حیا

حیا؛ صفت بازدارندهٔ انسان از زشتی‌ها.

حیا

پادکست مقاله | 🡇 noicon

حیا از صفات باارزش انسانی است که باعث می‌شود انسان، با تواضع در برابر خدا تسلیم شده، از انجام هرگونه نافرمانی در برابر خداوند متعال، پرهیز کند. گسترش فرهنگ حیا سبب کاهش آسیب‌های اجتماعی و افزایش عفت عمومی در جامعه می‌شود.

مفهوم‌شناسی

در زبان عربی، حیا را شکستگی روانی، انقباض نفس و خودنگهداری دانسته و در زبان فارسی آن را شرم و آزرم ترجمه کرده‌اند. حیا به‌معنی دگرگونی حال، به‌جهت ترس از چیزهایی است که عیب دانسته شده و نکوهیده است. همچنین به دوری‌گزینی از کارهای زشت به‌خاطر ترس از نکوهش مردم نیز حیا گفته شده است. این واژه در علوم مختلفی همچون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی و اخلاق اسلامی دارای معانی اصطلاحی خاصی است؛ در اخلاق اسلامی حیا را محدودیت و در تنگنا افتادن نفس در ارتکاب محرمات شرعی و عقلی و عرفی، از ترس نکوهش و سرزنش دانسته‌اند. در این تعریف حیا اعم از تقواست؛ زیرا تقوا اجتناب از گناهان شرعی است؛ ولی حیا شامل اجتناب از آنچه عقل و عرف نیز ناپسند می‌شمارد، می‌شود. صفت حیا، در هر شخصی به نسبتی وجود دارد؛ از این رو انسان را از ارتکاب گناه در مقابل دیگری بازمی‌دارد و موجب پاکدامنی انسان، به‌ویژه زنان می‌شود. حیا بالا برندهٔ شخصیت انسان و زمینه‌ساز تقویت ایمان است.

رابطه عفاف، حجاب و حیا

عفاف به‌معنای پرهیز از حرام و خودداری از سخن یا عمل ناپسند است. عفاف و حیا دو صفت نفسانی بازدارنده‌اند که قرابت معنایی دارند و حتی در برخی روایات با هم به کار رفته‌اند. برخی عفت را متعلق به قوه شهویه و حیا را متعلق به دو قوهٔ غضب و شهوت دانسته‌اند. بر اساس روایات، حیا مقدم بر عفاف و علت وجودی آن معرفی شده است. همچنین حیا و عفت‌ورزی، پوشش و حجاب را به دنبال دارد و در مقابل، حجاب نیز، در حیامندی فرد مؤثر است. حجابی که از حیا تهی باشد، دوام و ارزش ندارد همان گونه که حیای بدون حجاب کامل نبوده و از آسیب‌های احتمالی در امان نخواهد بود. شباهت رابطه حیا و حجاب مانند مغز گردو و پوست آن است.

رابطه حیا و خجالت

گاهی حیا به جای خجالت به کار می‌رود. به اعتقاد ابوهلال عسکری (م. ۴۰۰ق) این کاربرد، از باب توسعه دادن به معنای حیا است؛ زیرا در اصل، حیا شرم از کاری است که هنوز شخص انجام نداده و مانع از عمل زشت می‌شود. ولی خَجَل، شرمگین شدن در برابر امری است که فرد انجام داده است.

انواع حیا

حیا جنبه‌های متفاوتی دارد و از تقسیمات مختلفی برخوردار است. یک ملاک تقسیم‌بندی، به کاربرد آن توجه دارد که استفاده درست و به‌جا از حیا است؛ از این رو حیایی که در بعضی روایات به آن سفارش شده همان حیای شایسته‌ای است که انسان را از ارتکاب گناه بازمی‌دارد. دیگری حیای مذمومی است که در روایات نهی شده است برای کسی که از انجام کارهای واجب و لازم دینی و دنیایی خود حیا کند یا اینکه از پرسیدن و دانستن، حیا کند. همان‌طور که حیا را به دو گونهٔ عقلی و حماقتی تقسیم کردند. در دسته‌بندی دیگری حیا به سه دسته شده است:

1. حیا از خداوند متعال؛ که موجب می‌شود انسان دستورهای خداوند را عملی کند.
2. حیا از مردم؛ که آدمی را از انجام کارهای دور شأن بازمی‌دارد.
3. حیا از خویشتن؛ که بر اساس آن، از ارتکاب اعمال خلاف شرع و قانون در جاهای خلوت، خودداری می‌شود.

