جشن بتیکان
 نمونه‌ای از عروسک‌های سبز کرمجگان؛ نمونه‌ای از پیکره‌های مورد استفاده در آیین بتیکان | |
| نام و مشخصات | |
|---|---|
| نام بومی | بتیگان / باتیکان |
| زمان و برگزاری | |
| زمان برگزاری | ۱۵ دی |
| علت برگزاری | دوری از بیماری، گزند و تنگدستی |
| هدف برگزاری | بزرگداشت روز دی به مهر و دفع آفات و ناخوشی‌ها |
| گستره جغرافیایی | ایران |
| ویژگی‌ها و ثبت | |
| وجه نمادین | در امان ماندن از گزند و آزار در سال پیش رو |
| نمادها | پیکره‌های گلی و خمیری سیب گل نرگس سوسن |
| مورد احترام | ایرانیان باستان |
جشن بتیکان؛ جشنی ایرانی در ۱۵ دی با آیین‌های نمادین برای دوری از بیماری، گزند و تنگدستی.
جشن بتیکان یا بتیگان، از جشن‌های ایرانی در پانزدهم دی است که در منابع تاریخی با آیین‌هایی چون ساخت پیکرهٔ انسانی و رسم‌هایی برای دوری از گزند و بیماری شناخته می‌شود و بازتاب‌دهندهٔ باورها و سنت‌های کهن ایرانی در گاه‌شماری است.
معرفی
جشن بتیکان در پانزدهم دی، هم‌زمان با روز دی به مهر در تقویم ایران باستان، برگزار می‌شد. این روز در برخی منابع دیبگان و دی دوم نیز نامیده شده[۱] و نام جشن به صورت‌های بتیکان، بتیگان و باتیکان آمده است.[۲] دربارهٔ خوانش و ریشهٔ نام بتیکان دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، ازجمله: دیبگان، بُتیکان، بغیگان و بگیکان.[۳]
آیین‌های جشن
یکی از آیین‌های جشن بتیکان ساختن پیکره‌ای به‌شکل انسان از گل، خمیر یا آرد بود. این پیکره را در مدخل یا پشت در خانه قرار می‌دادند و سپس می‌سوزاندند.[۴] بر اساس گزارش ابوریحان بیرونی، این رسم میان مردم عادی رواج داشت و در خانهٔ ملوک و پادشاهان انجام نمی‌شد. او همچنین نوشته است که این رسم در زمان خود او نیز متروک شده بود. در برخی گزارش‌های مربوط به این آیین، ساخت و سوزاندن پیکره برای دور کردن بیماری و ناخوشی از خانواده انجام می‌شده است.[۵] در بامداد این روز نیز سیب می‌خوردند و گل نرگس می‌بوییدند. این کار را با باور به در امان ماندن از گزند و آزار در سال پیش رو انجام می‌دادند. شب‌هنگام نیز سوسن دود می‌کردند و آن را با دوری از تنگدستی و ناشادمانی مرتبط می‌دانستند.[۶]
رسم‌های مشابه در دوره‌های بعد
در برخی منابع، رسم‌هایی مشابه ساخت پیکره از خمیر در دوره‌های بعد نیز گزارش شده است. صادق هدایت از ساخت پیکره‌ای از خمیر آرد و قرار دادن آن بر آش نذری و سپردن آن به آب روان یاد کرده است. برخی دیگر از ساخت عروسک‌هایی با خمیر در برخی نواحی خراسان و فارس و سپردن آنها به آب روان گزارش کرده‌اند.[۷]
پانویس
- ↑ دوانلو، «جشن‌های چله و دیگان بر پایهٔ نوشتارهای کهن و شاهنامه»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «آشنایی کودکان با جشن‌های ایرانی، جشن دیگان»، وب‌سایت کتابک.
- ↑ «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.
- ↑ رضی و 1358، ۴۱۷.
- ↑ «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.
- ↑ دوانلو، «جشن‌های چله و دیگان بر پایهٔ نوشتارهای کهن و شاهنامه»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.
منابع
- «آشنایی کودکان با جشن‌های ایرانی، جشن دیگان». وب‌سایت کتابک. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان». وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی. ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- دوانلو، فرانک (۳۰ آذر ۱۳۹۵). «جشن‌های چله و دیگان بر پایهٔ نوشتارهای کهن و شاهنامه». وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- رضی، هاشم (۱۳۵۸). گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان. تهران: خیام.