قاجاریه

قاجاریه؛ سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری.

قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست آقامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرج‌ومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دورهٔ قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.

معرفی

قاجاریه خاندانی پادشاهی بود که از سال ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به قدرت رسیدن آقامحمدخان قاجار آغاز شد و تا سال ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با خلع آخرین شاه قاجار و روی کار آمدن رضاخان پهلوی ادامه یافت. در این میان، شش شاه دیگر از این دودمان بر ایران حکومت کردند: فتحعلی‌شاه، محمدشاه، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه. این سلسله حدود ۱۳۰ سال دوام آورد.

بنیانگذار

بنیانگذار سلسلهٔ قاجار، آقامحمدخان قاجار (حدود ۱۱۵۵–۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد. پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، ریاست تیرهٔ قوانلو را بر عهده گرفت و حدود ۱۶ سال را در دربار کریم‌خان زند با احترام سپری کرد و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت. وقتی از بیماری و مرگ نزدیک کریم‌خان آگاه شد، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان چیره شد. او با متحد کردن تیره‌های گوناگون قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، ازجمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، بیشتر ایالات ایران را به‌دست آورد و تهران را پایتخت خود قرار داد. سرانجام در ۱۲۰۹ق لطف‌علی‌خان زند را شکست داد و به قدرت برتر کشور تبدیل شد و در ۱۲۱۰ق در تهران تاج‌گذاری کرد و دودمان قاجاریه را بنیان نهاد.

عوامل پیروزی

پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمرده‌اند؛ ازجمله:

• پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دوره‌های صفوی و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برای‌شان به‌همراه داشت؛
• ساختار ایلی منسجم و سواره‌نظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر می‌کرد؛
• همچنین بهره‌گیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دوره‌های افشاریه و زندیه؛
• موقعیت استرآباد، پایگاه اولیهٔ قاجارها، که دوری از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی ترکمن را برای آنان فراهم و به استقلال عمل‌شان کمک کرد؛
• رهبری آقامحمدخان در سرکوب مدعیان محلی و شکست زندیان و نبود رقیبی یکپارچه و نیرومند پس از مرگ کریم‌خان که خلأ سیاسی بزرگی پدید آورده بود.

اقتدار سیاسی

مشروعیت و اقتدار سیاسی قاجاریه بر سه اصل استوار بود:

• قدرت نظامی و غلبه: قاجارها با شمشیر به قدرت رسیدند و تسخیر حاکمیت را دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.
• ساختار عمودی قدرت: نظریهٔ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت؛
• فقه سیاسی شیعه: تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت. شاهان قاجار با تأکید بر شعائر مذهبی درصدد جلب حمایت علمای دین برآمدند، اما با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانهٔ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت افزایش یافت.

ساختار قدرت

ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی به شمار می‌رفتند. از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید. با انقلاب مشروطه، ساختار سیاسی به‌سوی تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. مجلس با تصویب نظام‌نامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا نتوانستند ثبات و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند. از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورهٔ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در دوران صدارت امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به عنوان الگوی اصلی تعیین شد و پس از مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم ایران به رسمیت شناخته شد.

شیوهٔ حکمرانی

شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندان‌سالاری و پیوندهای خویشاوندی استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره می‌کردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد می‌کرد، اما به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام می‌شد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما به‌دلیل نبود قانون روشن، شاهزادگان مدعی اعتراض می‌کردند و بحران جانشینی به چالشی ساختاری تبدیل شد. در این میان، دولت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانهٔ خارجی پیوند زدند.

ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سواره‌نظام و تفنگ‌داران قبیله‌ای، نیروهای خود را سازمان می‌دادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.

