جنسیت‌پذیری ادراک

جنسیت‌پذیری ادراک؛ تفاوت‌های ادراکی زنان و مردان.

ادراک، به فعالیت ذهنی انسان برای شناخت و پی‌بردن گفته می‌شود که از احساس تا فعل امتداد دارد. ساختار نفس انسانی سه دستگاه شناختی، گرایشی و عملی را در بر می‌گیرد و دستگاه ادراکی، عمیق‌ترین لایهٔ آن است که شهود، عقل، وهم، خیال، حس و غریزه را شامل می‌شود. زن و مرد در حقیقت و ماهیت انسانی مشترک‌اند، اما جنسیت، یعنی طبیعت زنانه و مردانه، فرایند فهم و ادراک را متفاوت می‌سازد؛ هورمون‌های زنانه بروز عاطفی بیشتری دارند و همین عواطف سرشار، بر انتخاب محرک‌ها و کیفیت استدلال اثر می‌گذارد. برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند زنان حافظهٔ دقیق‌تر و سریع‌تری دارند و جزئی‌نگرند، در حالی که مردان کل‌گرا و در پردازش و خلاقیت سریع‌ترند. مفسران قرآن نیز که زن و مرد را در برخورداری از قوهٔ عاقله برابر می‌داند، جنسیت را در کاربرد آن مؤثر می‌شمارند و فزونی عواطف را عاملی برای اثرپذیری بیشتر ادراک زنان از احساسات می‌دانند. مهار عواطف، شرط نخست تفکر صحیح به‌شمار می‌رود و همین تفاوت در عاطفه، منشأ اصلی تفاوت نسبی در ادراک زن و مرد است.

مفهوم‌شناسی

ادراک در لغت به‌معنای درک کردن، دریافتن و پی‌بردن و در اصطلاح فلسفه از مفاهیم بدیهی است که بر اثر تحقق آن چیزی برای فاعل ادراکی منکشف می‌شود. از منظر روان‌شناسی به ادراکات آدمی که حاصل سازواره بدن، به‌ویژه فعالیت مغز و قشر آن است، هوش گفته می‌شود. هوش، بخشی از فعالیت‌های نفس آدمی است که از مرحله احساس تا مرحله فعل، نمود دارد. انسان هوشمند درک و حافظه برتری دارد، روابط بین اشیا را بهتر درک کرده و در مقابل هیجانات، انفعالات و عواطف، دقیق‌تر، ظریف‌تر و مؤثرتر عمل می‌کند. ادراک، پاسخ گزینشی هر فرد به محرک‌های بسیاری است که در هر لحظه با آن‌ها روبرو است. جنسیت متفاوت، منشأ شکل‌گیری ادراک زنانه و مردانه در برخی از عرصه‌ها بوده و زنان از میان محرک‌های مختلف، محرکی را انتخاب می‌کنند که با عواطف سرشار آنان تناسب بیشتری دارد.

دستگاه ادراکی

ساختار نفس انسانی متشکل از سه دستگاه شناختی، گرایشی و عملی است. دستگاه عملی، در قاعده هرم قرار دارد و از زیر مجموعه تمایلات به‌شمار آمده و ناظر به عقل عملی است. بالاتر از آن، دستگاه تمایلات قرار دارد که از یک سو مبدأ قدرت و اراده محسوب می‌شود و از سوی دیگر، مسبوق به شناخت هرچند اجمالی است. دستگاه ادراکی، عمیق‌ترین دستگاه است که در نفس انسانی تعبیه شده و شامل ادراک شهودی، عقلی، وهمی، خیالی، حسی و غریزی می‌شود. یکی از موانع ادراک درست، مغالطه عاطفی است. علایق آدمیان در تخیل، افکار و استنتاجات عقلی آن‌ها نقش دارد. بسیاری از اشخاص، از افکار خود همان نتیجه‌ای را می‌گیرند که قبلاً پسندیده‌اند، اگر چه گمان کنند که این نتیجه، به‌طور طبیعی، از استدلال عقلی به‌دست آمده است، در حالی که میل باطنیِ‌شان در انتخاب مقدمات یک دلیل یا در کیفیت تنظیم آن مقدمات، مؤثر بوده و چه بسا موجب مغالطه شده است. از آن‌جا که زنان از عواطف بیشتری برخوردارند، ادراکات مرتبط با احساسات زنانه و مردانه نیز متفاوت می‌شوند.