در یک تقسیم‌بندی، پنج نوع حیا مطرح شده است:

• حیا از خدا: به‌معنای در نظر گرفتن او در همهٔ حالات و پرهیز از نافرمانی خداوند.
• حیا از دیگران: به‌معنای رعایت حرمت آنان و پرهیز از گفتار و رفتار سبک و ناپسند.
• حیا از خود: به‌معنای پاسداشت حرمت خود و رعایت ادب و وقار و حفظ کرامت انسانی.
• حیا از پیامبر و امامان: به‌معنای در نظر گرفتن عرضهٔ اعمال امت بر پیامبر و امامان.
• حیا از فرشتگان: به‌معنای توجه داشتن به ثبت اعمال توسط فرشتگان.

در اسلام

امتناع الهه منصوریان ووشوکار ایرانی از دست دادن با مرد کره‌ای در زمان توزیع مدال

امتناع الهه منصوریان ووشوکار ایرانی از دست دادن با مرد کره‌ای در زمان توزیع مدال

دین اسلام، الگوی بنیادینی برای تقویت فرهنگ حیا بیان کرده است که از آن جمله می‌توان به سفارش‌هایی دربارهٔ تربیت جنسی در خانواده، شیوه‌های تعامل زن و مرد نامحرم در اجتماع و پرهیز از ایجاد زمینهٔ تحریک و تهییج جنسی در جامعه اشاره کرد. درآیات و روایات، رعایت حیا در اعضای بدن ازجمله؛ چشم، گوش و زبان مطرح شده است. همچنین گره‌گشایی از کار خلق و کاربرد حیا در ساخت‌وسازهای اجتماع و فضای بیرون از منزل، عیب‌پوشی و عدم افشاگری در محیط‌های اجتماعی و روابط میان همسایگان نیز از دیگر شاخص‌های حیا است.

قرآن در موضوع آدم و حوا به‌طور غیرمستقیم بر فطری بودن حیا تأکید می‌کند. روایات نیز حیا را از خصایص ویژهٔ انسان دانسته و ضمن سفارش بسیار، از آن به‌عنوان امری اخلاقی یاد کرده‌اند؛ از این رو، حیا در رأس نُه خُلقِ نیک دیگر، یکی از مکارم اخلاق شده است و امامان شیعه آن را همراه همیشگی عقل، دین و ایمان دانسته‌اند؛ به‌گونه‌ای که هر کجا عقل باشد، حیا هم هست و هر کجا که ایمان باشد، حیا هم وجود دارد.

بر اساس آموزه‌های اسلامی، میان تقویت حیا و دست یافتن به هدف آفرینش انسان، رابطهٔ تنگاتنگی وجود دارد؛ زیرا هدف از آفرینش انسان، نیل به سعادت اخروی است و زمانی محقق می‌شود که آدمی خدا را در همه حال ناظر بر اعمال خود ببیند و حیا پیشه کند، در این صورت میزان کناره‌گیری او از گناه بیشتر خواهد شد.

در قرآن و حدیث

در آیهٔ ۵۳ سورهٔ احزاب، سخن از حیا ممدوح پیامبر به‌معنای رعایت ادب و اخلاق در روابط اجتماعی به میان آمده است. در آیهٔ ۲۵ سورهٔ قصص، سخن از حیای دختر شعیب در برابر نامحرم (موسی) است. در روایتی از امام صادق، آمده است که زن هرگاه با همسرش خلوت کرد، پوشش حیا را برکند و هرگاه از همسرش فاصله گرفت آن را بر تن کند.

در روایتی دیگر از او، حیا یکی از ویژگی‌های پیامبر معرفی شده است. پاره‌ای دیگر از روایات، حدومرز و مصداق‌های حیا را بیان کرده و آگاهانه، به‌جا و به‌اندازه بودن را از لوازم آن دانسته‌اند. چنانچه به سفارش رسول اکرم حیا در امور گوناگون باید به‌جا و به اندازهٔ شأن آنها باشد و طبق سخن امام حسن عسکری زیاده‌روی در حیا از مصادیق اسراف است.

در فرهنگ و ملل

حیا در فرهنگ ایرانی

زنی با پوشش عفیفانه ساده و بلند بر تخته‌سنگ‌های دوره هخامنشی.

تصویر به جا مانده از زنی با پوشش عفیفانه ساده و بلند بر تخته‌سنگ‌های دوره هخامنشی.

در تاریخ ایران همواره عفاف و حیا جزو جدانشدنی از آداب و رسوم مردم ایران بوده است حتی در سنگ‌نوشته‌هایی تصاویری حک شده که گواه عفیف بودن زنان ایرانی است و نشان‌دهندهٔ زندگی همراه با حیای زنان ایرانی در طول ادوار مختلف تاریخی بوده است.

