سفالگری مردم بلوچ
 زنان بلوچ در حال طراحی بر روی ظروف سفالی | |
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | صنایع دستی / قوم‌شناسی |
| نوع مفهوم | هنر سنتی و صنعت دستی |
| معنای اصطلاحی | ساخت ابزار و ظروف سفالی به شیوه سنتی |
| حوزه کاربرد | سیستان و بلوچستان |
| گستره جغرافیایی | مناطق بلوچ‌نشین |
| تاریخچه و ریشه | |
| منشأ تاریخی | کهن / هزاره‌های پیش از میلاد |
| اهمیت و ارتباط | |
| مورد احترام | جامعه بلوچ |
| اهمیت | بالا در فرهنگ و تمدن بومی |
| مرتبط با | زنان بلوچ کلپورگان صنایع دستی |
سفالگری مردم بلوچ؛ هنر ساخت ابزار سفالی در قوم بلوچ.
سفالگری در بلوچستان ریشه‌ای بسیار کهن دارد و کاوش‌های باستان‌شناسی آن را تا هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسانند؛ هنری که زنان بلوچ با همان شیوه‌های ساده و دست‌ساز آن را زنده نگه داشته‌اند. امروزه این هنر در روستاهای کلپورگان، هولنچکان و کوهمیتگ رونق بیشتری دارد؛ مردان خاک رس را از کوه و معدن می‌آورند و زنان از گل، سنگ تیتک، خاک گلک و شن شاموتکانی ظرف‌هایی می‌سازند که پس از خشک‌شدن در آفتاب، صیقل می‌خورند، رنگ می‌گیرند و در کوره‌های هیزم‌سوز یا نفت‌سوز پخته می‌شوند. این سفال‌ها بیشتر کاربردی‌اند و در شکل قوری، کاسه، کوزه، سینی، قلیان و دیگ ساخته می‌شوند، هرچند امروزه نمونه‌های تزیینی کوچک هم دارند. روستای کلپورگان در سال ۱۳۸۸ در فهرست آثار ملی ایران و در سال ۲۰۱۷ به‌عنوان موزه زنده سفال در یونسکو ثبت جهانی شد و امروز با حمایت‌های دولتی و حضور کارآفرینان خصوصی، سفالگری بلوچ همچنان به‌عنوان یکی از زیباترین جلوه‌های فرهنگ و هنر این سرزمین می‌درخشد.
تاریخچه
قدمت سفالگری در ایران به ده هزار سال می‌رسد.[۱] کاوش‌های باستان‌شناسی در مناطق بلوچ‌نشین، سابقهٔ سفالگری در این منطقه را به هزارهٔ سوم قبل از میلاد می‌رساند،[۲] اما بلوچ‌ها با ورود به این مناطق در دورهٔ سلجوقیان، میراث‌دار این هنر کهن شدند.[۳]
کاوش‌های باستان‌شناسی، سفالگری قوم بلوچ را ادامهٔ تمدن و فرهنگی می‌دانند که آثار آن در محوطه‌های تاریخی بلوچستان بمپور، خوراب، دامن، کتوکان، ده‌قاضی، مولا، پبرکنار، شهردراز، تپهٔ شاه‌حسینی، محوطهٔ ماگون، تپهٔ روباهک و دزک به‌دست آمده است.[۴]
زنان بلوچ این هنر را با همان شیوهٔ ابتدایی و دست‌ساز، حفظ کرده‌اند. امروزه این هنر در چند روستای بلوچستان ایران، از جمله کلپورگان، هولَنچَکان و کوهمیتَگ، رواج بیشتری دارد. برخی تاریخ‌پژوهان، منطقهٔ کلپورگان را یکی از خاستگاه‌های سفالگری در ایران می‌دانند.[۵]
مواد اولیه
سفال‌های بلوچی از خاک «رس» ساخته می‌شود و مردم بلوچ از خاک «گلک»[۶] یا سنگ «تیتک» که با ساییدن آن جوهری به‌دست می‌آید، برای ترسیم تزئینات سطوح سفالی،[۷] از شن مخصوصی که در زبان محلی شاموتکانی می‌گویند، برای ایجاد حالت چسبندگی و از هیزم و نفت برای پخت سفالینه‌ها بهره می‌گیرند.[۸]
ابزار سفالگری
- حوضچهٔ دوطبق؛ در طبق اول خاک خالص از ناخالص جدا شده و در طبقهٔ دوم آمادهٔ کار می‌شود.[۹]
- بونو؛ ابزاری که ظرف روی آن ساخته می‌شود.