خاستگاه تفاوت‌های ادراکی

هرچند زن و مرد در حقیقت و ماهیت انسانی مشترک بوده و از استعدادهای یکسانی هم‌چون کرامت انسانی، کمال‌یابی، جاودانگی طلبی، معرفت‌طلبی، فضیلیت‌خواهی، قرب به خداوند، خلافت الهی، انحطاط و سقوط برخوردار هستند، اما جنسیت یعنی طبیعت زنانه و مردانه از جهات مختلف، فرایند تعقل و ادراک را متأثر می‌سازد؛ از یک طرف هورمون‌های زنانه نسبت به هورمون‌های مردانه، بروز عاطفی بیشتری دارند و میزان عواطف و نوع تمایلات، فرایند ادراک را تا حدودی متأثر می‌سازند، از سوی دیگر زنان به‌طور طبیعی در استفاده همزمان از دو نیم‌کره مغزشان تواناتر از مردان هستند؛ به همین دلیل دو نیم‌کره مغز در آنها تخصصی نیست. همین امر از سطح تمرکز و دقت زنان در مسائل انتزاعی و پیچیده علمی می‌کاهد.

جنسیت و فرایند شناختی

بلوم، حیطه شناختی را در مراتب شش‌گانه؛ حافظه، فهم، پردازش، تجزیه، ترکیب و ارزشیابی طبقه‌بندی می‌کند. تحقیقات نشان می‌دهند که زنان از حافظه قدیمی قدرتمند، دقیق و سریع‌تری برخوردارند؛ تمام جزئیات را درک می‌کنند و از هر ۱۰۰ محرّک، ۹۰ محرّک را دریافت کرده و به حافظه می‌سپارند، در حالی‌که تعداد محرّک‌های دریافتی مردان، کمتر است. زنان از نظر فهم، سرعت کمتری دارند، به‌دلیل آن‌که زنان جزئی‌نگر و مردان کل‌گرا هستند. مردها با سرعت بیشتری اطلاعات را پردازش می‌کنند، اما سرعت زنان در این زمینه کمتر و دقت‌شان بیشتر است. در تجزیه داده‌ها، زنان از مردان قوی‌ترند؛ زیرا زنان حواس بازدارند و مردان حواس متمرکز و از این‌رو، کمتر قادر به ایجاد تناسب اجزای یک کل هستند. در ترکیب و خلاقیت، مردان استعداد ذاتی دارند. حتی در خلّاقیت‌های ادبی نیز مردان درخشان‌تر از زنان هستند. در مرحله ارزشیابی؛ به‌دلیل آن‌که زنان تفکر جزئی‌گرا دارند، موفقیت کمتری نسبت به مردان دارند، زنان در جزئیات زندگی فرورفته و به آن‌ها بها می‌دهند و کمتر به مرحله تفکر فیلسوفانه می‌رسند.

دیدگاه‌های نظری

از منظر روان‌شناسی ادراکات آدمی که حاصل سازواره بدن به‌ویژه فعالیت مغز و قشر آن است، هوش نامیده می‌شود. هوش، بخشی از فعالیت‌های نفس آدمی است که از مرحله احساس تا مرحله فعل، نمود دارد. هوش، عالَم مشترک فکر، عقل و دانستنی‌ها است که در واکنش‌های طبیعی، رفتارهای عادی و کارهای ارادی افراد نقش دارد. انسان هوشمند در مقابل هیجانات، انفعالات و عواطف، دقیق‌تر، ظریف‌تر و مؤثرتر عمل می‌کند. هوش به دو قسم نظری و عملی تقسیم می‌شود. هوش نظری برای شناخت روابط و واقعیت‌ها به‌کار می‌رود و هوش عملی ناظر به شناخت محیط زندگی و سازگاری با آن است. در موضوع جنسیت و هوش با آن‌که تحقیقات کمّی و کیفی زیادی صورت گرفته است، اما به‌دلیل پیچیدگی موضوع، نتیجه بررسی‌ها از حد فرضیه فراتر نرفته است و به‌طور کلی سه نظریه در این ارتباط وجود دارد:

۱. یکسانی هوش زنان و مردان

در برخی دیدگاه‌ها بهرهٔ هوشی زنان و مردان تا حد زیادی مشابه و یکسان عنوان شده است و از تفاوت اندک برتری هوشی پسران بر دختران نیز می‌توان چشم پوشید؛ زیرا این تفاوت از شرایط محیطی و عوامل اجتماعی ناشی می‌شود. ویلهلم وونت که از پایه‌گذاران روان‌شناسی جدید است، بدون توجه به تفاوت‌های فردی به مطالعه ساختار ذهن و شناخت پرداخته و منکر تأثیر جنسیت بر فعالیت‌های ذهنی است. جک لینز نیز معتقد است؛ هوش کلی زنان و مردان هیچ‌گونه تفاوت پایداری را در سنین مختلف نشان نمی‌دهد. برخی محققین تفاوت هوش زنان و مردان را به تصور حاکم در قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ ارجاع داده و بر مبنای تحقیقات جدید، معتقد به عدم تفاوت جنسی در هوش عمومی هستند.

