پیش‌نویس:حریم زنانه در معماری

حریم زنانه در معماری؛ طراحی فضاها با هدف تأمین امنیت و آرامش زنان.

حریم زنانه در معماری، راهکار هوشمندانه ایرانیان برای پاسداشت کرامت و تأمین امنیت روانی زنان در خانه‌ها است. اصولی مانند درون‌گرایی، سلسله‌مراتب فضایی با تفکیک اندرونی و بیرونی و طراحی جزئیاتی مانند هشتی، کوبه‌های جنسیتی و جای‌گیری عمیق آشپزخانه، همگی با هدف ایجاد فضاهایی امن و همراه با آرامش برای زنان بوده است. با ورود معماری مدرن و الگوهای برون‌گرا، این اصول به حاشیه رانده شد و جای خود را به فضاهای باز، پنجره‌های بی‌حجاب و آپارتمان‌های فاقد سلسله‌مراتب داد که پیامدهایی چون نقض حریم خصوصی، کاهش امنیت و آرامش روانی زنان و تضعیف هویت فرهنگی را در پی داشت. امروزه بازتعریف خلاقانه این مفهوم، با استفاده از راهکارهایی مانند سلسله‌مراتب هوشمند ورود، مرزبندی‌های انعطاف‌پذیر، کنترل دید با فناوری‌های مدرن، می‌تواند به خلق فضاهای انسانی‌تر و پایدار در معماری کمک کند.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ «حریم» به معنای پیرامون و گرداگرد یک مکان یا بنا به کار می‌رود. در فرهنگ ایرانی، این واژه به محدوده‌ای اطلاق می‌شود که ورود یا نظارت دیگران در آن منوع است یا نیاز به مراقبت دارد. در حوزهٔ معماری و شهرسازی، اصطلاح «حریم زنانه» به فضاهایی اشاره دارد که در چارچوب الگوهای فرهنگی و اجتماعی، به‌منظور تفکیک و سامان‌دهی قلمروهای خصوصی طراحی شده‌اند. در برخی پژوهش‌ها، این فضاها به‌عنوان بخش‌هایی از محیط سکونتی توصیف می‌شوند که با هدف ایجاد شرایطی برای حفظ حریم خصوصی و احساس امنیت زنان، از دیگر بخش‌ها متمایز شده‌اند.

واژهٔ «حریم» به معنای پیرامون و گرداگرد یک مکان یا بنا به کار می‌رود. این واژه به محدوده‌ای اشاره دارد که ورود یا نظارت دیگران در آن ممنوع شمرده می‌شود یا به دفاع نیاز دارد. در حوزۀ معماری و شهرسازی، اصطلاح «حریم زنانه» قلمرویی برای پاسداشت حرمت زن تعریف می‌شود که هرگونه تعرض به آن، نقض هویت او محسوب می‌گردد. در برخی پژوهش‌ها، این مفهوم عمدتاً در قالب تأمین امنیت و آرامش زنان در حریم خانه توصیف می‌شود، به‌گونه‌ای که این قلمرو، فضایی اختصاصی و محافظت‌شده برای بانوان در نظر گرفته می‌شود.

خاستگاه تاریخی

تاریخ شش‌هزارسالۀ معماری ایرانی، نشان‌دهندۀ خلق فضاهایی است که حریم خانواده در آنها با دقت طراحی و محافظت می‌شد. نمونۀ اوج این هنر را می‌توان در خانه‌های درون‌گرای حیاط‌دار دوره‌های مختلف مشاهده کرد. این خانه‌ها با سازمان‌دهی فضاها پیرامون یک حیاط مرکزی، دنیایی خصوصی ایجاد می‌کردند که فضایی امن و آرام و به دور از هیاهوی بیرون برای خانواده ایجاد می‌کرد. این رویکرد، تنها یک انتخاب زیبایی‌شناختی نبود، بلکه بازتابی از یک جهان‌بینی فرهنگی و دینی بود که بر محوریت خانواده، عفاف و حفظ روابط محرمیت استوار بود.

