استعداد انسان
پادکست مقاله | 🡇
|
استعدادهای انسان؛ توانایی‌ها و ظرفیت‌های نهفته در وجود انسان.
استعدادهای انسان، مهم‌ترین عامل تفاوت انسان از دیگر مخلوقات است. گسترۀ این استعدادها بی‌نهایت بوده و در صورت شکوفایی کامل می‌تواند انسان را تا مرتبه‌ای بالاتر از فرشتگان برساند. از سوی دیگر، ناسپاسی انسان و غفلت از استعدادها او را تا مرتبۀ پایین‌تر از حیوانات تنزل می‌دهد. میزان شکوفایی استعداد، انسان‌ها را از یکدیگر متمایز می‌سازد.
مفهوم‌شناسی
استعداد در لغت به‌معنای قابلیت، گنجایش، ظرفیت،[۱] آمادگی[۲] و توانایی ذهنی و فطری برای انجام‌دادن یا فراگرفتن کاری است.[۳] در اصطلاح روانشناسی، به آمادگی طبیعی یا اکتسابی برای انجام یک کار، استعداد گویند که باعث تفاوت بازدهی افراد در شرایط آموزشی یکسان می‌شود.[۴] بعضی استعداد را به‌معنای توانایی بالاتر از حد متوسط در یک زمینۀ خاص» دانسته‌اند.[۵]
اهميت
در سبک زندگی اسلامی، هدف از بعثت انبیا شکوفایی استعدادهای بالقوۀ انسان دانسته می‌شود.[۶] امام علی در نهج البلاغه یکی از حکمت‌های بعثت انبیا را، آشکار ساختن گنج‌های پنهان عقل انسان‌ها بیان کرده است.[۷] از سوی دیگر، استعداد برای صاحب آن مسئولیت می‌آورد. اولین و بزرگترین مسئولیت، به‌کارگیری استعداد در جای صحیح است.[۸] یکی از وظایف افراد دارای استعداد برتر پرهیزگاری و مراقبت از خود است؛[۹] از نشانه‌های تقوا در قرآن این است که از رزقی که خدا به آنها داده انفاق می‌کنند[۱۰] و استعداد انسان یک رزق الهی است و انفاق از رزق استعداد به اين است که در راه خدا و برای خیر و منفعت جامعه به‌کار گرفته شود.[۱۱] افراد دارای استعداد برتر باید به هدف‌های برتر مانند عدالت، آسیب‌های جامعه، استقلال و پیشرفت ملت خود، توجه داشته باشند.[۱۲] امروزه، استعدادیابی و پرورش استعدادهای برتر، به یک راهبرد برای کشورها و سازمان‌ها تبدیل شده است.[۱۳]
ویژگی‌ها
بعضی استعدادهای انسان در همۀ افراد عمومیت داشته و موجب تفاوت انسان از حیوانات است مانند استعداد تفکر و تعقل، اختیار و میل به دانایی. دستۀ دیگر، استعدادهایی است که موجب ایجاد نقش‌ها و شغل‌های مختلف در انسان‌ها است.[۱۴] امام صادق، انسان‌ها را از نظر استعداد به معدن طلا و مس تشبیه می‌کند که اندیشمندان مسلمان آن را حاکی از ارزشمندی تمام استعدادهای انسانی دانسته‌اند.[۱۵] آنها همچنین تفاوت در استعداد را اقتضای حکمت خداوند می‌دانند.[۱۶]
استعداد از منظر آموزه‌های دینی
قرآن، تفاوت در استعداد را خاستگاه تفاوت انسان‌ها معرفی کرده است.[۱۷] بهره‌گیری درست از استعدادها می‌تواند انسان را فراتر از فرشتگان بالا ببرد[۱۸] و غفلت از آن یا بهره‌گیری نادرست، سقوط از جایگاه انسانیت را در پی دارد. فلسفۀ آفرینش انسان از منظر آموزه‌های اسلامی آن است که استعدادهای خیر و ممتاز، با تلاش انسان بر خصلت‌های حیوانی غلبه کند.
