نشانههای ظهور امام مهدی؛ رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیشبینیشده پیش از ظهور امام دوازدهم شیعیان.
پادکست مقاله | 🡇
|
نشانههای ظهور امام مهدی، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی مهدی، امام دوازدهم شیعیان، رخ میدهند. در روایات امامان شیعه، نشانهها به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم میشوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانهها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگیها، عدم تأویل و هماهنگی با کلیات دین، ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از شایعهسازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهمترین ملاحظات اخلاقی و روششناختی در پژوهش نشانههای ظهور امام مهدی بهشمار میرود.
مفهومشناسی
نشانه در لغت به معنای دلیل و پدیدهای است که موجب شناخت و راهنمایی بهسوی موضوعی دیگر میشود[۱] و معادل عربی آن علامت و آیه است.[۲] در اصطلاح، نشانههای ظهور به مجموعه علامتها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته میشود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور مهدی، آخرین امام شیعیان، رخ میدهند.[۳]
اقسام
نشانههای ظهور در منابع اسلامی به انواع طبیعی و غیرطبیعی،[۴] مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع[۵] و نوع رویداد تقسیم شده است،[۶] ولی تقسیم به نشانههای حتمی و غیرحتمی، بسامد بیشتری دارد.[۷]
- نشانههای حتمی: مهمترین این دسته که خبر از قطعیت و نزدیکی ظهور میدهند عبارتاند از:[۸] قیام یمانی،[۹] خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.[۱۰]
- نشانههای غیر حتمی: این نشانهها که ظهور منوط به آنها نیست عبارتند از:[۱۱] اختلاف بنیعباس و کشتهشدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی در رمضان، پرچمهای سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرورفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشتهشدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه اصهب، ابلق و سفیانی، به جنبش درآمدن بیرقهای قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعتگذاران، سه ندا در رجب، ندای چهارم جبرئیل، ندای پنجم شیطان، زندهشدن مردگان و بازگشت آنها به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.[۱۲]
نمادگرایی در نشانههای ظهور
دربارهٔ تفسیر نشانههای ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد:
- گروهی، زبان این نشانهها را کاملاً نمادین و مجازی میدانند؛[۱۳] هرچند منتقدان بر این باورند که رمزیدانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است[۱۴] و کارکرد اصلی آنها در تشخیص مدعیان دروغین را بیاثر میکند.[۱۵]
- گروهی، زبان نشانهها را مطلقاً عرفی و مبتنی بر استعمال حقیقی کلمات تفسیر میکنند.
- بعضی، قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانههای ظهور را ترکیبی از تعابیر حقیقی و نمادین میدانند.[۱۶]
بازنمایی در شعر و ادبیات
مضامین مرتبط با نشانههای ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانههای حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانههای غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بیدینی، سستی ایمان، بحرانهای جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیدهاند.[۱۷] از نمونههای این رویکرد میتوان به اشعار محمد بن حسام خوسفی دربارهٔ فراگیری ستم پیش از ظهور و سرودههای سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.[۱۸]
کارکردها
پژوهشگران برای نشانههای ظهور کارکردهای چندگانهای قائلاند.[۱۹]
کارکردهای مثبت: این علائم، ترسیمکننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت امام مهدی است[۲۰] و از طریق امیدبخشی، آگاهیدهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آمادهسازی جامعه برای ظهور امام ایفا میکند.[۲۱] همچنین، اشتراک بسیاری از نشانههای حتمی در منابع معتبر شیعه و اهلسنت، از زمینههای همگرایی اسلامی در این موضوع بهشمار میرود.[۲۲]
کارکردهای منفی: شامل زمینهسازی برای سوءاستفادههای سیاسی و اجتماعی؛ تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست؛ رواج شایعات و ارائه تحلیلهای بیاساس.[۲۳] این رویکردها میتواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیشبینیناپذیر در میان معتقدان،[۲۴] تردید و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.[۲۵] بر اساس این پژوهشها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقینپذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل و سنجش با نشانههای جعلناپذیر تأکید شده است.[۲۶] کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتابزده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانههای حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینهسازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانهها را مطرح کردهاند.[۲۷]
تطبیق نشانهها
در تاریخ تشیع، شرایط دشوار اجتماعی و امید به گشایش، همواره موجب شده تا برخی باورمندان و محدثان، رخدادهای زمانه خود را بر نشانههای ظهور تطبیق دهند.[۲۸] مهمترین نمونههای تاریخی تطبیقهای ناصحیح عبارتند از:
- دورههای متقدم: اسماعیلیان نشانههای ظهور را بر خلافت فاطمیان مصر و زیدیه و عنوان نفس زکیه را بر قیام محمد بن عبدالله محض تطبیق دادند.
