دمام
دمام؛ نوعی ساز کوبهای شبیه طبل
دمام یک ساز کوبهای استوانهای شکل است که با ضربه چوب و دست به پوست بز یا گاو، نواخته میشود. از دمام در مراسم عزاداری، ماه رمضان، آیینهای درمانی و حتی جشنها استفاده میشود. این ساز معمولا به همراه سازهایی مانند سنج، بوق، نیانبان و نیجفتی نواخته میشود. دمام در جنوب ایران و بهویژه در برازجان، بندر ریگ، بندر گناوه و بوشهر رایج است[۱] و در کرمان، بلوچستان و هرمزگان نیز بهکار گرفته میشود.[۲]
پیشینه دمام
دمام، نوعی طبل دو سویه است و سابقه بهرهگیری انسان از طبلهای دو سویه به مراسمهای مذهبی در هزارهی سوم پیش از میلاد مسیح بازمیگردد.[۳] بقایای طبل دوسویه در طاقبستان کرمانشاه دیده شده است.[۴]
نامهای دیگر
دمام را دبدبه[۵]، شَندَف[۶]، تیمبوک، دهل، جوره، گپدهل، مارساز[۷]، طبل[۸]، و دمامه[۹] نیز نامیدهاند.
نواختن دمام
دمام، از یک پوست کشیده شده بر روی چوب، ترکه و گاهی فلز، ساخته میشود. برای نواختن دمام، دست و یا چوب سرخمیدهی درخت خرما به اندازهی حدود ۴۰ سانتیمتر بهنام «گرز» را به مرکز پوست میزنند تاصدا ایجاد شود.[۱۰] گاهی دمام از سمت راست با چوب و از سمت چپ با دست نواخته میشود. در این حالت کف دست با پوست و انگشتان با کنارهی آن در تماس هستند.[۱۱] سمت چپ دمام که با دست نواخته میشود «شمالی» نام دارد.[۱۲]
ساختار دمام
قسمتهای مختلف دمام عبارتاند از: پیپ، پوست، چمبره و بند.[۱۳]
بدنهی استوانهای شکل دمام را «پیپ» میگویند که از چوب، ترکه و یا گاهی از فلز ساخته میشود. اگر از بخشی از تنهی درخت به شکل یکپارچه برای ساخت دمام استفاده شود به آن پیپ «گُرمی» میگویند. در نزدیکی خلیج فارس و بندر دیر، جزیرهای به نام گرم با پوشش درخت گرم وجود دارد. در بوشهر از چوب ساج و در قشم از پلاستیک و یا چوب کهور، پیپ ساخته میشود. در برازجان پیپ را از فلز میسازند. [۱۴]
قسمت دوم دمام «پوست» است که دو طرف پیپ قرار دارد. برای قسمتی که با دست نواخته میشود از پوست بز یا بزغاله و برای قسمتی که با چوب نواخته میشود از پوست گاو استفاده میشود.[۱۵] پوست بز را با دایرهای قرمزرنگ مشخص میکنند تا با چوب نواخته نشود.[۱۶]
جدارهی چوبی روی بدنهی ساز «چمبره» نام دارد که اطراف پوست قرار گرفته و آن را در دو طرف بدنه ثابت میکند.[۱۷] چمبره از جنس خیزران، بامبو، چوب نخل و گاهی فلز است. دور چمبره، نوارهای پارچهای پیچیده میشود تا قطر آن به ۲ الی ۳ سانتیمتر برسد. با بیشتر شدن قطر نوارها، صدای دمام بیشتر میشود. ساز دمام در هر طرف، ۲ چمبره کوچک و بزرگ دارد.[۱۸]
قسمت آخر دمام، «بندها» هستند. از بند، جهت وصلکردن پوست و چمبره به پیپ استفاده میشود. بندها معمولا از جنس نخ معمولی و یا پلاستیکی هستند. در برازجان و جزیرهی شیف، بهجای بند از پیچ و مهره استفاده میشود که به آن دمام «کلمسی» و یا «دمام پیچی» گفته میشود.[۱۹] بندی که در ارتفاع پیپ از دو طرف کشیده و به چمبره متصل شده را بند «حرام» و یا «ازام» [۲۰] میگویند. بندها را از سوراخهای تعبیه شده در پوست میگذرانند و با چمبره به دور دهانهی دمام وصل میکنند.[۲۱]
انواع دمام
دمامها در بوشهر دارای سه نوع معمولی، غمبر (کلّهای) و اشکون با اندازه و کارکرد متفاوت است.[۲۲]
استفاده از دمام در مراسمها
در بوشهر، برای گرد آمدن عزادارن سينهزن، مراسم سنج و دمام اجرا میشد. این مراسم در زمان رضاشاه ممنوع شد. همچنین جوانان هنگام سحر، در کوچهها برای بیدار کردن مردم دمام مینواختند. به این مراسم «دمدم سحری» گفته میشد. جهت به آب انداختن کشتی، سوار شدن به کشتی، دیدن کشتی و یا بالاکشیدن بادبانها نیز از دمام استفاده میشد.