- گل‌موش؛ تکه‌ای چوب به طول تقریبی پانزده تا بیست سانتی‌متر برای شکل بخشیدن و کشیدن گِل و صاف کردن بدنه.
- کروک؛ نوار فلزی به‌شکل لبهٔ کارد برای برش‌زدن و صاف‌کردن.
- سوینوک / سوهانک؛ سنگ صافی برای صیقل‌زدن سطح ظرف.
- تکه‌های کوچک چوب؛ تکه‌های کوچک چوب درخت گیشتر یا کریچ برای ایجاد نقش بر روی ظرف.
- کورهٔ سفال‌پزی؛ در گذشته کوره‌ها هیزم‌سوز بودند، اما امروزه تنها در روستای کلپورگان از کوره‌های نفت‌سوز استفاده می‌شود.[۱۰]
- حصیر بزرگ؛ ساخته‌شده از برگ‌های درخت داز به‌منظور قرارگرفتن سفال‌ها ساخته‌شده بر روی آن.
- سنگ بزرگ استوانه‌ای؛ برای پودر کردن گِل رس.
- الک حصیری؛ الک حصیری ساخته‌شده از برگ درخت داز برای الک‌کردن گِل رس.
- ظرف آب؛ برای مرطوب‌کردن سطح سفال در حین ساخت.
- قاشق فلزی؛ برای برداشت گِل رس.
- قطعات سنگ صاف رودخانه‌ای یا صدف؛ برای پردازش سفال‌ها.
- سنگ بزرگ و کاسه‌مانند؛ برای ساییدن سنگ تیتک.
- پر پرنده؛ برای کشیدن نقاشی روی ظروف.
- میلهٔ آهنی؛ برای جابه‌جا کردن سوخت درون کوره.[۱۱]
روش سفالگری بلوچ‌ها
در بلوچستان برای ساخت سفال، مردان خاک را از دل کوه بیرون می‌آورند و در کیسه‌ها یا سبدهای مخصوصی به نام کچو ریخته، با ماشین یا حیوان به محل کار می‌برند.[۱۲] سفال‌گران هولنچکان گل رس را از منطقه چوپتک در اطراف روستا و شن شاموتکانی را از همان‌جا، و سنگ رنگ را از شیب و شیرک تهیه می‌کنند.[۱۳] سفال‌گران کوهمیتگ گل سفالی را از روستای انزاء و خاک گلک را از بمپور می‌گیرند[۱۴] و سفال‌گران کلپورگان خاک را از مشکوتک و سنگ تیتک را برای تزیین از کوه بیرگ اطراف مهرستان فراهم می‌کنند.[۱۵]
خاک را با سنگی بزرگ می‌کوبند تا پودر شود. برخی برای تصفیه، از حوضچه دوطبق و آب استفاده می‌کنند. پس از تصفیه، بعضی دوغ‌آب را با ۵ تا ۷ درصد شن متوسط خردشده و برخی با مقداری خاک اولی مخلوط می‌کنند، آب می‌ریزند و ورز می‌دهند تا حالت چسبندگی پیدا کند. این ماده که در زبان محلی «هاجک» نامیده می‌شود، در نایلون بسته‌بندی و به‌تدریج مصرف می‌شود.[۱۶][۱۷]
در قوم بلوچ، ساخت ظروف سفالی و ظریف‌کاری آن بیشتر به‌عهده زنان است، هرچند در روستای کوهمیتگ مردان سفال‌گر نیز وجود دارند.[۱۸] سفال‌ها ده روز در نور آفتاب خشک می‌شوند. بعد از خشک‌شدن، سفال‌گر سطح ظرف را با دست مرطوب می‌کند و با تکه‌سنگ یا صدف آن را پرداخت می‌کند، سپس با قطعه‌ای چوب به نام گل‌موش صیقل می‌زند. پس از خشک‌شدن کامل، ظرف را با رنگی که از ساییدن سنگ تیتوک یا خاک گلک به دست می‌آید، رنگ‌آمیزی می‌کند.[۱۹]
