حیا در دیدگاه مرتضی مطهری
 خودداری مریلا زارعی، داور جشنواره جهانی فیلم فجر، از دست‌دادن با اعضای هیئت فیلم‌سازی چین. | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | اخلاق اسلامی |
| نوع مفهوم | اخلاقی و رفتاری |
| معنای اصطلاحی | خویشتنداری و خودداری ظریفانه از کارهای ناپسند |
| حوزه کاربرد | خانواده، اخلاق فردی و اجتماعی |
| اهمیت و ارتباط | |
| اهمیت | حفظ کرامت زن، تقویت بنیان خانواده و جامعه سالم |
| مرتبط با | حیا عفت مرتضی مطهری |
حیا در اندیشه مرتضی مطهری؛ خویشتنداری از کارهای ناپسند در اندیشه مطهری.
حیا در اندیشه مرتضی مطهری، حالتی درونی از آزرم و شرم است که انسان را از کارهای زشت بازمی‌دارد و ریشه آن در احساس بزرگ‌منشی و شرافت است، نه خودکم‌بینی؛ او حیا را با خجالت، بی‌حیایی و صراحت لهجه یکی نمی‌داند و افراط در آن را نیز ناپسند می‌شمارد. به باور مطهری، حیا ویژگی انسانی هر دو جنس است، اما در زنان به‌دلیل نقش ویژه‌شان در خانواده و جامعه بیشتر دیده می‌شود و همین حیا و پوشش، ارزش و کرامت زن را حفظ می‌کند و زمینه انتخاب بهتر و تهذیب خواستگار را فراهم می‌سازد. او نظریات غربی که حیا را محصول مردسالاری، مالکیت مرد یا حقارت زن می‌دانند نقد می‌کند و با استناد به مجازات‌های یکسان اسلام برای زن و مرد در زنا و نیز فطری بودن حیا، آن را اصلی اخلاقی و الهی برای سلامت خانواده و جامعه معرفی می‌کند.
تعریف حیا از دیدگاه مطهری
حیا در انسان، حالتی از آزرم، شرم، خجلت، تأثّر و انفعال است.[۱] حیا در اندیشه مطهری به‌معنای خودداری ظریفانه از انجام کارهای زشت و ناپسند است.[۲] از نظر وی، بَذاء در تقابل با حیا، به‌معنای بی‌حیایی و فحاشی است. بر اساس روایات، افرادی که بی‌حیا و فحاش هستند، هرگز بوی بهشت را نخواهند چشید.[۳]
تفاوت حیا و خجالت
از دیدگاه استاد مطهری، حیا و خجالت دو مفهوم متفاوت هستند. خجالت به‌نوعی از احساس ضعف و عدم قدرت در ابراز شخصیت اشاره دارد که در مواجهه با دیگران اتفاق می‌افتد؛ به طوری که فرد نمی‌تواند خود را به درستی نشان دهد و از ترس قضاوت دیگران، شخصیت خود را مخفی می‌کند. اما حیا مربوط به نوعی رفتار اخلاقی است که ربطی به دیگران ندارد. حیا به احساس درونی انسان از انجام کاری برمی‌گردد که از نظر اخلاقی پست یا دون شأن انسان باشد. وقتی فرد می‌خواهد کاری ناپسند مانند فحاشی یا گفتن سخنان زشت انجام دهد، وجدانش از انجام آن منصرف می‌شود و احساس شرم و حیا می‌کند. این شرم نه به‌دلیل ترس از قضاوت دیگران، بلکه به‌خاطر احساس شخصی اوست که خود را فراتر از انجام چنین رفتارهایی می‌بیند.[۴]
تفاوت بی‌حیایی و صراحت لهجه
از دیدگاه مطهری، صراحت لهجه و بی‌حیایی دو مفهوم کاملاً متفاوت هستند که گاهی به اشتباه یکی پنداشته می‌شوند. صراحت لهجه به‌معنای صداقت و وضوح در بیان است، در حالی که بی‌حیایی به عدم رعایت مرزهای اخلاقی اشاره دارد. مرتضی مطهری تأکید دارند که نباید از واژه «صراحت لهجه» برای توجیه رفتارهای بی‌ادبانه و ناپسند استفاده کرد.[۵]
حیای افراطی
از نظر مطهری، افراط در هر چیزی از نظر عقل و شرع ناپسند است. از دیدگاه استاد مطهری، حیا نیز همانند دیگر ویژگی‌های انسانی باید در حد تعادل خود قرار داشته باشد. در صورتی که حیا از حد طبیعی خود فراتر رود، به‌نوعی بیماری اخلاقی تبدیل می‌شود.[۶]
حیای زنانه