در قشم، زمانیکه دریانوردان از طوفان نجات پیدا میکردند مراسم رقص «حربی» برپا میگردید. در این مراسم، رقصندگان به شکل دایرهوار ایستاده و دمام زن در وسط آنها به نواختن میپرداخت.[۲۳]
مراسم «نوبان» که بر اساس باور برخی از مردم سواحل جنوبی ایران، برای درمان افراد جنزده یا گرفتار باد نوبان برپا میشود، دیگر مراسمی است که در آن از دمام استفاده میشود. در این مراسم اگر درمانگر تشخیص دهد که فرد، دچار باد نوبان شده با موسیقی و گیاهان دارویی به درمان او میپردازد. آنها معتقدند موسیقی روح را نرم کرده و به درمان، سرعت میبخشد.[۲۴]
پانویس
- ↑ «معرفی ساز دمام؛ ساز کوبهای بوشهری»، سایت ستاره.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۳.
- ↑ گالپین، موسیقی بینالنهرین، ۱۳۷۶ش، ص۱۶.
- ↑ ایازی، نگرشی بر پیشینه موسیقی در ایران به روایت آثار پیش از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۵۴ش، ص۵۴.
- ↑ پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۸.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۳.
- ↑ حدادی، فرهنگنامه موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۱.
- ↑ ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۳۱۶.
- ↑ «سنج و دمام چیست؟»، سایت برگزیدهها.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۶.
- ↑ ستایشگر، واژهنامه موسیقی ایران زمین، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۵۶.
- ↑ پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۸.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۳.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۳.
- ↑ مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۴.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۶.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ شایان، «تاریخچه ساز دمام»، سایت آوای سکوت؛ مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۴.
- ↑ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۹۸.
- ↑ «نوبان، مراسمی به قدمت ۷۰۰سال در هرمزگان»، سایت میراث آریا.
منابع
- ایازی، سوری و دیگران، نگرشی بر پیشینه موسیقی در ایران به روایت آثار پیش از اسلام، تهران، پارت، ۱۳۸۳ش.
- پورمندان، مهران، دایرهالمعارف موسیقی کهن ایران، تهران، سوره مهر، ۱۳۷۹ش.
- حدادی، نصرتالله، فرهنگنامه موسیقی ایران، تهران، توتیا، ۱۳۷۶ش.
- درویشی، محمدرضا، دایرهالمعارف سازهای ایران، تهران، موسسه فرهنگی ماهور، ۱۳۸۴ش.
- ستایشگر، مهدی، واژهنامه موسیقی ایران زمین، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۴ش.
- «سنج و دمام چیست؟»، سایت برگزیدهها، تاریخ بازدید: ۳۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
- شایان، «تاریخچه ساز دمام»، سایت آوای سکوت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مارس ۲۰۲۱م.
- گالپین، فرانسیسویلیام، موسیقی بین النهرین، بهترجمه محسن الهامیان، تهران، دانشگاه هنر، ۱۳۷۶ش.
- ملاح، حسینعلی، تاریخ موسیقی نظامی ایران، تهران، [بینا]، ۱۳۵۴ش.
- ملاح، حسینعلی، فرهنگ سازها، تهران، کتابسرا، ۱۳۷۶ش.
- مسعودیه، محمدتقی، سازهای ایران، تهران، زرین و سیمین، ۱۳۸۳ش.
- «معرفی ساز دمام؛ ساز کوبهای بوشهری»، سایت ستاره، تاریخ درج مطلب: آذر ۱۴۰۰ش.
- «نوبان، مراسمی به قدمت ۷۰۰سال در هرمزگان»، سایت میراث آریا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۰ش.