رویدادهای مهم

دوره	رویدادهای مهم
آقامحمدشاه	یکپارچگی مجدد سرزمین ایران پس از چنددستگی دوره افشاریه و زندیه، انتقال پایتخت به تهران
فتحعلی‌شاه	جنگ‌های ایران و روس (دو دوره)، عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز، عهدنامه فین‌کن‌اشتاین با فرانسه، عهدنامه ارزروم اول با عثمانی، برقراری مناسبات سیاسی با کشورهای اروپایی
محمدشاه	لشکرکشی به هرات و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان
ناصرالدین‌شاه	واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، قرارداد گلداسمید، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمین‌های شرق خزر، قتل امیرکبیر، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان
مظفرالدین‌شاه	صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصن‌های مشروطه‌خواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وام‌های خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راه‌آهن، بانک)
محمدعلی‌شاه	به توپ بستن مجلس شورای ملی و استبداد صغیر، امضای متمم قانون اساسی، خلع از سلطنت و پناهندگی به سفارت روسیه
احمدشاه	اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹م و الغای آن، کودتای ۱۲۹۹ش و به قدرت رسیدن رضاخان، انقراض سلسله قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان پهلوی

دستاوردها و چالش‌ها

دستاوردها

پس‌از سقوط صفویه و پیش از شکل‌گیری حکومت قاجاریه، ایران درگیر کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده بود و مرزهای پایداری نداشت؛ اما قاجارها توانستند ثبات نسبی را بازگردانند و مرزهای منسجمی ایجاد کنند که حس هویت ملی را تقویت کرد. قدرت مرکزی با عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، احداث خطوط تلگراف و رشد تهران، پایتخت جدید، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجار، به آشنایی ایران با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.

چالش‌ها

قدرت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با پیروزی در جنگ‌ها و تنظیم عهدنامه‌ها، ارادهٔ خود را بر ایران تحمیل کردند و بخش‌هایی از کشور، مانند قفقاز را از ایران جدا ساختند. با وجود تلاش‌ها، اصلاحات مؤثر از سوی حکومت صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی ایجاد نشد. همچنین ورود کالاهای صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران به‌جز فرش، آسیب زد و اقتصاد سنتی را با چالش مواجه ساخت.

رشد غرب‌گرایی

در اواخر قاجار، گرایش به غرب رشد چشمگیری یافت. عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، پس از شکست از روسیه، بر ضرورت ایجاد ارتش به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی، روشنفکران و تجددخواهان تحصیلکردهٔ غرب، به نقد سنت پرداختند و از طریق روزنامه‌ها، انجمن‌ها و رساله‌های انتقادی، غرب‌گرایی را در ایران ترویج کردند.

