بهداشت روان از منظر آیات قرآن
بهداشت روان از منظر آیات قرآن؛ روانشناسی شخصیت سالم در قرآن.
بهداشت روان، دانش و هنری است که به افراد کمک میکند تا با ایجاد روشهایی صحیح از لحاظ روانی و عاطفی بتوانند با محیط خود سازگاری نموده و راهحلهای مطلوبتری را برای حل مشکلاتشان انتخاب نمایند. بهداشت روانی در تعریف سازمان جهانی بهداشت عبارت است از قابلیت ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح محیط فردی و اجتماعی و حل تضادها و تمایلات شخصی به طور منطقی، عادلانه و مناسب و بهطور خلاصه؛ تأمین شدن سلامت روانی فردی و اجتماعی، پیشگیری از ابتلاء به اختلال روانی، درمان مناسب و بازتوانی آن.[۱]
سلامت روانی انسان یک امر مهم و اساسی در قرآن است. بهداشت روانی در قرآن یک هدف است که از دقت در موارد زیر میتوان آن را درک کرد:
1. شرط سعادت و رستگاری اخروی، بهداشت روان است.[۲][۳][۴]
2. رشد عاطفی و عقلانی، موجب ایمان است.[۵][۶]
3. تثبیت اخلاق و روحیه مثبت با بخشش حاصل میشود.[۷]
گونهشناسی ویژگیهای شخصیت
روانشناسان ویژگیهای شخصیتی انسان را در سه گونهی شناختی (cognitive)، عاطفی (emotional) و رفتاری (behavioral) دستهبندی کردهاند.
الف) ويژگیهای شناختی؛ که چهار قسماند:
1ـ شیوههای استنباط؛ در اين قسم بر اساس آموزههای قرآنی به گمان و ظن اعتنا نمیشود؛[۸] همچنين از شکاکیت و بدگمانی به دور است؛[۹] منطقی، تحلیلی و عقلانی است؛[۱۰] به دنبال کشف حقیقت از راه گفتگو و تحقیق است[۱۱] و با اصالت همراه است نه با اکثریت.[۱۲]
2ـ شناخت نسبت به مبدأ جهان؛ یک شخصیت سالم از نظر قرآن، خاستگاه واحدی برای جهان متصور است و آن خدایی است[۱۳] که دائما در حال اداره هستی است؛[۱۴] از اينرو فقط به خدا باید اتکاء داشت[۱۵] و به او اعتماد و تکیه کرد.[۱۶] او حامی درستی است و کسانی را که در راه درست باشند یاری میکند.[۱۷] خداوند تسلط کاملی به جهان دارد و از حد و اندازه همه چیز آگاه است.[۱۸] او قادر به انجام هر کاری است که اراده میکند،[۱۹] و به کسی حساب پس نمیدهد اما هر موجود دیگری باید در پیشگاه او پاسخگو باشد.[۲۰] البته این همه قدرت موجب ظلم و ستم[۲۱] و انحراف او از حق نمیشود،[۲۲] بلکه او مهربانی را بر خود واجب کرده است.[۲۳] در وجود خدا اشتباه،[۲۴] زوال،[۲۵] خواب[۲۶] و غفلت[۲۷] راه ندارد.
3ـ شناخت نسبت به محیط؛ یک شخصیت سالم از نظر قرآن، دنیا را محل تلاش و کوشش و استفاده از منافع آن میداند[۲۸] و دل در گرو دنیا ندارد چون آن را مقدمهای برای حیات ابدی در آخرت میداند.[۲۹] صاحب شخصیت سالم، بلایای دنیا را عاملی برای تکامل و امتحان الهی دانسته[۳۰] و نیک میداند که آنچه بهظاهر نیک است چهبسا شر باشد، و وقایع بهظاهر شر چهبسا خیر است[۳۱] و میداند هر مصیبت و مشکلی که برای انسان پیش میآید، از خود انسان ناشی شده و این مقتضای قضای الهی است.[۳۲] چنین شخصیتی قومیت و نژاد را موجب برتری بر دیگران نمیداند.[۳۳]
4ـ شناخت نسبت به خود؛ شخصیت سالم از نظر قرآن به محدودیت قدرت خود، آگاهی دارد و انتظارات خود را بر اساس آن، تنظيم میکند.[۳۴] او نسبت به شناخت خود بیتفاوت نیست،[۳۵] زندگی و حیات خود را پوچ و بیهوده ندانسته و برای رسیدن به هدف، سختی و رنج را لازمه زندگی دنیا میداند.[۳۶] چنین انسانی زندگی دنیا را دائمی نمیانگارد و زندگی پس از مرگ را بهخوبی باور دارد.[۳۷]
ب) ویژگیهای عاطفی؛
از نظر قرآن شخصیت سالم، برای شاد بودن، منتظر رفع مشکلات نمیماند؛[۳۸] از خوبیها ذوقزده و مغرور نمیگردد و بهخاطر نداشتههایش ناامید نمیشود.[۳۹] چنین انسانی احساس امنیت و آرامش درونی خود را حفظ میکند؛[۴۰] در برابر ناملایمات خشم خود را فرومینشاند و گذشت را پیشه میکند.[۴۱]
