پیش‌نویس:خودتحقیری ملی

خودتحقیری ملی؛ بی‌ارزش شمردن و پست‌انگاری جامعه خود در مقایسه با جوامع دیگر.

خودتحقیری ملی نوعی از خودتحقیری است که در آن یک جامعه و گروهای اجتماعی، شاخص‌های کلان هویت ملی خود، مانند دین، زبان، تاریخ، پیشرفت‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی، قدرت دفاعی و نظام سیاسی را در مقایسه با جوامع دیگر و به‌ویژه جوامع غربی، حقیر و ناکارآمد تلقی نمایند. این نوع خودتحقیری عوامل مختلفی چون: شکست‌های تاریخی و نفوذ گفتمان‌های استعماری دارد که کاهش اعتماد به نفس ملی، مهاجرت نخبگان و تضعیف انسجام اجتماعی از پیامدهای ابتلاء به آن است. آنچه که، خودتحقیری ملی را از نقد سازنده متمایز می‌سازد این است که این نوع خود تحقیری به نفی کلی هویت منجر می‌شود و در رسانه‌ها، نظام آموزشی، الگوهای فرهنگی و سبک زندگی و الگوهای کلان مصرف، بازتولید می‌گردد.

مفهوم‌شناسی خودتحقیری ملی

خودتحقیری در روان‌شناسی فردی، به حالتی اطلاق می‌شود که فرد به‌طور مداوم ارزش و توانایی‌های خود را ناچیز می‌شمارد. این رفتار می‌تواند از یک عادت گفتاری برای نمایش تواضع تا یک نشانهٔ بالینی از عزت نفس پایین، افسردگی یا اضطراب اجتماعی متغیر باشد.

خودتحقیری ملی، گسترش و تعمیم این الگوی روانی از سطح فردی به سطح جمعی است. در این حالت، اعضای یک جامعه، شاخص‌های بنیادین هویت ملی خود مانند زبان، فرهنگ، دین، تاریخ، نهادهای سیاسی، توانمندی‌های علمی و دفاعی را به صورت نظام‌مند، پست و بی‌ارزش می‌انگارند. این پدیده که به خودکم‌بینی و کوچک بینی جمعی می‌انجامد، یک الگوی فکری فراگیر است که در گفتمان عمومی بازتولید می‌شود. ویژگی کلیدی خود تحقیری ملی، ماهیت مقایسه‌ای‌اش است؛ «خود» ملی همواره در برابر یک «دیگری» آرمانی که اغلب تمدن غرب است، قرار گرفته و حقیر قضاوت می‌شود. این وضعیت منجر به احساس حقارت، درونی‌سازی روایت‌های تحقیرآمیز و ایجاد یک حس تحقیر آموخته‌شده در برابر مشکلات می‌شود.

فهم دقیق خودتحقیری ملی مستلزم تفکیک آن از مفاهیمی است که در نگاه اول ممکن است مشابه به نظر برسند، اما در ماهیت و کارکرد، تفاوت‌های بنیادین دارند. خودتحقیری ملی با مفهوم تحقیر نفس و مبارزه با تکبر در حوزه اخلاق و عرفان و همچنین با تواضع ملی و نقد ملی متفاوت است. منتقد ملی مانند پزشکی است که برای بهبود بیمار، دردآورترین جراحی‌ها را پیشنهاد می‌دهد. اما هدف او نجات است، نه نابودی. در مقابل، خودتحقیری ملی با نوعی بدبینی فلج‌کننده همراه است که هرگونه تلاش برای اصلاح را بیهوده می‌داند. مفهوم وطن‌دوستی انتقادی نیز به‌دلیل بهره‌مندی از روح سازندگی و اصلاح‌گری، متفاوت از خودتحقیری است.

ریشه‌های تاریخی خودتحقیری ملی در ایران

پدیدهٔ خودتحقیری ملی در ایران برآیند انباشت تجربه‌های تاریخی، شکست‌ها و تحولات فکری در طی حداقل دو قرن اخیر است.