در دیدگاه مطهری، حیا به‌عنوان یک ویژگی اخلاقی، در هر دو جنس مرد و زن وجود دارد؛ اما به‌دلیل نقش ویژه‌ای که زن در جامعه و به‌عنوان حافظ ناموس اجتماعی دارد، این ویژگی در او بیشتر از مرد به چشم می‌آید. مطهری توضیح می‌دهد که زن هم ناموس خود است و هم ناموس مرد، برخلاف مرد که تنها ناموس زن به‌شمار می‌رود. بر اساس این نگرش، خداوند به‌دلیل نقش اجتماعی زن، حیا و شرم را در او بیشتر از مرد قرار داده است.[۷]
مطهری بر این عقیده است که چون حیا و شرم در زنان بیشتر است، بنابراین خواستگاری در خلقت ابتدا از سوی جنس مذکر آغاز می‌شود؛ زیرا در فطرت زن، حیا و پرهیز از ابتذال و کاهش شأن خود، قرار دارد.[۸]
از نظر مطهری، حیا جزئی از تدابیر خلقت است که به‌طور طبیعی در سرشت انسان‌ها، به‌ویژه در زنان، وجود دارد. از دیدگاه او، حیا یک ویژگی فطری و الهی است که برای حفظ بنیان خانواده و به تبع آن، جامعه سالم طراحی شده است. همچنین مطهری حریم نگه داشتن زن، پرهیز از بدن‌نمایی و رعایت پوشش مناسب را به‌عنوان اصولی ضروری برای حفظ این بنیان‌ها می‌داند.[۹] او معتقد است اگر زنی این ویژگی‌ها را نداشته باشد، از انسانیت خود منحرف شده[۱۰] و نقش تاریخی خود را از دست داده است[۱۱]
استاد مطهری بر این باور است که حیا و پوشش در زنان نقش اساسی در حفظ و بالا بردن ارزش اجتماعی آنها دارد. او معتقد است هنگامی که زن حیا و پوشش خود را از دست می‌دهد و خود را مبتذل می‌کند، ارزش خود را نیز کاهش می‌دهد[۱۲] و خود را به‌راحتی در اختیار مردان قرار می‌داد.[۱۳]
به گفته وی، به‌طور طبیعی در عالم خلقت، زن با ضعف جسمانی خود در برابر مردان مواجه است، و برای جبران این ضعف، خداوند در او حس عفاف، حیا و پوشش را قرار داده است. این ویژگی‌ها موجب می‌شود تا مردان به سوی زنان جذب شوند و ارزش و احترام زنان حفظ شود. مطهری تأکید می‌کند که مبارزه با حجاب، حیا و عفاف نه تنها به نفع زنان نیست، بلکه بر ضد حیثیت و کرامت آنها است.[۱۴]
نظریات غربی دربارهٔ حیا
اثرپذیری حیا از مردسالاری
برخی نظریه‌پردازان غربی معتقدند که حیا و بسیاری از اصول اخلاقی جنسی، ریشه در تاریخ مردسالاری، شوهرسالاری و پدرشاهی دارند. طبق این دیدگاه، در دوران‌های گذشته، مردان در جوامع مختلف به‌عنوان مالکان و زنان به‌عنوان مملوک‌ها یا ابزارهایی برای خدمت به مردان در نظر گرفته می‌شدند. این نگاه مردسالارانه در طول تاریخ باعث شده است که بسیاری از اخلاقیات، به ویژه در مسائل جنسی، به نفع مردان تنظیم شوند.[۱۵]
ریشه حیا در حقارت زن
در برخی دیدگاه‌های غربی، حیا به‌عنوان احساس حقارت و خودکم‌بینی توصیف شده است. در این رویکرد این حس حیا در زنان به‌دلیل تجارب اجتماعی و فرهنگی شکل گرفته است. به عنوان نمونه، برخی اقوام در گذشته، زنان را در ایام عادت ماهانه نجس می‌دانستند که این دیدگاه موجب می‌شد زنان خود را پلید و حقیر تصور کنند. چنین نگرش‌هایی موجب شد تا زنان در بسیاری از جوامع و فرهنگ‌ها خود را در موقعیت‌های مختلف شرم‌زده و کم‌ارزش احساس کنند.[۱۶]
نقد نظریات غربی
نقد مرتضی مطهری بر نظریات غربی در خصوص حیا به سه محور اصلی تقسیم می‌شود:
ریشه‌داشتن حیا در احساس بزرگ‌منشی