۲. فقدان رشد عقلی در زنان

برخی از متفکرین غربی با نگاه افراطی، زنان را فاقد مغز می‌دانند و رشد فکری آنها را موجب از دست دادن ویژگی‌های زنانه‌شان دانسته و معتقدند؛ زنان باهوش، نازا و دارای صفات مردانه هستند. از نظر دکتر پل زولیوس موبیئوس؛ ناتوانی ذهنی زن نه فقط واقعیت، بلکه ضرورت است و نه‌تنها مواهب فکری زن از مرد کمتر است، بلکه آن‌ها را بسیار سریع‌تر از دست می‌دهد. اگوست کنت؛ خلقت مرد را برای اندیشیدن و آفرینش زن را برای دوست داشتن می‌داند. از نظر روسو؛ تقریباً تمام دخترها خواندن و نوشتن را با اکراه می‌آموزند، هیچ هنری را نه دوست دارند و نه یادمی‌گیرند و هیچ نبوغی هم ندارند. از دیدگاه پرودون؛ زن حد وسط میان مرد و دنیای حیوانی است و به خودی خود، علت وجودی ندارد. زمانی که هوش خود را به‌کار گیرد، زشت و دیوانه می‌شود. پل بروکا معتقد است؛ زن به‌طور متوسط، کم عقل‌تر و کم هوش‌تر از مرد است و ممکن است درباره این تفاوت مبالغه شده باشد، اما در هر حال تفاوت هوشی زن و مرد امر واقعی است. خانم ژرژ ساند، زن را به‌طور ذاتی احمق می‌داند. لامند، زن را مجسمه زندهٔ حماقت به‌حساب می‌آورد. ایپولیت تن بر این باور است که اگر اندیشه و هوش در اختیار زن گذاشته شود مانند دادن چاقو در دست بچه است.

۳. تفاوت هوش زنان و مردان

این دیدگاه عامل جنسیت را در توانمندی‌های هوشی مؤثر می‌داند و به امتیازات نسبی و برتر هریک از دو جنس در عوامل هوشی اشاره می‌کند و آنها را ناشی از عوامل زیستی، هورمونی، وراثتی و امور طبیعی مانند دیگر تفاوت‌های موجود بین زن و مرد می‌انگارد و ضمن آن‌که محیط، عوامل اجتماعی و فرهنگی را در بروز استعدادها مؤثر می‌شمارد، بر نقش مسائل فیزیولوژی، به‌ویژه هورمونی، تأکید می‌ورزد. تحقیقات نیز نشان داده‌اند که لایهٔ خارجی مغز نقش مهمی در هیجان آدمی بر عهده دارد و چون در این پدیده روانی، زن و مرد متفاوت بوده و هیجانات در زن نمود بیشتری نشان می‌دهند، می‌توان دریافت که دو جنس از این نظر، تفاوت‌های نسبی دارند. غالباً ذهن مردان تک‌کاره و ذهن زنان چندکاره است؛ در مغز مردان برای هر چیز یک پرونده مخصوص وجود دارد که در زمان لازم فقط همان پرونده باز می‌شود، اگر در حین مشغولیت به کاری، سفارشی به او شود معمولاً آن را فراموش می‌کند، در مقابل هرچند در ذهن زنان نیز برای هر موضوع پرونده خاصی وجود دارد، اما مغز آنها قادر است به‌طور خودکار در آن واحد به همه آنها برسد. مردان کلی‌نگر و زنان عمدتاً توجه به جزئیات دارند. زنان دید و حواسی باز و مردان دید و حواس متمرکز دارند.

جنسیت و انواع تعقل

تفکر از یک جهت به تفکر ابتدایی، انتزاعی و تفکر حل مسئله تقسیم می‌شود. به‌طور معمول تفکر ابتدایی در میان زنان بیشتر از مردان است و دیدن خواب‌های طولانی توسط خانم‌ها از نشانه‌های تفکر ابتدایی است. تفکر انتزاعی که به استنباط و به دست آوردن مفاهیم از نمونه‌ها نیازمند است، گرچه در میان زنان و مردان دیده می‌شود، اما در میان زنان اجزای این تفکر بسیار ریز و جزئی است و مردان در تفکر انتزاعی کل‌گرا هستند، به همین دلیل زنان برای فکر کردن و تصمیم گرفتن به دقت بیشتری نیازمند هستند، در حالی‌که مردان به‌خاطر کلی‌نگری، زودتر پاسخ می‌دهند و سرعت تصمیم‌گیری بیشتری دارند. در تفکر حل مسئله که نوعی از تفکر انتزاعی بوده و انسان با یکسری معلومات به سراغ حل مسئله می‌رود؛ هرچند دامنه کمّی تفکر زنان بیش از مردان است، اما در حل مسائل پیچیده و دقیق دچار مشکل هستند. مردان برای حل یک مسئله زمان کمتری می‌خواهند چون تمرکز دارند اما تفکر حل مسئله در زنان به کندی پیش می‌رود.

