حق رأی زنان

حق رأی زنان؛ از حقوق شهروندی زنان به منظور مشارکت در امور سیاسی و اجتماعی.

حق رأی زنان از مسائلی است که مشارکت زنان در مسائل سیاسی و اجتماعی را به‌رسمیت می‌شناسد. این حق معمولاً در طول تاریخ و در جوامع مختلف، انکار شده است؛ اما آموزه‌های اسلام، حق رأی زنان را به‌رسمیت شناخته و در عصر پیامبر اکرم، زنان در موارد متعدد با او بیعت کرده‌اند و در پی رخدادهای مهم تاریخی، آنها نزد پیامبر و پیشوایان دین، عقیدهٔ خویش را ابراز کرده‌اند. سابقهٔ حق رأی زنان در کشورهای غربی به دهه‌های اخیر برمی‌گردد. با پیروزی انقلاب اسلامی، زنان ایرانی همانند مردان، از حق رأی برخوردار شده‌اند.

مفهوم‌شناسی

حق رأی، یکی از حقوق شهروندی است که افراد بهره‌مند از آن، دیدگاه مستقل خود را بیان می‌کنند یا نمایندهٔ مورد نظر خود را برمی‌گزینند و از این طریق، در ادارهٔ امور سیاسی جامعه مشارکت می‌کنند. بهره‌مندی از این حق سیاسی ـ اجتماعی، نشانهٔ بلوغ فکری، سیاسی و شیوه‌ای پذیرفته در مشارکت عمومی و شهروندی زنان است. حق رأی زنان، نوعی نظرسنجی از زنان است که از مسائل کلان اجتماعی مانند انتخابات ریاست جمهوری یا انتخابات شورای شهر تا مسائل کوچک‌تر مانند ادارهٔ یک مجتمع مسکونی یا امور صنفی، ورزشی و کارگری را در بر می‌گیرد.

تاریخچه

در بسیاری از جوامع بشری، مردم در گزینش فرمانروایان، نقش چندانی نداشتند. در دوران معاصر، برگزیدن حاکمان و متصدیان، امری اجتماعی و مردمی دانسته شد اما مشارکت زنان همچنان با محدودیت‌های بسیار روبرو بود و زنان، فاقد صلاحیت سیاسی انگاشته می‌شدند. با گسترش دموکراسی در چند دهه اخیر، زنان دارای حق رأی شدند. ۲۱ اکتبر سال ۱۹۴۴ میلادی (۲۹ مهرماه ۱۳۲۳ش)، سالروز اعطای حق رأی به زنان در فرانسه است.

حق رأی زنان در اسلام

بسیاری از جوامع مدافع حقوق زنان، حق رأی زنان را پدیده‌ای نوظهور دانسته‌اند که در طول تاریخ و در همهٔ ادیان و مذاهب، از زنان سلب شده است. آموزه‌های اسلامی، زنان را به‌عنوان نیمی از جمعیت اثرگذار بر تصمیم‌های اجتماعی مورد توجه قرار داده است. بر اساس استنادات تاریخی در نظام سیاسی اسلامی، زنان برای مشارکت در امور سیاسی و اجتماعی نقش به‌سزایی داشته‌اند. بیعت زنان با پیامبر اکرم و دیگر پیشوایان دینی مانند بیعت عقبهٔ اول (بیعت النساء)، دوم و همچنین بیعت زنان و مردان در واقعهٔ غدیر، نشانهٔ حق رأی زنان و مشارکت آنها در مسائل سیاسی و اجتماعی، در اسلام است.

احادیثی که برای اثبات ممنوعیت شرعی زنان از حق رأی مورد استناد قرار گرفته‌اند، در سه دسته جای می‌گیرند: روایاتی که از نقصان عقل زنان سخن گفته‌اند، روایاتی که مردان را از مشورت با زنان برحذر داشته‌اند و روایاتی که به مدارا با زنان و خودداری از واگذاری امور فراتر از قلمرو شخصی به آنان توصیه کرده‌اند. در تحلیل این روایات گفته شده است که احادیث مربوط به نقصان عقل، در مقام بیان یک ویژگی تکوینی‌اند و تنها در باب شهادت به حکم تشریعی منجر شده‌اند؛ ازاین‌رو نمی‌توان از آنها ممنوعیت حق رأی زنان را استنباط کرد. همچنین روایات نهی از مشورت با زنان، افزون بر آنکه بیش از کراهت را اثبات نمی‌کنند، با روایات توصیه‌کننده به مشورت با افراد عاقل و باتجربه نسبت عموم و خصوص من وجه دارند و در نتیجه، جواز و حتی رجحان مشورت با زنان خردمند و کارآزموده قابل اثبات دانسته شده است. در تأیید این برداشت، به روایتی که زنان برخوردار از کمال عقل را از نهی عام استثنا کرده استناد شده است و همچنین تأکید قرآن بر لزوم مشورت با مادر در موضوع از شیر گرفتن کودک، نشانه‌ای بر آن دانسته شده که نهی از مشورت با زنان ناظر به شرایط اجتماعی و کم‌تجربگی آنان در برخی عرصه‌ها بوده است، نه نقصان ذاتی.