در مرحله آخر، مردان بلوچ سفال‌ها را در کوره هیزم‌سوز روباز، یعنی گودالی در سطح زمین، یا کوره نفت‌سوز دوطبقه بسته می‌پزند. در کوره دوطبقه، مشعل در طبقه پایین قرار می‌گیرد و سفال‌ها در طبقه بالا چیده می‌شوند و ۱۲ تا ۱۵ ساعت حرارت می‌بینند.[۲۰] هر زن بلوچ در ماه ۳۰ تا ۴۰ ظرف تولید می‌کند و در پایان هر ماه محصول خود را در کوره مشترک می‌پزد و برای فروش آماده می‌کند.[۲۱]
زنان بلوچ در نقش و نگارهای سفال، هویت قومی و آرزوهای خود را نشان می‌دهند.[۲۲] این نقوش شامل طبیعت و منابع معیشتی مانند حیوانات، درختان، گیاهان و دیگر وسایل زندگی می‌شود.[۲۳]
کاربرد سفال در میان بلوچ‌ها
سفال‌های بلوچی بیشتر بر اساس نیازهای بومی، تولید می‌شود و جنبهٔ کاربردی دارد؛ مانند انواع قوری، لیوان (گدو)، کاسه (کپَل)، خمیردان (سرپوش)، آفتابه (دیم‌شودی)، کوزه (کوز)، سینی، شتر (هُشتِر)، بشقاب، پارچ (جَک)، خمره (حُمپ)، جامیوه، تگار (تغار)، گلدان (گل‌جا)، زیرسگاری، قندان، قلیان و دیگ؛[۲۴] اما امروزه، گاهی این محصولات را با حجم کوچک و کارکرد تزیینی تولید می‌کنند.[۲۵]
سفالگری همواره یکی از منابع معیشتی مردم بلوچ بوده است. در گذشته برخی سفال‌گران به‌صورت دوره‌گرد سفر کرده و برای متقاضیان، ظروف سفالی تولید می‌کردند؛[۲۶] اما امروزه این محصولات را در بازارهای ویژه و نمایشگاه‌های سالانهٔ صنایع دستی عرضه می‌کنند.[۲۷]
جایگاه ملی و جهانی
روستای کلپورگان از توابع شهرستان سراوان در بلوچستان ایران، در ۱۳۸۸ش به‌عنوان موزه زنده سفال کلپورگان، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. در ۲۰۱۷م/۱۳۹۶ش، یونسکو نیز این روستا را به‌عنوان موزهٔ زندهٔ سفال، ثبت جهانی کرد.[۲۸] طبق گزارش‌ها در ۱۳۹۸ش پنجاه کارگاه خانگی با ۲۰۰ سفال‌گر زن در این روستا فعالیت داشته‌اند.[۲۹] با تأسیس موزهٔ زندهٔ سفال روستای کلپورگان، سالانه ۲۰ تا ۲۵ هزار گردش‌گر از آن دیدن می‌کنند.[۳۰]
روستای کوهمیتَگ در شهرستان سرباز نیز تاکنون پنج اثر تاریخی با قدمت دوهزارساله در فهرست آثار ملی ایران دارد.[۳۱] روستاهای گلک و شادی‌گور شهرستان نیک‌شهر[۳۲] و روستاهای هولنچکان و کالوک شهرستان قصرقند نیز از مراکز فعال و نیمه‌فعال سفالگری در استان سیستان و بلوچستان است.[۳۳]
ساخت کوره‌های پخت سفال،[۳۴] ایجاد مراکز آموزشی، برگزاری نمایشگاه‌ها برای معرفی تولیدات هنرمندان در داخل و خارج، ایجاد بازارچه‌های ویژه و قراردادن سرمایه و تسهیلات در اختیار آنان از اقدامات دولت جمهوری اسلامی ایران برای رونق سفالگری مردم بلوچ بوده است.[۳۵] در سال‌های اخیر کارآفرینان خصوصی نیز وارد این صنعت شده و در بخش‌های آموزش، تولید و فروش محصولات به‌ویژه از طریق فضای مجازی، نقش ایفا می‌کنند.[۳۶]
پانویس
- ↑ «سفالگری در بلوچستان میراث زنان بلوچ»، وبسایت برَمش.