جنسیت و تعقل از دیدگاه مفسران

هرچند برداشت مشهور از قرآن، تساوی زن و مرد در برخورداری از قوهٔ عاقله است، اما جنسیت را در کاربرد آن مؤثر می‌دانند. برخی مفسرین از آیه ۱۸ سوره زخرف، فزونی عواطف و ناتوانی تعقل زنان را استنباط کرده و معتقدند؛ جنس زن به‌دلیل برخورداری از عواطف سرشار، قدرت تعقلش نسبت به مردان ضعیف‌تر است. از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی؛ شرط اول تفکر صحیح، مهار عواطف بوده و زن در این زمینه ناتوان‌تر از مرد است، زیرا شدت عاطفه در زنان مانعی جدّی از نگرش عقلانی به مسئله است، اما مرد چون عواطف ضعیف‌تری دارد، با سهولت بیشتری می‌تواند بر خود تسلّط یابد و با فرونشاندن غبار عواطف، به روشنی واقعیات را ببیند. بسیاری از مفسرین، آیه ۳۴ سوره نساء را نیز دلیل بر فزونی درک عقلانی مردان دانسته و این امر را در راستای نقش مدیریتی مرد در نهاد خانواده تفسیر می‌کنند. شواهد علمی نیز حاکی از تأثیر عوامل متعددی از جمله عواطف انسانی در فرایند درک و فهم پدیده‌ها است. عواطف زنانه سبب می‌شود که زنان به محرّکی پاسخ دهند که سنخیت بیشتری با روح حساس آنها دارد. در حالی‌که مردان کمتر عاطفی بوده و تأثیر عواطف در آنان ضعیف‌تر است. تأثیر متفاوت عواطف منشأ اصلی تفاوت نسبی در ادراک مرد و زن به‌شمار می‌آید.

منابع

• قرآن کریم.
• «تفاوت زن و مرد از منظر روان‌شناسی و متون دینی»، وب‌سایت وسایل، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «تفاوت زن و مرد در ادارک از منظر قرآن»، پرتال جامع پژوهه، تاریخ انتشار: ۲۵ دی ۱۳۹۶ش.
• «تفاوت زنان و مردان در نحوه تفکر و ساختارذهنی»، وب‌سایت عطارک، تاریخ انتشار: ۱۵ خرداد ۱۳۹۸ش.
• جوادی‌آملی، عبدالله، تفسیر انسان به انسان، محقق محمدحسین الهی‌زاده، قم، اسرا، چ۵، ۱۳۸۹ش.
• حسین‌زاده، علی، «تفاوت‌های زن و مرد، نقش و کارکرد آن»، در مجله معرفت، سال۲۱، شماره ۱۷۴، خرداد ۱۳۹۱ش.
• خالد، امیررستگار، «تفاوت‌های جنسیتی در انگیزش و پیشرفت تحصیلی دانشجویان»، در مطالعات راهبردی زنان، سال سیزدهم، شماره ۵۰، زمستان ۱۳۸۹ش.
• شهبازی، نسرین و آقامحمدی، سمیه، «بررسی تفاوت‌های بین زنان و مردان از منظر فیزیولوژیک و شناختی»، در مجله پیشرفت‌های نوین در علوم رفتاری، دوره چهارم، شماره سی‌وهشتم، آذر ۱۳۹۸ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۳ش.
• غلامی، علی، «زن، مرد؛ تفاوت‌ها»، وب‌سایت حجت‌الاسلام محسن‌زاده، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۳ش.
• فتحی، عبدالله، «تبیین ادراکات اختصاصی مرتبط با جنسیت: بر اساس نظریة ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، در مطالعات جنسیت و خانواده، سال چهارم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
• محمدی، مسلم، «تحلیل تفاوت‌های جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزه‌های دینی»، در دو فصلنامه علمی-پژوهشی انسان‌پژوهی دینی، سال دهم، شماره ۲۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، خودشناسی برای خودسازی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سیزدهم، بهار ۱۳۸۶ش.