پیشنویس:جشن بتیکان
جشن بتیکان؛ جشنی ایرانی در پانزدهم دی با آیینهای نمادین برای دوری از بیماری، گزند و تنگدستی.
جشن بُتیکان یا بُتیگان، از جشنهای ایرانی مرتبط با پانزدهم دی است که در منابع تاریخی با آیینهایی چون ساخت پیکرۀ انسانی و رسمهایی برای دوری از گزند و بیماری شناخته میشود. گزارشهای برجایمانده درباره این جشن، اطلاعاتی درباره نام، زمان برگزاری و برخی رسمهای آن ارائه میکنند.
معرفی
جشن بتیکان در پانزدهم دی، همزمان با روز دی به مهر، برگزار میشد. این روز در برخی منابع دیبگان و دی دوم نیز نامیده شده[۱] و نام جشن به صورتهای بتیکان، بتیگان و باتیکان آمده است.[۲] دربارۀ خوانش و ریشۀ نام بتیکان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. اکبر داناسرشت صورت دیبگان را ثبت کرده و سیدحسن تقیزاده صورت بُتیکان را آورده است. پرویز اذکایی نیز احتمال ارتباط این واژه را با صورتهایی مانند بغیگان یا بگیکان مطرح کرده است.[۳]
آیینهای جشن
یکی از آیینهای جشن بتیکان ساختن پیکرهای بهشکل انسان از گل، خمیر یا آرد بود. این پیکره را در مدخل یا پشت در خانه قرار میدادند و سپس میسوزاندند.[۴] بر اساس گزارش ابوریحان بیرونی، این رسم در میان مردم عادی رواج داشت و در خانۀ ملوک و پادشاهان انجام نمیشد. او همچنین نوشته است که این رسم در زمان خود او نیز متروک شده بود. در برخی گزارشهای مربوط به این آیین، ساخت و سوزاندن پیکره با دور کردن بیماری و ناخوشی از خانواده ارتباط داشته است.[۵] در بامداد این روز نیز سیب میخوردند و گل نرگس میبوییدند. این کار را با در امان ماندن از گزند و آزار در سال پیش رو مرتبط میدانستند. شبهنگام نیز سوسن دود میکردند و آن را با دوری از تنگدستی و ناشادمانی مرتبط میدانستند.[۶]
رسمهای مشابه در دورههای بعد
در برخی منابع، رسمهایی مشابه ساخت پیکره از خمیر در دورههای بعد نیز گزارش شده است. صادق هدایت از ساخت پیکرهای از خمیر آرد و قرار دادن آن بر آشی نذری و سپردن آن به آب روان در نیرنگستان یاد کرده است. جابر عناصری نیز از ساخت عروسکهایی با خمیر در برخی نواحی خراسان و فارس و سپردن آنها به آب روان گزارش کرده است. با این حال، ارتباط مستقیم این رسمها با جشن بتیکان در منابع موجود اثبات نشده است.[۷]
پانویس
- ↑ دوانلو، «جشنهای چله و دیگان بر پایۀ نوشتارهای کهن و شاهنامه»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «آشنایی کودکان با جشنهای ایرانی، جشن دیگان»، وبسایت کتابک.
- ↑ «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.
- ↑ رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ۴۱۷.
- ↑ «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.
- ↑ دوانلو، «جشنهای چله و دیگان بر پایۀ نوشتارهای کهن و شاهنامه»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- «آشنایی کودکان با جشنهای ایرانی، جشن دیگان». وبسایت کتابک. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «جشن بتیکان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان». وبسایت پژوهشهای ایرانی. ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافتشده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- دوانلو، فرانک (۳۰ آذر ۱۳۹۵). «جشنهای چله و دیگان بر پایۀ نوشتارهای کهن و شاهنامه». وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی. دریافتشده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- رضی، هاشم (۱۳۵۸). گاهشماری و جشنهای ایران باستان. تهران: خیام.