استعدادهای خاص
محققان دسته‌بندی‌های مختلفی را برای استعداد برشمرده‌اند؛ بعضی به پنج نوع استعداد اخلاقی، عقلی، دینی، هنری و خلاقیت اشاره کرده‌اند. بعضی روان‌شناسان پنج حوزۀ استعدادی ریاضی، ورزشی، علوم، موسیقی و هنر را برشمرده‌اند.[۱۹] بعضی مطالعات تحقیقی با رویکرد دینی نیز به پنج استعداد عقلانی، ارتباطی، انگیزشی عاطفی، مالی اقتصادی و استعداد معنوی اشاره کرده است.[۲۰]
در چارچوب این دسته‌بندی‌ها، مهم‌ترین مصادیق استعداد انسانی عبارت است از:
1- استعداد علم‌اندوزی: انسان‌ها در زیست اجتماعی، از طریق زبان و قلم با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و بر شناخت یکدیگر می‌افزایند.[۲۱]
2- استعداد خلیفة‌اللهى: انسان می‌تواند به مرتبه‌ای برسد که مظهر صفات الهی شود.[۲۲] این استعداد در نهاد تمام انسان‌ها وجود دارد، اما در همۀ افراد به فعلیت نمى‌رسد.[۲۳]
3- استعداد ورزشی و حرکتی: استعداد ویژه‌ای است که بر شکل بدن و ویژگی‌های فیزیولوژیکی و عصبی عضلانی و روان‌شناختی انسان استوار است.[۲۴]
4- تفکر و تعقل؛[۲۵]
5- استعداد خلاقیت: انسان در درون خود توان آفرینندگی دارد و این استعداد در همۀ انسان‌ها وجود دارد.[۲۶]
6- استعداد ریاضی؛[۲۷]
7- استعداد مسئولیت‌پذیری: این استعداد مایۀ افتخار انسان بوده و امانتی است که آسمان‌ها و زمین حاضر به قبول آن نشدند.[۲۸] قرآن میزان تکلیف و مسئولیت هر فرد را به مقدار توان او دانسته است.[۲۹]
8- استعداد آینده‌نگری؛[۳۰]
9- استعداد دینداری: انسان به‌صورت سرشتی، به دین گرایش دارد.[۳۱]
10- استعداد زیست اجتماعی: انسان موجودی است که تمایل به زندگی اجتماعی در سرشت او نهادینه شده و سعادت دنیوی و اخروی او در حالت اجتماعی‌بودن محقق می‌شود.[۳۲] انسانی که بخواهد انفرادی زندگی کند انسان کاملی نیست و بسیاری فضیلت‌های دیگر در او به کمال نمی‌رسد.[۳۳]
راه‌های کشف استعداد
پژوهشگران با هدف کشف استعداد به نشانه‌های زیر توجه کرده‌اند: یکی‌شدن با کار؛ کار با تمام توان؛ خوب انجام‌دادن کار؛ کنجکاوی؛ سرعت و سهولت در انجام کار؛؛ دریافت آرامش؛ عشق به کار؛ انجام‌دادن کار برای خود کار؛ لذت از کار؛ شادی و خشنودی؛ تفریح‌بودن کار؛ تمرکز و یادگیری ماندگار.[۳۴]
عوامل مؤثر در رشد استعداد
1-شناخت استعداد
2-یافتن زمینۀ مناسب برای شکوفایی استعداد
3-استفاده از فرصت‌ها
4-توفیق الهی[۳۵]
موانع شکوفایی استعداد
1-همه‌فن‌حریف شدن و تمرکز نکردن بر نقاط قوت؛[۳۶]
2-انتخاب مسیر زندگی بر اساس شغلی مطمئن و درآمد آن؛[۳۷]
3-همرنگ‌شدن با جماعت؛[۳۸]
4- تشویق به همانندی با دیگران در نظام آموزشی؛[۳۹]
5-انتظارات محیطی[۴۰] و بی‌توجهی به تفاوت‌های فردی؛[۴۱]
6-پاداش‌های بیرونی؛[۴۲]
7- ناامیدکردن؛[۴۳]
8- استبداد؛[۴۴] مطالعات نشان داده است كه پرهیز والدین از رفتارهای ديكتاتوری، رابطۀ مستقيمی با خلاقيت فرزندان دارد.[۴۵]
وظایف والدین نسبت به استعداد فرزندان
صاحب‌نظران، والدین را به رعایت تفاوت‌های فردی و استعدادهای فرزندان خود، سفارش می‌کنند تا اگر کودک در زمینه‌ای ضعیف است، او را به همان گونه بپذیرند و نقاط قوت و استعدادهای او را پرورش دهند. بدین ترتیب، کودک فرصت تجربه می‌یابد و اعتماد به‌نفس، عزت نفس، مسئولیت‌پذیری، امید، و روحیۀ تلاشگری در او تقویت شده و استعدادهای کودک کشف و شکوفا می‌شود.[۴۶]
پرورش استعدادها در سبک زندگی اسلامی ایرانی
پرورش استعدادهای جسمانی کودک از بدو تولد شروع می‌شود، اما زمان مناسب برای پرورش استعدادهای روحی، مانند استعداد علمی، دینی و اخلاقی از هفت‌سالگی است.[۴۷] آموزه‌های دینی، هفت سال اول را دورۀ ریاست کودک دانسته‌اند و در این دورۀ ارضای طبیعت و نفسانیت[۴۸] نباید به کودک فشار وارد کرد.[۴۹] تحمیل آموزش‌های گوناگون در این دوره، مانع شکوفایی استعدادهای کودک است. همچنین توجه به تفاوت کودکان در استعدادها، موجب می‌شود که هوش اجتماعی و قدرت ارتباطات اجتماعی در کودکان پرورش یابد.[۵۰]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه استعداد.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه استعداد.