عوامل، ریشه‌ها و راه‌های تقویت

استفاده ابزاری از زنان برای تبلیغ خودرو

استفاده ابزاری از زنان برای تبلیغ خودرو

عوامل پیدایش، تقویت و روش‌های پرورش حیا

• عوامل شناختی درونی: که شامل شناخت خود، شناخت خداوند متعال، شناخت پیامبران، ائمه و فرشتگان، حلم و بردباری و احساس حضور و نظارت می‌شود؛
• عوامل بیرونی: که دربردارندهٔ رفتار حلیمانه و متواضعانه، مواظبت و پیشگیری است.

عوامل پیدایش، تقویت و روش‌های پرورش حیا در دیگران

• در فرزندان: که دربرگیرندهٔ ازدواج پاک، انتخاب نام نیکو، حفظ حرمت و کرامت فرزندان، انتخاب دوستان خوب و ارائهٔ الگوهای عملی است؛
• در اجتماع: که شامل رعایت معیارهای حیا در روابط، تبلیغ همگانی از طریق رسانه‌ها، اتخاذ شیوه‌ها و تدابیر عاقلانهٔ پرورشی، رعایت حجاب و جلوگیری از اختلاط مردان و زنان است.

نقش خانواده

حیا در فرهنگ ایرانی، نمود بسیاری دارد. طبق سیرهٔ بزرگان، خانواده اولین و مؤثرترین نهاد تربیتی برای درونی‌سازی صفت حیا است. برای زمینه‌سازی حیا توصیه‌های فراوانی برای مراحل مقدماتی تشکیل خانواده؛ یعنی انتخاب همسر باایمان، شرایط انعقاد نطفه، دوران بارداری و رعایت تغذیه و دوری از گناه، انتخاب نام نیکو برای فرزند و تغذیهٔ نوزاد، بیان شده است. همچنین برای تربیت فرزندان باحیا عوامل زیر مؤثر در تثبیت حیا در خانواده است:

• تصمیم‌های والدین برای انتخاب محل زندگی و همسایگان مناسب؛
• توجه به امکانات رسانه‌ای در اختیار کودک؛
• توجه به رفت و آمدها با اطرافیان.

آثار

پیامدهای فردی و اجتماعی حیا عبارت‌اند از: شیرین‌شدن عبادت‌ها، کسب نورانیت قلب و روح، پوشیده ماندن عیب‌ها، زمینه‌سازی و ایجاد حس وظیفه‌شناسی برای نیکی‌ها، حفظ دین و ایمان، تحصیل نیروی بازدارنده. همچنین آیات و روایات، آثار زیر را برای حیا عنوان کرده‌اند: کلید خوبی‌ها، مانع کارهای زشت، محو کننده خطاها، محافظت از عذاب، پاکدامنی، تقرب به خداوند، آمرزش گناهان، قناعت، یاری خداوند.

همواره حیا در هنر از جمله در معماری ایرانی، نمود داشته است. بازتاب این نمود در معماری درون‌گرای ایرانی قابل مشاهده است. در این نوع معماری، پوستهٔ ظاهری تنها پوششی مجازی است که از حقیقتی باطنی مراقبت می‌کند و ارزش واقعی بنا به جوهر و هستهٔ باطنی آن است.

حیا در اجتماع

پوشش پوشیده مریلا زارعی در جشنواره فیلم فجر

پوشش جالب توجه و پوشیده مریلا زارعی در جشنواره فیلم فجر سال ۱۳۹۷ش.

طبق توصیه‌های اسلامی حیا برای تکامل فرد در اجتماع لازم است و از عوامل مهم مصون‌سازی جامعه به‌شمار می‌آید. به نظر پژوهشگران، اگر در جامعه‌ای آموزه‌های دینی در مورد حیا مورد بی‌توجهی قرار گیرد، می‌تواند حیای فطری را تحت تأثیر قرار دهد و انسان عفیف را به فردی بی‌قید تبدیل کند. به‌گونه‌ای آمارهای مستند، پیامدهای زیر را برای افزایش بی‌حیایی و برهنگی در جهان نشان داده‌اند:

• افزایش حس بی‌اعتمادی در خانواده؛
• از هم گسیختگی زندگی زناشویی؛
• افزایش فرزندان نامشروع؛
• نگاه ابزاری به زنان و استفاده از آنها در تبلیغات کالا؛
• پایین آمدن ارزش و شخصیت زنان.

موانع

در روایات موانعی برای حیا معرفی شده است که برخی از آنها عبارت‌اند از: جهل، حرص، ولادت ناپاک، فراوانی و عادی شدن بدی‌ها، یاغی‌شدن، ارتکاب گناهان بزرگ، قتل به‌ناحق، غنا، شراب‌خواری و فقر.