عصر قاجار و شوک مواجهه با فرهنگ غرب

پرداخت غرامت از سوی ایران به روسیه در تبریز (اثر کارل بگروف ۱۸۲۸)

نقاشی از جلسه پرداخت غرامت از سوی ایران به روسیه در تبریز (اثر کارل بگروف ۱۸۲۸)

شکست‌های پی‌درپی ایران از روسیه تزاری و تحمیل عهدنامه گلستان و عهدنامه ترکمانچای، در کنار نفوذ و سیاست‌های استعماری بریتانیا در جنوب و شرق ایران که به جدایی بخش‌هایی از خاک کشور انجامید، ضربه‌ای سنگین بر پیکرهٔ هویت ملی و تصور ایرانیان از توان نظامی و استقلال سیاسی خود بود. این رقابت میان قدرت‌های بزرگ، ایران را به صحنه تاخت‌وتاز بیگانگان تبدیل کرد.

این شکست‌ها، شکستی تمدنی تلقی شدند که شاخص‌های قدرت ملی را به چالش کشیدند. پرسش از چرایی عقب‌ماندگی ایران، سؤال کلیدی در ذهن شخصیت‌هایی چون عباس میرزا بود و آغازگر روندی شد که در آن، غرب به‌مثابهٔ معیار مطلق پیشرفت و شرق و ایران در قلب آن، به‌مثابهٔ نماد عقب‌ماندگی در شاخص‌های علمی، نظامی و سیاسی تعریف شد. سفرنامه‌های آن دوره مملو از شگفتی و حسرت در برابر نظم و تکنولوژی غربی و پذیرش نوعی تقدیر تاریخی برای عقب‌ماندگی است.

سرخوردگی پس از انقلاب مشروطه

مشروطه تلاشی بزرگ برای جبران مافات و رسیدن به قانون‌گرایی و پیشرفت بود؛ اما مداخلات خارجی، به‌ویژه از سوی بریتانیا و روسیه که در قرارداد ۱۹۰۷م عملاً ایران را میان خود تقسیم کردند، در کنار اختلافات داخلی و به توپ بستن مجلس، این امید بزرگ را به یک سرخوردگی عمیق تبدیل کرد. استبداد رضاخانی که بر ویرانه‌های مشروطه برخاست، این باور را تقویت کرد که حتی تلاش‌های درونی برای اصلاح نظام سیاسی و اجتماعی نیز توسط موانع ساختاری داخلی و خارجی محکوم به شکست است که زمینه‌ساز تثبیت شکست در حافظه تاریخی شد.

غرب‌زدگی خاندان پهلوی

دیدار محمدرضاشاه پهلوی، با هری ترومن، رئیس‌جمهور وقت آمریکا در سال ۱۹۴۹

دیدار محمدرضا پهلوی، شاه ایران با هری ترومن، رئیس‌جمهور وقت آمریکا در سال ۱۹۴۹

دوره خاندان پهلوی، عصر مدرنیزاسیون آمرانه و تقلیدگرایی از غرب بود. در این دوره، روایت رسمی حکومت، تجلیل از ایران باستان به‌صورت گزینشی و سیاسی و تحقیر نظام‌مند سنت‌های اسلامی-ایرانی به‌عنوان شاخص‌های اصلی هویت ملی بود. این دوگانه‌سازی، شکاف هویتی عمیقی ایجاد کرد. جلال آل‌احمد در کتاب غرب‌زدگی به تفصیل شرح می‌دهد که این پدیده صرفاً یک تقلید سطحی در قالب فرنگی‌مآبی نبود، بلکه عارضه‌ای بود که از غرب می‌آمد و جامعه را از درون تهی می‌کرد و به خودباختگی فرهنگی می‌کشاند. غرب‌زدگی در این دوره به یک سیاست فرهنگی تبدیل شد که لازمهٔ پیشرفت را نفی «خود» و پذیرش کامل الگوی «دیگری» می‌دانست.

پس از جنگ جهانی دوم، ایران برنامه‌های اصل چهار ترومن آمریکا را برای توسعه و نوسازی پذیرفت و کارشناسان خارجی برای آموزش کشاورزی و تأسیس مدارس عشایری به کشور اعزام شدند. این رویکرد وابسته، توسعه را در تقلید از غرب می‌دید و زمینه نفوذ فرهنگی و سیاسی آمریکا را فراهم کرد.