مولفه‌های کلیدی حریم در معماری سنتی

معماری ایرانی برای ایجاد حریم، از اصول و عناصری بهره می‌برد که منجر به شکل‌گیری فضاهایی لایه‌لایه و سلسله‌مراتبی می‌شد. این طراحی‌ها با هدف فراهم کردن پناهگاهی امن برای زنان بود تا در آن بتوانند با آرامش‌خاطر، نقش‌های متعدد خود را در خانواده ایفا کنند، بدون این‌که حریم شخصی و کرامت آنان نقض شود.

درون‌گرایی

در معماری ایرانی دیوارهای بلند بیرونی و روزن‌های محدود رو به حیاط داخلی، ارتباط بصری مستقیم با فضای بیرون را به طور کامل قطع می‌کرد و این ویژگی در نقش سد امنیتی، حریم خصوصی را تضمین و فضایی امن ایجاد می‌کرد.

سلسله‌مراتب فضایی

ورود به خانه‌های سنتی ایرانی به‌صورت فرایندی تدریجی از فضای عمومی به خصوصی سامان می‌یافت. عناصر فضایی مانند هشتی، دالان و حیاط با طراحی غیرمستقیم، از دید مستقیم به داخل جلوگیری می‌کردند. در داخل خانه نیز، تفکیک روشنی بین اندرونی، به‌عنوان فضای خصوصی خانواده و زنان و بیرونی به‌عنوان فضای پذیرایی از مهمانان وجود داشت.

هوشمندی در جزئیات

در معماری ایرانی، تمامی عناصر، از کوچک‌ترین جزئیات تا بزرگ‌ترین بخش‌ها، با هدف حفظ حریم طراحی شده بودند. به طور مثال، درب‌های دولنگه با کوبه‌های متمایز (بم برای مردان و کوبه ظریف برای زنان) به‌عنوان ابزاری برای تشخیص جنسیت مراجعه‌کننده عمل می‌کردند. آشپزخانه، در جایگاه فضای اختصاصی زنان، در دورترین و پنهان‌ترین نقطۀ خانه قرار می‌گرفت تا از دید مهمانان دور باشد. علاوه بر این، موقعیت پنجره‌ها به گونه‌ای طراحی می‌شد تا از دیدن فضای خصوصی همسایه‌ها یا کوچه جلوگیری کند.

1. ورودی‌ها: در معماری سنتی ایران، حفظ حریم از طریق طراحی‌های هوشمندانه و سلسله‌مراتبی در تمامی عناصر ساختمان مشهود است. ورودی‌ها با طراحی غیر مستقیم شامل هشتی، دالان و حیاط، دید مستقیم به داخل خانه را محدود و ورود ناگهانی نامحرمان را غیرممکن می‌کردند. این جداسازی فضاها، حریم‌پذیری و محرمیت را تقویت و امنیت زنان را تضمین می‌کرد.
2. درب‌های ورودی: در معماری، درب‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند تا هم از دید مستقیم به داخل جلوگیری کنند و هم روبه‌روی هم قرار نگیرند. درب‌های دو لنگه، نماد مرزبندی جنسیتی فضا بود، به‌گونه‌ای که لنگهٔ راست با کوبه‌ای بم مخصوص مردان و لنگهٔ چپ با حلقه‌ای ظریف مخصوص زنان و کوبیدن همزمان هر دو، نشان‌دهندهٔ حضور خانواده در پشت درها بود.
3. بازشوها: با تأکید بر حفظ حریم دیداری و شنیداری و مکان‌یابی دقیق فضاها و بازشوها رو به حیاط مرکزی طراحی می‌شدند تا حریم بانوان را از سر و صدای کوچه و محیط عمومی محافظت کنند.
4. حیاط‌ها: به‌عنوان فضایی امن در مرکز خانه، آرامش زنان را تضمین می‌کردند و در برخی خانه‌ها وجود دو حیاط، امکان ایجاد فضایی کاملاً خصوصی در غیاب زنان را فراهم می‌کرد.
5. آشپزخانه‌ها: آشپزخانه‌ها به‌عنوان قلمروی زنانه، معمولاً در دورترین نقطهٔ خانه قرار می‌گرفتند تا با ایجاد فاصلهٔ فیزیکی و بصری از فضاهای عمومی و مردانه، آرامش، خلوت و امنیت لازم را برای زنان فراهم کنند.
6. اتاق‌ها: جداسازی اتاق‌ها با دوری از دید مستقیم، ضمن امکان حضور غریبه‌ها، همزمان حریم بانوان و احترام مهمانان را حفظ می‌کرد.