او به دیگران حسادت نمیورزد[۴۲] و بر آنان برتری نمیجوید؛[۴۳] حس ارزشمند بودن را در خود زنده نگاه میدارد و از احساس حقارت بهدور است؛[۴۴] نسبت به دیگران خیرخواه و مهربان است[۴۵] و پذیرش مرگ و پایان زندگی، او را دچار اضطراب نمیکند.[۴۶]
ج) ویژگیهای رفتاری؛
در قرآن ویژگیهای رفتاری زیادی برای یک شخصیت سالم بیان شده است؛ انسان بهرهمند از شخصيت سالم درباره چیزی که نمیداند،[۴۷] اظهارنظر نمیکند؛ بدون پیشداوری، تحقیق را سرلوحه عملکرد خويش قرار میدهد؛[۴۸] از قوانین و حدود تبعیت میکند؛[۴۹] تا جایی که بتواند در پی اصلاح امور است[۵۰] و در تعامل با سایر انسانها جانب انصاف را رعايت کرده و از کمفروشی و کمکاری پرهیز میکند.[۵۱]
چنین انسانی آسایش خود را بهخاطر آسایش دیگران، کنار میگذارد؛[۵۲] در برابر ظالم، از مظلوم دفاع میکند؛[۵۳] بدی دیگران را به اندازه پاسخ میدهد؛[۵۴] به زندگی اجتماعی مایل است و از انزوا بهدور است؛[۵۵] با دیگران مشورت میکند و از نظرات آنان بهره میگيرد؛[۵۶] در امانت، خیانت نمیکند[۵۷] و به عهد خود وفادار است؛[۵۸] اهل اسراف نیست؛[۵۹] روابط جنسی را در محدوده متعین و متعارف نگهداشته و زیادهروی نمیکند؛[۶۰] سحرخیز است[۶۱] و وقت خود را هدر نداده[۶۲] و هر کاری را در وقت خودش انجام میدهد.[۶۳]
پانویس
- ↑ پاکروان و صادقی، کتاب جامع بهداشت عمومی، سایت جامع علوم پزشکی ایران، 29 اردیبهشت 1397، فصل 12 (بهداشت روان)، صفحه 1908.
- ↑ سوره شعراء، آیه 89-88.
- ↑ سوره فجر، آیه 27-30.
- ↑ سوره شمس، آیه 9-10.
- ↑ سوره بقره، آیه 186.
- ↑ سوره بقره، آیه 130.
- ↑ سوره بقره، آیه 265.
- ↑ سوره یونس، آیه 36؛ سوره اسراء، آیه 36.
- ↑ سوره حجرات، آیه12.
- ↑ سوره سبأ، آیه 46؛ سوره بقره، آیه73؛ سوره انفال، آیه 22.
- ↑ سوره زمر، آیه 18.
- ↑ سوره انعام، آیه116؛ سوره هود، آیه17.
- ↑ سوره زمر، آیه 62.
- ↑ سوره زمر، آیه 62؛ سوره انعام، آیه 164.
- ↑ سوره نساء، آیه 81.
- ↑ سوره شعراء، آیه 217.
- ↑ سوره هود، آیه 65.
- ↑ سوره حجز، آیه21؛ سوره قمر، آیه 49.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه 27.
- ↑ سوره انبیاء، آیه 23.
- ↑ سوره نساء، آیه 40.
- ↑ سوره کهف، آیه 49.
- ↑ سوره انعام، آیه 12.
- ↑ سوره طه، آیه 52.
- ↑ سوره فرقان، آیه 58.
- ↑ سوره بقره، آیه 255.
- ↑ سوره مریم، آیه 64.
- ↑ سوره قصص، آیه 73.
- ↑ سوره توبه، آیه 38؛ سوره کهف، آیه 46.
- ↑ سوره بقره، آیه 155.
- ↑ سوره بقره، آیه 216.
- ↑ سوره حدید، آیه 22.
- ↑ سوره حجرات، آیه 13.
- ↑ سوره بقره، آیه 233.
- ↑ سوره مائده، آیه 105.
- ↑ سوره انشقاق، آیه 6.
- ↑ سوره عنکبوت، آیه 57؛ سوره بقره، آیه 28.
- ↑ سوره غافر، آیه 83.
- ↑ سوره حدید، آیه 23.
- ↑ سوره انعام، آیه 82.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 134.
- ↑ سوره نساء، آیه 54.
- ↑ سوره یونس، آیه 183.
- ↑ سوره تین، آیه 4؛ سوره مومنون، آیه 14.
- ↑ سوره فتح، آیه 29.
- ↑ سوره بقره، آیه 156؛ سوره آل عمران، آیه 158.
- ↑ سوره نجم، آیه 28.
- ↑ سوره زمر، آیه 18.
- ↑ سوره نحل، آیه 128.
- ↑ سوره هود، آیه 88.
- ↑ سوره بقره، آیه 44؛ سوره هود، آیه 45.
- ↑ سوره حشر، آیه 9.
- ↑ سوره نحل، آیه 41.
- ↑ سوره نحل، آیه 126.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 103.
- ↑ سوره شوری، آیه 38.
- ↑ سوره مومنون، آیه 8.
- ↑ سوره بقره، آیه 177.
- ↑ سوره اعراف، آیه 31.
- ↑ سوره مومنون، آیه 5-8.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 17.
- ↑ سوره مومنون، آیه 3.
- ↑ سوره شرح، آیه 7.
منابع
- قرآن کریم
- پاکروان، مهدی و صادقی، مجید، کتاب جامع بهداشت عمومی، سایت جامع علوم پزشکی ایران، تاریخ درج مطلب: 29 اردیبهشت 1397.