در بررسی روایات مربوط به عدم واگذاری مسئولیت‌های غیرشخصی به زنان، به عبارت منسوب به امام علی(ع) در نامه به فرزندش استناد شده است که در آن از سپردن امور فراتر از قلمرو شخصی به زنان نهی شده و زن «ریحانه» و نه «قهرمانه» معرفی شده است. با این حال، این روایت حمل بر ارشاد و امتنان شده و از آن ممنوعیت الزام‌آور فعالیت سیاسی یا مشارکت در انتخابات استفاده نشده است. همچنین استناد به ادله ممنوعیت تصدی ولایت عامه برای نفی حق رأی زنان، با این استدلال پاسخ داده شده که این ادله ـ بر فرض تمامیت ـ تنها ناظر به اعمال مستقیم ولایت‌اند و نه نفی حق شأنی حاکمیت؛ افزون بر آن، رأی دادن را می‌توان از مقوله وکالت دانست، نه تفویض ولایت، و حتی بر مبنای نظریه ولایت مطلقه فقیه نیز، در صورت اقتضای مصلحت نظام اسلامی، مشروعیت مشارکت سیاسی و حق رأی زنان قابل توجیه خواهد بود.

حق رأی زنان در ایران

زنان ایران در دوران حکومت‌های مختلف، از حق مشارکت اجتماعی چندانی بهره‌مند نبودند. در سال ۱۳۴۱ش، زنان حق شرکت در انتخابات و همچنین انتخاب‌شدن برای مجلس شورای ملی و سنا را به‌دست آوردند؛ اما این حق، بیشتر مختص زنان خاص و طبقات بالا بود و مشارکت عمومی زنان را در پی نداشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حق رأی زنان و مشارکت آنها در مسائل سیاسی و اجتماعی کشور به رسمیت شناخته شد و امام خمینی از اعطای حق رأی به زنان دفاع کرده است.

حق رأی زنان در جوامع غربی

در جوامع غربی زنان تا همین چند دههٔ گذشته از حق رای برخوردار نبودند. جنبش‌های مبارزاتی زنان در جوامع مختلف غربی به‌منظور کسب حقوق برابر با مردان در عرصهٔ مشارکت سیاسی و اجتماعی با اتخاذ حق رأی به زنان، بیش از ۷۰ سال طول کشید. مستندات تاریخی نشان می‌دهد که حق رأی زنان دیرتر از زمانی که تصور می‌شد از سوی دولت‌های غربی به آنها داده شده است. مشارکت زنان در تصمیم‌های سیاسی در پی ظهور و پیشرفت دموکراسی در جوامع غربی به زنان داده شد و از آن به‌عنوان حقوق شهروندی برابر با مردان یاد شده است.

پیامدهای حق رأی زنان

بی‌توجهی تاریخی به حق رأی زنان موجب خانه‌نشینی و سلب آزادی‌های اولیه آنها، شده بود؛ اما دستیابی به این حق شهروندی، پیامدهای مثبتی داشته است که موارد زیر، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است:

1. ایجاد حس برابری میان زن و مرد در عرصهٔ اجتماعی و سیاسی؛
2. نشانهٔ بلوغ فکری، سیاسی و اجتماعی زنان؛
3. کاهش تبعیض در حق زنان؛
4. ارزش‌گذاری به نظر زنان و تکریم آنها؛
5. افزایش اعتماد به نفس زنان و تشویق آنها به مشارکت در وقایع سیاسی و اجتماعی؛
6. کاهش سرکوب اجتماعی زنان در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی؛
7. اتخاذ نگرشی انسان‌گرایانه و آرمان‌گرایانه‌تر نسبت به زنان.

منابع

• ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
• امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۷۸ش.
• «بررسی دیدگاه امام خمینی دربارهٔ حق رأی زنان از تحریم رأی زنان تا تکریم رأی زنان»، وب‌سایت پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۱ش.
• «حق رأی برای زنان در جوامع غربی و شرقی»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۱ش.
• علویان، مرتضی و همکاران، «حق رأی زنان در نظام سیاسی اسلام (بررسی پیشینه و مبانی)»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۷۸، ۱۳۹۶ش.
• قاضی، سید ابوالفضل، بایسته‌های حقوق اساسی، تهران، میزان، ۱۳۸۴ش.
• «نگاهی به حق رأی و کنش سیاسی زنان در عصر پهلوی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۱ش.