از پیروزی انقلاب اسلامی تا امروز

انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش با شعار محوری استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی و گفتمان بازگشت به خویشتن که در اندیشه‌های طیف وسیعی از متفکران اسلامی به رهبری امام خمینی تبلور یافته بود، تلاشی برای احیای اعتماد به نفس ملی و نفی سلطهٔ فرهنگی و سیاسی غرب به‌شمار می‌رفت. شعار ما می‌توانیم در دوران جنگ هشت‌ساله به یک باور عمومی و موتور محرک مقاومت ملی و خودباوری ملی شد.

با این حال، چالش‌های پس از جنگ، مشکلات اقتصادی مزمن، تحریم‌های بین‌المللی فلج‌کننده و برخی ناکارآمدی‌های مدیریتی، به‌تدریج زمینه را برای بازتولید روایت‌های خودتحقیرانه ملی فراهم کرد. وقایعی چون کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش اگرچه در بلندمدت سبب توسعه و تکامل مبارزهٔ ضد استعماری شد، اما همچون زخمی کهنه در حافظهٔ تاریخی ملت باقی مانده و این حس را تقویت می‌کند که سرنوشت ایران همواره تحت تأثیر قدرت‌های بزرگ است.

دیدگاه‌ها دربارهٔ خودتحقیری ملی

برای درک عمق پدیدهٔ خودتحقیری ملی، از زوایای مختلف به آن نگریسته شده است:

دیدگاه روان‌شناسی دربارهٔ خودتحقیری ملی

کودک ایرانی در حال انتخاب کیف مدرسه با نمادهای غربی

کودک ایرانی در حال انتخاب کیف مدرسه با نمادهای غربی

از این دیدگاه، خودتحقیری ملی نوعی استعمار ذهنی است. به تعبیر فرانتس فانون، استعمارگر تنها به استثمار مادی سرزمین استعمارزده اکتفا نمی‌کند، بلکه با تحقیر فرهنگ و هویت بومی، تصویری پست از او در ذهنش می‌سازد تا جایی که فرد استعمارزده، خود نیز این تصویر را باور می‌کند و دچار عقده حقارت می‌شود.

این پدیده به آسیب‌پذیری در برابر استعمار منجر می‌شود که مالک بن نبی، متفکر الجزایری، آن را زمینه‌ساز سلطهٔ خارجی می‌داند. در سطح جمعی، این وضعیت می‌تواند به درماندگی آموخته‌شده منجر شود؛ یعنی جامعه به این باور می‌رسد که هیچ تلاشی برای تغییر وضعیت، مؤثر نخواهد بود و در نتیجه به انفعال و پذیرش وضع موجود تن می‌دهد.

دیدگاه جامعه‌شناسی دربارهٔ خودتحقیری ملی

خودتحقیری ملی در الگوهای کلان خود تحقیری اقتصادی، الگوی توسعه و محصولات فرهنگی بازتولید می‌شود. وابستگی ساختاری اقتصاد به واردات کالاهای مصرفی خارجی به جای تولیدات داخلی و تقلید از الگوهای توسعه بیگانه بدون بومی‌سازی، نمونه‌هایی از این پدیده در سطح کلان هستند. این روند نشان می‌دهد که «تولید خارجی» نه فقط یک کالا، بلکه نمادی از تمدن برتر و راهی برای جبران حس عقب‌ماندگی درونی تلقی می‌شود. در سینما و ادبیات نیز، سیاه‌نمایی افراطی و نمایش تصویری یک‌جانبه از ایران به‌عنوان جامعه‌ای مملو از فساد، دروغ و عقب‌ماندگی، می‌تواند مصداقی از بازتاب این نگاه تحقیرآمیز باشد.

خودتحقیری ملی از منظر علوم سیاسی و مطالعات پسااستعماری

توییت صادق زیباکلام دربارهٔ ناتوانی ایران در زمینه تولید واکسن کرونا

توییت صادق زیباکلام دربارهٔ ناتوانی ایران در زمینه تولید واکسن کرونا

از این منظر، خودتحقیری ملی ابزاری کارآمد برای تداوم سلطهٔ نرم، امپریالیسم فرهنگی و تهاجم فرهنگی است. ملتی که اعتماد به نفس خود را از دست داده، آسان‌تر الگوهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قدرت‌های دیگر را می‌پذیرد. این پدیده، انسجام ملی و اعتماد عمومی را که لازمه پیشرفت خودبنیان است، تضعیف می‌کند. بی‌اعتمادی به نهادهای داخلی و توانمندی‌های بومی، مشارکت سیاسی و اجتماعی را کاهش داده و می‌تواند زمینه‌ساز مهاجرت نخبگان شود؛ اگرچه انگیزه‌های مهاجرت پیچیده است و این پدیده خود می‌تواند زمینه‌ساز مهاجرت از ایران شود.