پیامدهای بی‌حیایی

برخی از پیامدهای بی‌حیایی عبارت‌اند از: نخست، زوال خوبی‌ها؛ در نبود حیا، امکان بروز خیر، اعمال نیک و زیبایی‌های اخلاقی از میان می‌رود. دوم، بدنامی؛ زیرا فرد بی‌حیا سرمایهٔ نمادین خود (آوازه و اعتبار) را از دست می‌دهد و به موجودی بدنام و فاقد اعتبار اجتماعی تبدیل می‌شود. سوم، اباحه‌گری اخلاقی که همان روا دانستن همهٔ کارهای زشت و ناپسند است.

منابع

• قرآن کریم.
• «ارتباط متقابل پوشش و حیا»، وب‌سایت اداره کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: ۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «الگوی حیا در سبک زندگی اسلامی چگونه است»، در سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
• «حجاب در غرب- بحران جنسی»، در سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۶ش.
• «حیا» و عفاف عنصر جدانشدنی در فرهنگ ایران»، در سایت خبری دانا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۸ش.
• «حیا»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «حیا»، در سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «حیا»، در سایت ویکی شیعه، تاریح بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «حیا»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• آقا شریفیان اصفهانی، مهرداد، «مطالعه تطبیقی اصل حیا در آموزه‌های اسلامی و معماری سنتی»، پژوهش‌نامهٔ اخلاق، دورهٔ ۱۱، شمارة ۴۰، ۱۳۹۷ش.
• ابن‌اثیر الجزری، مبارک بن مبارک، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق طاهر احمد الزواری، قم، اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
• ابن‌منظور، محمد بن مکرم المصری الانصاری، لسان العرب، بیروت، دار الصادر، ۱۴۱۰ق.
• اسلام نظر، احسان علی، موسوی، سید محمدحسین، «بیان شاخص‌ها و معیارهای حیا در قرآن و روایات پیرامون فضای بیرون از منزل»، سومین کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۶ش.
• اسلاملو، نعیمه، حریم ریحانه، کرج، تلاوت آرامش، ۱۳۹۵ش.
• پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۴ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، تصحیح سید مهدی رجایی، قم، دارالکتب الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسین‌یزدی، مریم، «درون‌گرایی در معماری ایرانی»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
• خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم و حیا در نگاه قرآن و حدیث»، نشریهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۳۲، ۱۳۹۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
• راغب الاصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
• صابری، محمدحسین، آثار تربیتی حیا و راه‌های پرورش آن، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، قم، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
• طریحی، فخرالدین، تحقیق السید احمد الحسینی، تهران، مکتبة نشر الثقافة الاسلامیة، ۱۴۰۸ق.
• طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق السید احمد الحسینی، تهران، مکتبة نشر القافه الاسلامیه، ۱۴۰۸ق.
• غلامی، یوسف، «حیا بدون حجاب؟!»، مجلهٔ معارف شمارهٔ ۱۰۷، اسفند ۱۳۹۳ش، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
• قاسمی، هاجرالسادات، «نقش خانواده در تولید فرهنگ حیا»، نشریه حوراء، شماره ۳۵، ۱۳۸۸ش.
• قربان زاده، مژگان و رضاییان، وحیده، «بررسی الگوی معماری اسلامی در شهر شیروان با رویکرد حیا و حجاب»، چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی عمران، معماری و توسعه شهری، ۱۳۹۵ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
• لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۶ش.
• ماهینی، انسیه، «مفهوم‌شناسی حیا و عفاف؛ آسیب‌ها و راهکارها»، پژوهشنامه اخلاق، سال سوم، شماره۱۰، ۱۳۸۹ش.
• معافی، زهرا، تبیین مبانی ارزش شناختی عفت و حیا در اسلام و استنتاج دلالت‌های آن در تربیت اخلاقی، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ علوم انسانی، ۱۳۹۷ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۳ش.
• ملکی سهل آبادی، کبری، جایگاه فردی و اجتماعی حیا در اسلام و ادیان دیگر، تهران، بیکران دانش، ۱۳۹۴ش.
• میر فخرایی، تژا و رحیم‌زاده، احسان، «بازنمایی ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی در فیلم‌های پرفروش دههٔ هشتاد سینمای ایران»، فرهنگ ارتباطات، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۱ش.
• میرزایی، زهرا، «بایسته‌های فرهنگ حیا در جامعهٔ اسلامی»، ماهنامهٔ فرهنگ و ادبیات انقلاب اسلامی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۲۶، ۱۳۹۴ش.
• نراقی، مولی مهدی، اخلاق اسلامی (گزیده کتاب جامع السعادات)، ترجمه سید جلال‌الدین مجتبوی، تهران، حکمت، ۱۳۶۷ش.