- دوره صفویه: محمدباقر مجلسی، برخی احادیث را بر حمله مغولها، سقوط عباسیان و برآمدن دولت صفوی تطبیق داد.
- دوره مشروطه: برخی واعظان، نشانههای ظهور را به اختراعات نوین مانند تلگراف و ارتباطات تصویری، جنگهای جهانی و انتقال مرکزیت علمی از نجف به قم تفسیر کردند.
- دوره معاصر: احتمال انطباق نفس زکیه بر قتل سید محمدباقر صدر و تطبیق احادیث قیام زمینهسازان از مشرق بر انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش در ایران از سوی برخی عالمان.[۲۹]
از منظر مبانی اعتقادی شیعه، هرگونه تطبیق قطعی که به تعیین زمان ظهور بینجامد، نامعتبر است.[۳۰] از دیدگاه سید علی خامنهای این تطبیقها صرفاً برداشتهای احتمالی، شخصی و فاقد قطعیت علمی است.[۳۱] محققان در مواجهه با سؤال از تطبیق نشانهها، بر زمینهسازی ظهور امام مهدی تأکید دارند.[۳۲]
منبعشناسی
محدثان شیعه و اهلسنت از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداختهاند:[۳۳]
شیعه: در کتابهای الغیبه نعمانی، کمالالدین و تمامالنعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،[۳۴] نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانههای ظهور ذکر شده است.[۳۵] منابع شیعی معاصر، دو رویکرد دارند: رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.[۳۶]
اهلسنت: در منابع اهلسنت مباحث مربوط به نشانههای ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.[۳۷] قدیمیترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.[۳۸] آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیهالسلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی[۳۹] و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداختهاند.[۴۰]
پانویس
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.
- ↑ عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.
- ↑ آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.
- ↑ صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.
- ↑ محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور درباره شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.
- ↑ صادقی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷–۵۶.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.
- ↑ علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰–۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.
- ↑ رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانههای ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵–۴۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.
- ↑ الهینژاد، «نمادگرائی در نشانههای ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.
- ↑ بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.
- ↑ قائمی و همکاران، «نشانههای ظهور و ویژگیهای حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.
- ↑ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ همایون، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.
- ↑ آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ موحدی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.
- ↑ آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
- ↑ فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
- ↑ آیتی، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.
- ↑ فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، 1393ش، ج7، ص 450.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، 1393ش، ج7، ص 452-456.
- ↑ «آیا تعیین مصادیق شخصیتهای عصر ظهور که در روایات آمده است(مانند سید خراسانی و سفیانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وبسایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ «آیا تعیین مصادیق شخصیتهای عصر ظهور که در روایات آمده است(مانند سید خراسانی و سفیانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وبسایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانههای ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانههای ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانههای ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانههای ظهور»، وبسایت پرسمان.
منابع
- «آیا تعیین مصادیق شخصیتهای عصر ظهور که در روایات آمده است (مانند سید خراسانی و سفیانی و…) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وبسایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
- آیتی، نصرتالله، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.
- آیتی، نصرتالله، «کارکردهای نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.
- آیتی، نصرتالله، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
- الهینژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
- بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
- پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روحالله، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
- رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
- رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)»، پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
- سلیمیان، خدامراد، فرهنگنامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عج)، ۱۳۸۸ش.
- شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.
- صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
- صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،
- صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.
- عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعهشناسی، ۱۳۹۸ش.
- علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.
- فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.
- فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشهٔ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
- قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانههای ظهور و ویژگیهای حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور دربارهٔ شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام مهدی (عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- «منابع و کارکرد نشانههای ظهور»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «منابعی دربارهٔ علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- موحدی، مرتضی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
- موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانههای ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
- همایون، محمدهادی، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.