در موارد حاد، این پدیده به حمایت از تحریم‌ها یا مداخلات خارجی منجر می‌شود که مصداق بارز خودتحقیری سیاسی است. به بیان سیدعلی خامنه‌ای، رهبر ایران، القای حس ناتوانی و تضعیف اعتماد به نفس ملی، از جمله اهداف نفوذ فرهنگی و رسانه‌ای است تا راه برای سلطه هموار شود.

ابعاد خودتحقیری ملی

خودتحقیری ملی در ابعاد گوناگون هویت ملی ایرانیان بروز می‌یابد.

فرهنگی و هنری

به‌کارگیری رسم‌الخط خارجی در سردر غرفه‌های شرکت‌های ایرانیِ شیرینی و شکلات در نمایشگاه تهران

به‌کارگیری رسم‌الخط خارجی در سردر غرفه‌های شرکت‌های ایرانیِ شیرینی و شکلات در نمایشگاه تهران

خودتحقیری زبانی به‌عنوان یکی از مصادیق خودتحقری فرهنگی، از طریق کاربرد بی‌رویه و تفاخرآمیز واژگان انگلیسی در گفتار روزمره، نام‌گذاری اماکن و برندها، یکی از مصادیق رایج است. در عرصهٔ هنر، مدگرایی و تقلید از سبک‌های غربی و بی‌ارزش دانستن هنرهای اصیل چون نگارگری و معماری سنتی، جلوه‌ای دیگر از خودتحقیری فرهنگی است. تبدیل شدن برندگرایی و مصرف کالاهای لوکس خارجی به شاخص منزلت اجتماعی، نشان از تحقیر الگوی تولید ملی دارد.

سیاسی

ناامیدی مطلق از کارآمدی نظام سیاسی داخلی و آرمان‌پنداری نظام‌های غربی، یکی از نمودهای خودتحقیری سیاسی است. بی‌ارزش خواندن استقلال‌طلبی و تمسخر نمادهای ملی مانند پرچم ایران و سرود ملی ایران و ترویج نوعی بی‌وطنی به جای نقد سازنده، از دیگر جلوه‌های آن است.

علمی

انتشار سند مصوبه دولت و ابلاغ آن به دستگاه‌های اجرایی

مصوبه دولت دربارهٔ سند ۲۰۳۰ و ابلاغ آن به دستگاه‌های اجرایی

برترانگاری مطلق علوم و نظریات غربی و تحقیر میراث فلسفی و علمی بومی، مانند فلسفه اسلامی یا طب سنتی در نظام دانشگاهی، زمینه‌ساز خودتحقیری علمی است. اصرار بر پیاده‌سازی الگوهای توسعه غربی بدون توجه به اقتضائات فرهنگی و اجتماعی ایران، از مصادیق غرب زدگی علمی و تحقیر میراث علمی و فلسفی ایران است که در ایجاد حس خودتحقیری میان نسلی در نهاد آموزش عالی مؤثر است.

آموزشی

گاهی نظام آموزشی در انتقال غرور ملی متوازن و واقع‌بینانه ناکام می‌ماند. ساختار نظام آموزش و پرورش ایران که ریشه در مدل فرانسوی دارد، در کنار تلاش برای همسوسازی با الگوهای غربی مانند اجرایی کردن سند ۲۰۳۰، می‌تواند زمینه را برای خودتحقیری آموزشی فراهم کند.

دینی و اخلاقی

تلقی دین و خلقیات ملی به‌عنوان عامل عقب‌ماندگی، ریشه در سیاست‌های فرهنگی دوران پهلوی دارد و به نوعی خودتحقیری دینی و اخلاقی منجر می‌شود که امروزه نیز در برخی گفتمان‌ها بازتولید می‌شود.

