پیش‌نویس:حضرت معصومه

فاطمه معصومه؛ دختر امام موسی بن جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.

فاطمه معصومه، دختر امام موسی کاظم و خواهر امام رضا است که پس از هجرت امام رضا به خراسان، به قصد دیدار او از مدینه عازم ایران شد، اما در مسیر و پس از درگیری همراهانش با مخالفان در ساوه، بیمار شد و در قم درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. وی با القابی چون معصومه و کریمه اهل‌بیت شناخته می‌شود و بر اساس روایات شیعه، زیارت او پاداشی همسان زیارت امام رضا دارد. حضور و دفن او در قم، باعث تبدیل شدن این شهر به کانون علمی و مذهبی تشیع، تقویت هویت شیعی و شکل‌گیری مدارس دینی شد. حرم او پس از حرم امام رضا، مهم‌ترین زیارتگاه در ایران است و سالروز ورودش به قم به عنوان روز قم و روز تولدش به عنوان روز ملی دختران گرامی داشته می‌شود.

زندگی‌نامه

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن جعفر و خواهر علی بن موسی الرضا است. در منابع آمده است که مادر وی، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد. برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است. بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ق، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی بن خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.

القاب فاطمه معصومه

لقب معصومه و کریمه اهل‌بیت از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌شمار می‌آید. القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخت‌الرضا نیز در زیارت‌نامه وی و از جمله در کتاب انوار المشعشعین، ثبت شده است.

منزلت فاطمه معصومه

طبق روایتی از امام جواد کسی که قبر فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه می‌یابد. همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت علی‌بن موسی الرضا دانسته شده است. این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام عصمت است. این امر در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا تلقی شده است. پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده است. طبق روایت دیگری، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.

ازدواج نکردن فاطمه معصومه

بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه ازدواج نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق وصیت‌نامه امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازهٔ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است. برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری هم‌کفو وی در آن دوران میسر نبوده است. برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به‌ویژه زندانی‌بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که به‌خاطر ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.

هجرت به ایران

پس از هجرت امام رضا در سال ۲۰۰ق به خراسان، او در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد. این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد. برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند. پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه موسی بن خزرج اشعری، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت. علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به ایران اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ آموزه‌های شیعی را ذکر کرده‌اند.

پیامدهای هجرت به ایران

مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارت‌اند از:

• گسترش حضور امام‌زادگان
• رشد فعالیت‌های دینی در قم
• تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش‌آفرینی آن در جهان تشیع
• ترویج نقل احادیث شیعه در موضوعاتی مانند امامان دوازده‌گانه و جایگاه امام حسین در برابر دیگر فرقه‌ها مانند واقفیه و غُلات
• شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در قم
• تبدیل قم به مرکز آموزش و انتقال معارف شیعی در عرصه‌هایی چون حدیث، کلام و فقه
• برگزاری مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند معتزله،
• تأسیس حوزۀ علمیه قم
• ارتقای جایگاه زنان در جامعه اسلامی
• تغییر نگرش ایرانیان از مردسالاری به شایسته‌سالاری.

کرامات

کرامات فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است که از جمله شفای بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.

زیارتنامه

زیارت‌نامه فاطمه معصومه از امام رضا نقل شده است که خواندن آن هنگام ورود به حرم وی مستحب است. علاوه بر زیارت‌نامه فعلی، زیارت‌نامه‌های دیگر نیز نقل شده است.

حرم فاطمه معصومه

پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمهٔ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد. شاه‌بیگم صفوی بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد. نخستین ضریح مرقد با فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد. فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، تأسیس مدرسه فیضیه و دارالشفا در زمان فتحعلی‌شاه انجام شد. ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، گنبد طلا، شش گلدسته، ایوان‌ها و رواق‌های متعدد تشکیل شده است که با هنر اسلامی و ایرانی از جمله کاشی‌کاری، طلاکاری و آینه‌کاری، تزیین شده است. این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدرسه‌های علمیه، مساجد، کتابخانه و موزه است. موقوفات حرم فاطمه معصومه و تولیت، پشتوانه مالی و اداری حرم فاطمه معصومه است.

جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان

پس از حرم امام رضا، مهم‌ترین زیارتگاه در ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم، حرم فاطمه معصومه است. سالروز ورود فاطمه معصومه به قم با عنوان روز قم در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر سال با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم خطبه‌خوانی، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود. بست‌نشینی مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است. روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان روز ملی دختران نامگذی شده است. شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:

وصف او را نتوان گفت به صد منظومه

گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»

کنگره بزرگداشت

نخستین گنگرهٔ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی ناصر مکارم شیرازی، احمد عابدی، جعفر سبحانی، علی دوانی، رضا استادی و عبدالله جوادی آملی برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر سال در ایام ولادت یا وفات فاطمه معصومه، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش ملیکه ایران، پویش ملی ۱۷+۱، پویش بهترین دختر دنیا، پویش به احترام حضرت معصومه که به گزارش رئیس کل دادگستری استان قم منجر به صلح در پرونده‌های متعدد قضایی شده است.

فیلم سینمایی

فیلم سینمایی اخت الرضا با محوریت سفر فاطمه معصومه از مدینه به قم به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی در سال ۱۴۰۰ش، ساخته شد و در ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین عتبه امام حسین و آستان حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.

کتاب‌شناسی

کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به زبان‌های فارسی و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است:

1. زندگی‌نامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل فاطمه معصومه می‌پردازند.
2. آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند.
3. مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان فاطمه معصومه را بررسی می‌کنند.

منابع

• «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
• «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• برقعی، سید علی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
• «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال ۱۰، شماره ۶۹، ۱۳۸۶ش.
• حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• حمیدیان، محمدهادی، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
• «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
• «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
• ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
• رضایی‌ندوشن، محمد و دیگران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال ۸، شماره ۱۶، ۱۳۹۸ش.
• سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
• سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
• شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره ۵۲، ۱۳۸۴ش.
• شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال ۴، شماره ۳۷، ۱۴۰۰ش.
• صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
• عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره ۱۳، ۱۳۷۹ش.
• عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
• عظیمی هاشمی و دیگران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال ۶، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۱ش.
• علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
• فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
• قمی، حسن بن محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
• کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
• کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال ۱۵۱، شماره ۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
• مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
• «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
• محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
• مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید، شماره ۹۴، ۱۳۵۰ش.
• مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۲۵، ۱۳۷۸ش.
• ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
• مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.