دیدگاه‌ها دربارۀ حریم زنانه در معماری

دیدگاه‌ها در مورد حریم زنانه در میان جریان‌های فکری مختلف، متفاوت است:

• فمینیسم کلاسیک، عموماً با جداسازی محیط‌های زنانه و مردانه مخالفت کرده و حریم زنانه را ابزاری برای سلطه و محرومیت زنان می‌داند و خواستار لغو مرزهای جنسیتی است.
• فمینیسم فرامدرن، آن را فضایی توانمندساز برای رشد صدای مستقل و همبستگی زنانه تلقی می‌کند.
• دیدگاه اسلام، حریم زنانه به‌عنوان چارچوبی اخلاقی و کرامت‌محور معرفی می‌شود که ضمن حفظ عفاف، امکان مشارکت اجتماعی و تعالی معنوی زنان را فراهم می‌سازد. تحقیقات نیز نشان داده‌اند که هرگونه اختلاط جنسی می‌تواند به کاهش بهره‌وری و افزایش رفتارهای نامناسب و در سطح اجتماع، سستی روابط خانوادگی، افزایش طلاق و آسیب‌های روانی- اجتماعی منجر شود.

تفاوت حریم‌سازی در معماری ایرانی-اسلامی با غرب

در معماری ایرانی-اسلامی، حریم به عنوان فضایی خصوصی و درون‌گرا برای زندگی خانوادگی شکل گرفت. هدف اصلی این طراحی‌ها، حفظ امنیت و حریم زنان از دید نامحرمان و ایجاد فضایی امن و متناسب با حضور زنانه در خانه بود، که ریشه در آموزه‌های دینی و سنت‌های کهن داشت. در مقابل، با گذار به معماری مدرن و تغییر نگرش به نقش زنان در جامعه و ورود آن‌ها به بازار کار، معماری نیز دچار تحول شد. این تحول منجر به معماری عریان و بی‌حریم گردید، جایی که فضای کالبدی خانه به بستری برای نمایش تبدیل شد. با گرایش به معماری نمایشی و حذف سلسله‌مراتب فضایی، مرزهای بین فضای درون و بیرون خانه به تدریج از بین رفت. این تغییرات، به کاهش حریم شخصی، افزایش احتمال نقض حریم و در نهایت، کاهش امنیت و آرامش ساکنان منجر شد.

پیامدهای حذف حریم

اصول حریم‌ساز معماری سنتی، با ورود الگوهای معماری مدرن و تغییر سبک زندگی به تدریج کمرنگ شد. رویکرد برون‌گرایی جایگزین درون‌گرایی شد، سلسله‌مراتب فضایی از بین رفت و آپارتمان‌هایی با پلان‌های باز و پنجره‌های بزرگ و بدون پوشش رو به فضای عمومی، به‌عنوان سبک رایج مطرح شدند. این تحولات معماری، که گاهی با تقلید کورکورانه از الگوهای غربی همراه بود، پیامدهای قابل توجهی را به دنبال داشت:

• احساس ناامنی و نقض حریم خصوصی: به‌دلیل قرارگیری فضای نشیمن در مجاورت پنجره‌های مشرف به خیابان یا آپارتمان روبه‌رو، حس خلوت و امنیت کاهش یافت.
• کاهش آرامش روانی: نبود لایه‌های حفاظتی و اختلاط فضای خصوصی با عمومی، آرامش روانی ساکنان را کاهش داد و استرس و اضطراب، به‌ویژه در میان زنان افزایش یافت.
• تضعیف بنیان خانواده: فضای باز یک‌پارچه، امکان خلوت و تمرکز بر روابط درون‌خانوادگی را سلب کرد.
• فاصله‌گیری از هویت فرهنگی: معماری یکسان و بی‌هویت، پیوند ساکنان را با ارزش‌های فرهنگی عمیق معماری ایرانی-اسلامی تضعیف کرد.