- ↑ شیرازی و دهمرده پهلوان، «روابط فرهنگی بلوچستان ایران و پاکستان در هزاره سوم پیش از میلاد»، 1393ش، ص44-45.
- ↑ بلوک‌باشی، «بلوچ»، وبسایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.
- ↑ «سفالگری در بلوچستان میراث زنان بلوچ»، وبسایت برَمش.
- ↑ نظری و دیگران، «مطالعۀ تطبیقی سفالینه‌های مراکز روستایی فعال کلپورگان، کوهمیتَگ و هولنچکان در بلوچستان ایران»، 1396ش، ص4-5.
- ↑ ادغام یادداشت
- ↑ «سفالگری در بلوچستان؛ هنری که چرخش بدون چرخ می‌چرخد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ رضایی و سعادت‌مهر، «مطالعه‌ی سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، 1397ش، ص219.
- ↑ «سفالگری در بلوچستان؛ هنری که چرخش بدون چرخ می‌چرخد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ شیرانی و ایزدی جیران، «پژوهشی بر دانش بومی سفال کلپورگان»، 1398ش، ص124-129.
- ↑ رضایی و سعادت‌مهر، «مطالعه‌ی سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، 1397ش، ص219.
- ↑ «سفال کلپورگان از قدمت و اصالت تا خواص درمانی‌اش»، وبلاگ هنرچی.
- ↑ رضایی و سعادت‌مهر، «مطالعه‌ی سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، 1397ش، ص218 و 220.
- ↑ «سفال کوهمیتگ نمایشی از فرهنگ و تاریخ کهن بلوچستان/ سفال بلوچستان زینت‌بخش نمایشگاه‌های صنایع دستی جهان»، شبکۀ اطلاع‌رسانی دانا.
- ↑ «سفال کلپورگان، نماد هنر و ظرافت دستان زنان بلوچ»، خبرگزاری میراث‌آریا.
- ↑ رضایی و سعادت‌مهر، «مطالعه‌ی سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، 1397ش، ص218.
- ↑ «سفالگری در بلوچستان؛ هنری که چرخش بدون چرخ می‌چرخد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «سفال کوهمیتگ نمایشی از فرهنگ و تاریخ کهن بلوچستان/ سفال بلوچستان زینت‌بخش نمایشگاه‌های صنایع دستی جهان»، شبکۀ اطلاع‌رسانی دانا.
- ↑ رضایی و سعادت‌مهر، «مطالعه‌ی سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، 1397ش، ص220.
- ↑ شیرانی و ایزدی جیران، «پژوهشی بر دانش بومی سفال کلپورگان»، 1398ش، ص128.
- ↑ «سفال کلپورگان از قدمت و اصالت تا خواص درمانی‌اش»، وبلاگ هنرچی.
- ↑ نظری و دیگران، «مطالعه تطبیقی نقوش سفالینه‌های کلپورگان با نقوش سوزن‌دوزی بلوچ»، 1393ش، ص43-44.
- ↑ نظری و دیگران، «مطالعۀ تطبیقی سفالینه‌های مراکز روستایی فعال کلپورگان، کوهمیتَگ و هولنچکان در بلوچستان ایران»، 1396ش، ص12-13.
- ↑ نظری و دیگران، «مطالعۀ تطبیقی سفالینه‌های مراکز روستایی فعال کلپورگان، کوهمیتَگ و هولنچکان در بلوچستان ایران»، 1396ش، ص5، 8 و 11.
- ↑ «سفال کوهمیتگ نمایشی از فرهنگ و تاریخ کهن بلوچستان/ سفال بلوچستان زینت‌بخش نمایشگاه‌های صنایع دستی جهان»، شبکۀ اطلاع‌رسانی دانا.
- ↑ نظری و دیگران، «مطالعۀ تطبیقی سفالینه‌های مراکز روستایی فعال کلپورگان، کوهمیتَگ و هولنچکان در بلوچستان ایران»، 1396ش، ص12-13.