مطهری در مقابل نظریات غربی بر این باور است که حیا نه از خودکم‌بینی، بلکه از احساس بزرگی و شرافت فرد ناشی می‌شود. او می‌گوید وقتی یک فرد شریف از گفتن سخنان زشت حیا می‌کند، این نشان‌دهنده احساس بزرگ‌منشی است، نه احساس کوچکی. به عبارت دیگر، حیا به معنای توانایی کنترل خود در برابر کارهای زشت است و افراد با احساس شرافت بیشتر، حیا دارند.[۱۷]
اختصاص نداشتن حیا به زنان
مطهری به دیدگاه‌هایی که حیا را مختص زنان می‌دانند و آن را به مالکیت مرد بر زن نسبت می‌دهند، انتقاد می‌کند. او بیان می‌کند که مردان نیز حیا دارند و این ویژگی ربطی به مالکیت ندارد. علاوه بر این، حیا در زنان تنها به‌دلیل نقش اجتماعی آنها به‌عنوان حامل ناموس نیست، بلکه یک ویژگی انسانی است که به هر دو جنس مربوط می‌شود.[۱۸]
مقررات اسلامی و مسئله مالکیت مرد
مطهری به نقد دیدگاه‌هایی که دوره‌های گذشته را دوره مالکیت مرد نسبت به زن می‌دانند، می‌پردازد. او توضیح می‌دهد که اگر مسئله مالکیت مرد درست بود، باید مجازات‌ها برای زن و مرد در اسلام مشابه نمی‌بود. ولی اسلام برای زن و مرد در زمینه زنا مجازات مشابهی پیش‌بینی کرده است، که نشان‌دهنده این است که مسئله حیا و مجازات‌ها، مربوط به مالکیت نیست؛ بلکه بر اساس اصول اخلاقی و فطری است.[۱۹]
نقش حیا در انتخاب خواستگار
مرتضی مطهری بر این باور است که حیا و عفت برای دختران همچون وسیله‌ای دفاعی است که به آنها اجازه می‌دهد از میان خواستگاران خود شایسته‌ترین را انتخاب کنند یا خواستگار خود را وادار سازند که پیش از دست یافتن به آنها، به تهذیب نفس خود بپردازد. مطهری معتقد است که موانعی که حیا و پرده‌داری در برابر شهوت مردان ایجاد می‌کند، باعث برانگیختن عاطفه و عشق شاعرانه می‌شود و در نتیجه، ارزش زن را در نظر مردان بالا می‌برد.[۲۰]
پانویس
- ↑ مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، 1400ش، ص111.
- ↑ مطهری، یادداشت‌های استاد مطهری، 1378ش، ج5، ص297.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص75.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص76.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص77.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص76.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص76.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص96.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص100.
- ↑ مطهری، آینده انقلاب اسلامی ایران، 1399ش، ص225.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص77.
- ↑ مطهری، نظام خانوادگی اسلام، 1401ش، ص107.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص77.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص87.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص88.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص91.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص92.
- ↑ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص93.
- ↑ مطهری، یادداشت‌های استاد مطهری، 1378ش، ج11، ص246.
منابع
- مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
- مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ش.
- مطهری، آینده انقلاب اسلامی ایران، تهران، صدرا، ۱۳۹۹ش.
- مطهری، نظام خانوادگی اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
- مطهری، مرتضی، یادداشت‌های استاد مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