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه استعداد.
- ↑ باقری‌فر و دیگران، «روانشناسی و تأثیر تفاوت‌های فردی در میزان موفقیت افراد »، 1396ش، ص21.
- ↑ ابوالحسنی و دیگران، «دلالت‌های قرآن پیرامون استعدادشناسی»، 1399ش، ص112.
- ↑ امام خمينى، «سيماى معصومين در انديشه امام خمينى»، 1375ش، ص24.
- ↑ «در آوردن مردم از تاريكى ها به روشنايی»، وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار نخبگان جوان علمی»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ سوره بقره آیه 3.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در هشتمین همایش ملی نخبگان جوان»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ «نقش پرورش استعدادهای برتر در تحقق چشم انداز مطلوب کشور»، وب‌سایت موسسه صندوق پژوهش و فناوری غیردولتی دانشگاه تهران.
- ↑ محمدصالحی، استعدادیابی در خانه، ۱۴۰۲ش، ص8.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در جلسه درس خارج فقه بعد از ۲۲ بهمن»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ مصباح یزدی ، پیش نیاز مدیریت اسلامی. ص۱۲.
- ↑ سورۀ انعام، آیه 165.
- ↑ «سی روز، سی گفتار، بیست و پنجم: بینش و بایدها»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای.
- ↑ خطیب، «انواع استعداد از دیدگاه اسلام با تکیه بر حدیث جنود عقل و جهل: تحلیل مضمون»، 1401ش، ص40.
- ↑ خطیب، «انواع استعداد از دیدگاه اسلام با تکیه بر حدیث جنود عقل و جهل: تحلیل مضمون»، 1401ش، ص47.
- ↑ مطهری، آشنایی با قرآن، 1389ش، ج14، ص44.
- ↑ دلاوری، جمال پنهان، 1379ش، ص78.
- ↑ مصباح یزدی، پيش‌نيازهاى مديريت اسلامى، 1394ش، ص55.
- ↑ استعداد در دو و میدانی، ۱۳۹۲ش، ص۱5.
- ↑ مطهری، آینده انقلاب اسلامی ایران، 1389ش، ص38.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص134.
- ↑ درتاج و دیگران، «الگوی شناسایی استعداد ریاضی بر اساس رویکرد ملاک‌های چندگانه در دانش‌آموزان تیزهوش و با استعداد»، 1398ش، ص48.
- ↑ مطهری، یادداشت‌های استاد مطهری، 1393ش، ج13، ص90.
- ↑ سورۀ بقره؛ آیۀ 286.
- ↑ مصباح‌فر، هوش و استعداد، 1398ش، ص۶۱.
- ↑ مطهری، فطری بودن دین، 1398ش، ص112.
- ↑ انصاری مقدم، «انسان اجتماعی مبتنی بر نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی و دلالت‌های آن در کنش اجتماعی»، 1398ش، ص101 و 109.
- ↑ انصاری مقدم، «انسان اجتماعی مبتنی بر نظریه فطرت آیت‌الله شاه آبادی و دلالت‌های آن در کنش اجتماعی»، 1398ش، ص110.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص117-122.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در جلسه درس خارج فقه بعد از ۲۲ بهمن»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص55.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص27.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص28.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص34.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص28
- ↑ خوارزمی رحیم آبادی و ایران یار، «بررسی رابطه بین هوش با استعداد و خالقیت»، 1394ش، ص18.
- ↑ صادقی مال‌امیری، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، ۱۳۹۹ش، ص56.
- ↑ فتحعلی‌زاده، «نقش اساسی معلمان ابتدایی در شکوفاسازی استعداد دانش آموزان»، 1401ش ص3.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در جلسه درس خارج فقه بعد از ۲۲ بهمن»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ فراهینی و دیگران، «رابطه شیوه‌های فرزند پروری والدین و کمرویی با خلاقیت در تیزهوشان»، 1392ش، ص141.
- ↑ محمدصالحی، استعدادیابی در خانه، ۱۴۰۲ش، ص13-۲۳.
- ↑ مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، 1390ش، ص47.
- ↑ حائری شیرازی، راه رشد، 1402ش، ج2،ص20.
- ↑ حائری شیرازی، راه رشد،1402ش، ج2،ص19.
- ↑ رنانی، توسعه به‌معنای پرورش نخبگان معمولی: آسیب‌شناسی نخبگی در ایران، 1399ش، ص46 و 50.
