران پهلوی، تقلید از غرب و سپس احیای معماری بومی دنبال شد؛ برج آزادی نمونه شاخص آن است.

در آشپزی ایرانی، برنج ماده اصلی است و گوشت، بیشتر گوسفند، در بیشتر وعده‌ها نقش دارد. پیاز تقریباً در هر غذا استفاده می‌شود و لبنیات به‌ویژه ماست رایج است. زعفران برجسته‌ترین ادویه است و لیمو، نعنا، زردچوبه، گلاب، انار و گردو نیز به کار می‌روند. نان‌هایی چون بربری، تافتون، لواش و سنگک مصرف می‌شوند. کباب، چلوکباب، جوجه‌کباب، آبگوشت، فسنجان، قرمه‌سبزی و میرزاقاسمی از غذاهای معروف‌اند. فالوده و بستنی ایرانی دسرهای محبوب‌اند. خاویار ایران شهرت جهانی دارد.

منابع

• «اطلاعات عمومی»، وب‌سایت وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «اقتصاد ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
• پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، تهران، انتشارات نگاه، ۱۳۹۱ش.
• «پیشرفت علمی و فناوری ایران»، وب‌سایت موسسه مطالعات جهان معاصر، تاریخ انتشار: ۸ تیر ۱۴۰۵ش.
• «پیشرفت‌های علمی و فناوری ایران»، وب‌سایت نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ انتشار: ۱۳ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «جمعیت ایران از ۸۷ میلیون نفر عبور کرد»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار: ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ش.
• حافظ‌نیا، محمدرضا، جغرافیای سیاسی ایران، تهران، سمت، ۱۳۸۱ش.
• «درباره ایران»، وب‌سایت بنیاد سعدی، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
• مجموعه نویسندگان، تاریخ جامع ایران، زیر نظر سید محمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.
• نفیسی، سعید، «از این پس همه باید کشور ما را به نام ایران بشناسند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، به‌نقل از روزنامه اطلاعات ۱۰ دی ۱۳۱۳ش، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۳۹۲ش.