- ↑ «سفال کلپورگان از قدمت و اصالت تا خواص درمانی‌اش»، وبلاگ هنرچی.
- ↑ «کلپورگان روستای جهانی سفال»، وبسایت دماگستر.
- ↑ «جادوی آب و خاک با دستان زنان بلوچ/ سفالگری، هنری به قدمت تاریخ ایران»، پایگاه خبری عصر هامون.
- ↑ کلپورگان روستای جهانی سفال»، وبسایت دماگستر.
- ↑ «سفال کوهمیتگ نمایشی از فرهنگ و تاریخ کهن بلوچستان/ سفال بلوچستان زینت‌بخش نمایشگاه‌های صنایع دستی جهان»، شبکۀ اطلاع‌رسانی دانا.
- ↑ کرباسی و یعقوبی، «بررسی بازارهای تعاونی‌های صنایع دستی استان سیستان و بلوچستان»، 1390ش، ص25.
- ↑ رضایی و سعادت‌مهر، «مطالعه‌ی سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، 1397ش، ص228.
- ↑ «بهره‌برداری از 14 طرح صنایع دستی در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «سرمایه‌گذاری در صنایع دستی سبب پویایی اقتصاد ایرانشهر می‌شود»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «سفالگری در بلوچستان؛ هنری که چرخش بدون چرخ می‌چرخد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
منابع
- «بهره‌برداری از ۱۴ طرح صنایع دستی در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۲ش.
- بلوک‌باشی، علی، «بلوچ»، وبسایت کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۹ش.
- «جادوی آب و خاک با دستان زنان بلوچ/ سفالگری، هنری به قدمت تاریخ ایران»، پایگاه خبری عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۸ش.
- رضایی، محمدحسین و سعادت‌مهر، محمدامین، «مطالعه سفال دست‌ساز روستای هولنچکان قصرقند با رویکرد قوم باستان‌شناسی»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شمارهٔ ۱۸، دورهٔ هشتم، پاییز ۱۳۹۷ش.
- «سفال کلپورگان، نماد هنر و ظرافت دستان زنان بلوچ»، خبرگزاری میراث‌آریا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۳۹۹ش.
- «سرمایه‌گذاری در صنایع دستی سبب پویایی اقتصاد ایرانشهر می‌شود»، خبرگزاری تسنیم، ۲۷ مرداد ۱۳۹۳ش.
- «سفال کوهمیتگ نمایشی از فرهنگ و تاریخ کهن بلوچستان/ سفال بلوچستان زینت‌بخش نمایشگاه‌های صنایع دستی جهان»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی دانا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۵ش.
- «سفال کلپورگان از قدمت و اصالت تا خواص درمانی‌اش»، وبلاگ هنرچی، تاریخ بازدید: ۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
- «سفالگری در بلوچستان میراث زنان بلوچ»، وبسایت برَمش، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۲ش.
- «سفالگری در بلوچستان؛ هنری که چرخش بدون چرخ می‌چرخد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۲ش.
- شیرانی، مینا و ایزدی جیران، اصغر، «پژوهشی بر دانش بومی سفال کلپورگان»، دوفصل‌نامهٔ دانش‌های بومی ایران، سال ششم، شمارهٔ ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- کرباسی، علی‌رضا و یعقوبی، مرتضی، «بررسی بازارهای تعاونی‌های صنایع دستی استان سیستان و بلوچستان»، فصل‌نامهٔ تعاون، سال بیست‌ودوم، شمارهٔ ۵، بهار ۱۳۹۰ش.
- «کلپورگان روستای جهانی سفال»، وبسایت دماگستر، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
- نظری، امیر و دیگران، «مطالعهٔ تطبیقی سفالیه‌های مراکز روستایی فعال کلپورگان، کوهمیتَگ و هولنچکان در بلوچستان ایران»، دوفصل‌نامهٔ علمی ترویجی پژوهش هنر، سال هفتم، شمارهٔ چهاردهم، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- نظری، امیر و دیگران، «مطالعه تطبیقی نقوش سفالینه‌های کلپورگان با نقوش سوزن‌دوزی بلوچ»، دوفصل‌نامهٔ علمی پژوهشی نشریهٔ مطالعات تطبیقی هنر، سال چهارم، شمارهٔ هشتم، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.