منابع
- قرآن کریم.
- ابوالحسنی، منصوره و دیگران، «دلالت‌های قرآن پیرامون استعدادشناسی»، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، دورۀ 10، شمارۀ 1، 1399ش.
- اعرافی، علیرضا و مهری، نقی، «نقش رعایت توان متربی در تربیت عبادی؛ از منظر فقهی»، مطالعات فقه تربیتی، دورۀ 2، شمارۀ 3، 1394ش.
- «امام على: بنده ديگرى مباش»، وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1402ش.
- انصاری مقدم، علی، «انسان اجتماعی مبتنی بر نظریه فطرت آیت‌الله شاه آبادی و دلالت‌های آن در کنش اجتماعی»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، شمارۀ ۳۸، ۱۳۹۸ش.
- باقری‌فر، موسی و دیگران، «روانشناسی و تاثیر تفاوت‌های فردی در میزان موفقیت افراد»، روانشناسی و علوم رفتاری ایران، دوره 1، شمارۀ10، 1396ش.
- حائری شیرازی، محی‌الدین، راه رشد، قم، معارف، 1402ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در جلسه درس خارج فقه بعد از ۲۲ بهمن»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 23 بهمن 1391ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در هشتمین همایش ملی نخبگان جوان»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 30 مهر 1393ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار نخبگان جوان علمی»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 26 مهر 1396ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 25 مهر 1402ش.
- خطیب، سیدمهدی، «انواع استعداد از دیدگاه اسلام با تکیه بر حدیث جنود عقل و جهل: تحلیل مضمون »، پژوهشنامه روانشناسی اسلامی، دورۀ 8، شمارۀ 17، 1401ش.
- خمينى، روح‌الله، «سيماى معصومين در انديشه امام خمينى»، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، 1375ش.
- خوارزمی رحیم‌آبادی رحمت اله، و ایران یار، رقیه، «بررسی رابطه بین هوش با استعداد و خلاقیت»، فصلنامه مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی، دورۀ1، شمارۀ1، 1394ش.
- درتاج، فریبرز و دیگران، «الگوی شناسایی استعداد ریاضی بر اساس رویکرد ملاک‌های چندگانه در دانش‌آموزان تیزهوش و با استعداد»، توانمندسازی کودکان استثنایی، دورۀ 10، شمارۀ 1، 1398ش.
- دلاوری، غلام‌حسین، جمال پنهان، قم، گنج پنهان، 1379ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: 11 آذر 1402ش.
- رنانی، محسن، توسعه به‌معنای پرورش نخبگان معمولی: آسیب‌شناسی نخبگی در ایران، 1399ش، تهران، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1399ش.
- «سی‌روز، سی گفتار، بیست و پنجم: بینش و بایدها»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 4 شهریور 1390ش.
- صادقی مال‌امیری، منصور، مدیریت استعداد، رویکردی سیستمی، تهران، دانشگاه جامع امام حسین، ۱۳۹۹ش.
- طرقی اردکانی، مجید و کاظمی، سیدعنایت‌الله، «رعایت توان متربی از منظر فقه و تربیت»، مطالعات فقه تربیتی، دورۀ 2، شمارۀ 4، 1394ش.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: 11 آذر 1402ش.
- فتحعلی‌زاده، پوریا، «نقش اساسی معلمان ابتدایی در شکوفاسازی استعداد دانش‌آموزان»، سومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت و صنعت، 1401ش.
- فراهینی، ندا، «رابطۀ شیوه‌های فرزند پروری والدین و کمرویی با خلاقیت در تیزهوشان»، روانشناسی مدرسه، دورۀ 2، شمارۀ 4، 1392ش.
- محمدصالحی، فاطمه، استعدادیابی در خانه، قم، کتابک، ۱۴۰۲ش.
- مصباح‌فر، علیرضا، هوش و استعداد ، یزد، تیک، ۱۳۹۸ش.
- مصباح یزدى، محمدتقى، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، 1394ش.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، صدرا، 1389ش.
- مطهری، مرتضی، آینده انقلاب اسلامی ایران تهران، صدرا، چ33، 1389ش.
- مطهری، مرتضی، انسان کامل، تهران، صدرا، چ50، 1390ش.
- مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران، صدرا، چ73، 1390ش.
- مطهری، مرتضی، فطری بودن دین، تهران، صدرا، چ1، 1398ش.
- مطهری، مرتضی، یادداشت‌های استاد مطهری، تهران، صدرا، چ1، 1393ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: 11 آذر 1402ش.
- «نقش پرورش استعدادهای برتر در تحقق چشم انداز مطلوب کشور»، وب‌سایت موسسه صندوق پژوهش و فناوری غیردولتی دانشگاه تهران، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1393ش.