بازتعریف معماری حریم‌ساز

در راستای بازاندیشی در مفهوم حریم در معماری معاصر، رویکردهای نوینی در حال توسعه هستند. این رویکردها به جای تقلید صرف از گذشته، بر بازآفرینی خلاقانۀ اصول حریم در قالب‌های جدید تمرکز دارند. برخی از راهکارهای معاصر برای دستیابی به این هدف می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سلسله‌مراتب هوشمند: طراحی مسیرهای ورود و خروج در آپارتمان‌ها به گونه‌ای که فضای خصوصی بلافاصله در معرض دید قرار نگیرد.
• کنترل دید و نور: استفاده از پارتیشن‌های نیمه‌شفاف، پرده‌های هوشمند، سایبان‌های متحرک و مصالح مدرن برای کنترل دید و نور و تنظیم میزان نور طبیعی مدنظر قرار می‌گیرد.
• مرزبندی‌های انعطاف‌پذیر: به‌کارگیری دیوارهای سبز، قفسه‌بندی‌های بلند یا مبلمان چیدمان‌پذیر برای تفکیک فضاها بدون نیاز به دیوارهای ثابت، امکان ایجاد مرزبندی‌های انعطاف‌پذیر را فراهم می‌کند.
• طراحی نماهای مسئولانه: پرهیز از پنجره‌های تمام‌شیشه‌ای بدون محافظ در طبقات همکف و طراحی بالکن‌های خصوصی با رعایت حریم بصری ضروری است.
• احیای مفهوم حیاط: خلق حیاط‌های مرکزی، تراس‌های خصوصی محصور یا پاسیوها در مجتمع‌های مسکونی، می‌تواند به ایجاد قلب تنفس‌گاهی امن و آرام برای خانواده‌ها کمک کند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «اثر حجاب بر معماری ایرانی- اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
• آزاد ارمکی، مرضیه، «آپارتمان‌نشینی و آشپزخانه در ایران»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش.
• «آسیب‌شناسی معماری مدرن/ تعارضات آپارتمان‌نشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۱ش.
• «بررسی اثرات وضعی مکتب فکری فمینیسم بر زنان؛ زن علیه زنانگی!»، وب‌سایت سدید، تاریخ درج مطلب: 5 آبان 1400ش.
• «بررسی رابطهٔ حریم زنانه با معماری ایرانی اسلامی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۴۰۴ش.
• جان‌پرور، محسن و همکاران، «مفهوم‌سازی و شناخت مرزها، حریم‌ها و محدوده‌ها در شهرها»، مجلّة جغرافياي سياسي، سال اول، شمارۀ اول، بهار 1395ش.
• حیاتی، حامد و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۲، ۱۳۹۶ش.
• «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزهٔ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
• رحیمی، روح‌الله و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانه‌های سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴۴، ۱۴۰۰ ش.
• رئیسی، محمدمنان و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، مطالعات جنسیت و خانواده، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۲، اسفند ۱۴۰۲ش.
• شیردل، امیرحسین و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، فصلنامهٔ پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۴ش.
• طوفان، سحر، «بررسی رابطهٔ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۹۰ش.
• غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، نشریهٔ علمی– پژوهشی برنامه‌ریزی توسعهٔ کالبدی، سال دوم، شماهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۶ش.
• کاظم‌زاده رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۹ش.
• مستقیمی، مهدیه‌سادات، «رویکردی تطبیقی به خاستگاه‌های فلسفی مسائل اجتماعی زنان در اسلام و فمینیسم»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1389ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
• مؤمنی، کوروش و ناصری، ندا، «بررسی ابزارها و روش‌های ایجاد محرمیت در خانهٔ زینت‌الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های معماری اسلامی، شمارهٔ نهم، سال سوم، زمستان ۱۳۹۴ش.
• «نقش معماری در بهبود حریم خصوصی در آپارتمان‌های شهری»، وب‌سایت مهدی حجازی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۳ش.