فهرست شاهان قاجار

نام	تولد و والدین	حکومت	صدراعظم‌ها	تاریخ و علت مرگ	مدفن
آقامحمدشاه	۲۷ خرداد ۱۱۲۱ش در استرآباد محمدحسن‌خان و جیران خانم	۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی ۱۱۹۳–۱۲۱۰ق (۱ فروردین ۱۱۶۱–۱ فروردین ۱۱۷۵ش) رمضان ۱۲۱۰–۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ق (۱ فروردین ۱۱۷۵–۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش) (رسمی)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله	۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش در شوشی توسط خدمتکارانش کشته شد.	حرم علی بن ابی‌طالب، نجف
فتحعلی‌شاه	۴ بهمن ۱۱۵۰ش در دامغان حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم	۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱–۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق (۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶–۱ آبان ۱۲۱۳ش)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله میرزا شفیع مازندرانی محمدحسین‌خان صدر اصفهانی عبدالله خان امین‌الدوله الله‌یار خان آصف‌الدوله عبدالله خان امین‌الدوله	۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان مرگ طبیعی	حرم فاطمه معصومه، قم
محمدشاه	۱۴ دی ۱۱۸۶ش در تبریز عباس میرزا و گلبین خانم	۱۴ سال ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق - ۶ شوال ۱۲۶۴ق (۱ آبان ۱۲۱۳–۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش)	قائم‌مقام فراهانی حاجی میرزا آقاسی	۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش در تجریش نقرس	حرم فاطمه معصومه، قم
ناصرالدین‌شاه	۲۵ تیر ۱۲۱۰ش در تبریز محمدشاه و ملک‌جهان خانم	۴۸ سال ۶ شوال ۱۲۶۴–۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ق (۲۲ شهریور ۱۲۲۷–۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش)	امیرکبیر میرزا آقاخان نوری میرزا محمدخان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک میرزا حسین‌خان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک امین‌السلطان	۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش در ری به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.	حرم عبدالعظیم حسنی، شهرری
مظفرالدین‌شاه	۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز ناصرالدین‌شاه و شکوه‌السلطنه	۱۰ سال ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳–۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵–۱۲ دی ۱۲۸۵ش)	امین‌السلطان امین‌الدوله محسن مشیرالدوله امین‌السلطان عین‌الدوله	۱۲ دی ۱۲۸۵ش در تهران حمله قلبی	حرم امام حسین، کربلا
محمدعلی‌شاه	۱ تیر ۱۲۵۱ش در تبریز مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک	۲ سال و ۷ ماه ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴–۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ق (۱۲ دی ۱۲۸۵–۲۵ تیر ۱۲۸۸ش)	نصرالله مشیرالدوله افخم امین‌السلطان احمد مشیرالسلطنه ناصرالملک نظام‌السلطنه احمد مشیرالسلطنه کامران میرزا سعدالدوله	۱۶ فروردین ۱۳۰۴ش در سانرمو، ایتالیا مرگ طبیعی	حرم امام حسین، کربلا
احمدشاه	۱۲ بهمن ۱۲۷۵ش در تبریز محمدعلی‌شاه و ملکه جهان	۱۶ سال ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷–۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ق (۲۵ تیر ۱۲۸۸–۹ آبان ۱۳۰۴ش)	فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه	۸ اسفند ۱۳۰۸ش در پاریس، فرانسه ورم کلیه	حرم امام حسین، کربلا

انقراض

سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمت‌هایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، به‌تدریج قدرت را به دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را مجبور به ترک کشور و سفر به اروپا کرد. او در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی ازجمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان واگذار کرد. ناکارآمدی، ظلم، نارضایتی گسترده، ناامنی، فقر و رویگردانی نخبگان، از عوامل زوال سلسله قاجاریه دانسته شده است.

منابع

• آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، ۱۳۶۹ش.
• اسماعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات
• اعتمادالسّلطنه، محمد حسن، منتظم ناصری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
• افشاری، پرویز، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت‌خارجه، ۱۳۷۶ش.
• بیستمین همایش بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
• امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلهٔ گوهر، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
• امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
• «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
• «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛ مطالعه موردی دورهٔ قاجار»، مجلهٔ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۷، ۱۴۰۲ش.
• پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
• پاکروان، آمینه، آغامحمدخان قاجار، تهران، زوار، ۱۳۴۸ش
• پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، ۱۳۷۵ش،
• پیرنیا، حسن و عباس، اقبال‌آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
• «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
• «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• رئوفت، رحیم، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، مجلهٔ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
• رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش.
• «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
• ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بی‌جا، ۱۳۳۸ش.
• سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
• سرجان ملکم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
• سینایی، وحید، دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (۱۳۵۷–۱۲۹۹)، تهران، نشر کویر، ۱۳۸۴ش.
• شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش.
• شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
• «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش.
• «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
• قدیمی قیداری، عباس، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳–۱۰۴
• «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
• کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمهٔ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰ش.
• «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۱ش.
• کرمانی، ناظم الاسلام، «زندگی نامهٔ تنی چند از شاهان قاجار»، مجلهٔ اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره ۲۷۵ و ۲۷۶، ۱۳۸۹ش.
• «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ش.
• «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
• «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
• مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
• معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
• معزی، فاطمه، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۳ش.
• موسوی خرد، سیده اعظم، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال ششم، شماره ۳۷، آبان ۱۴۰۰ش.
• «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
• واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلهٔ علوم سیاسی ۱۳۸۲ شماره ۲۴، ۱۳۸۲ش.
• همراهی و دیگران، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران از ۲۶۶ تا ۲۸۱)، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.