مصادیق خودتحقیری ملی در رسانه‌ها و فضای مجازی

پوستر اکران فرانسه فیلم سنمایی برادران لیلا

پوستر اکران فرانسه فیلم سنمایی برادران لیلا

• بازنمایی رسانه‌ای گزینشی: برخی آثار سینمایی مانند «برادران لیلا» یا سریال‌هایی چون «سقوط» و فعالیت رسانه‌هایی چون تلویزیون‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان مانند «من و تو»، با تمرکز اغراق‌آمیز بر فقر و فروپاشی اجتماعی، تصویری ناامیدکننده به نمایش می‌گذارند. این مصداق بارز خودتحقیری رسانه‌ای است که روایت ایران‌هراسی را تقویت می‌کنند.
• جوک‌های سیاه: حجم بالای جوک‌های سیاه که صفاتی چون بی‌قانونی، تنبلی و دورویی را به‌عنوان خودسرزنشینی به کل جامعه نسبت می‌دهند، در شبکه‌های اجتماعی بازنشر شده و این کلیشه‌های منفی را به‌عنوان یک حقیقت جمعی تثبیت می‌کنند.
• مقایسه‌های منفی: مقایسهٔ منفی یک جنبه از ایران با یک جنبه مثبت از کشوری توسعه‌یافته، که مصداق ضرب‌المثل «مرغ همسایه غازه» است، تصویری بهشت غرب را ارائه می‌دهد.

پیامدهای خودتحقیری ملی

اگرچه سنجش مستقیم خودتحقیری ملی از طریق پیمایش دشوار تلقی شده است، اما تأثیرات آن در برخی شاخص‌های کلان مشاهده پذیر دانسته شده است:

کاهش اعتماد عمومی

پیمایش‌های ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان در دوره‌های مختلف، نوساناتی را در سطح اعتماد عمومی و اعتماد نهادی نشان می‌دهد. خودتحقیری ملی که خود می‌تواند معلول بی‌اعتمادی باشد، با ترویج بدبینی و سوءظن، این بی‌اعتمادی را بازتولید کرده به گسست نسلی در انتقال ارزش‌ها دامن زده و مشارکت جمعی برای حل مشکلات را دشوار می‌سازد.

مهاجرت نخبگان و خروج سرمایه

رتبه دانشجوفرستی ایران در جهان

رتبه دانشجوفرستی ایران در جهان

برخلاف برخی ادعاها، ایران در فهرست کشورهای دارای بیشترین میزان مهاجرت نخبگان قرار ندارد، اما این روند همچنان از دیدگاه کارشناسان و صاحب‌نظران جای نگرانی دارد. اگرچه عوامل اقتصادی و سیاسی نقش اصلی را در این پدیده ایفا می‌کنند، اما ناامیدی از آینده و بی‌اعتمادی به بهبود شرایط که از پیامدهای خودتحقیری است، به کاهش سرمایه‌گذاری داخلی و خروج نیروی انسانی کارآمد می‌انجامد.

آسیب دیدن سلامت روان جمعی

احساس حقارت دایمی، خودکم‌بینی و ناامیدی می‌تواند به افزایش نرخ اضطراب، افسردگی و در نهایت بی‌هویتی و از خودبیگانگی اجتماعی منجر شود.

نسبت سبک زندگی اسلامی‌ایرانی با خودتحقیری ملی

سبک زندگی اسلامی‌ایرانی بر پایه‌هایی چون عزت نفس ملی، کرامت انسانی، شناخت نفس، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و هویت‌مندی استوار است. این سبک زندگی، هم در بعد اسلامی و هم در بعد ایرانی، با پدیدهٔ خودتحقیری ملی در تضاد کامل قرار دارد.

قرآن، عزت را منحصراً از آنِ خدا، پیامبر و مؤمنان می‌داند. پذیرش حقارت در برابر قدرت‌های غیرالهی، با روح توحید و اصل عزت اسلامی در تعارض است. هویت ایرانی نیز با پیشینه‌ای چندهزارساله در توحیدباوری، علم، فلسفه، هنر، معماری ایرانی و کشورداری، منبعی غنی برای الهام‌بخشی و خودباوری ملی است.

نادیده گرفتن این میراث گران‌بها و احساس حقارت در برابر تمدن‌هایی با تاریخ به مراتب کوتاه‌تر، نشانهٔ بی‌خویشتنی و بیگانگی با هویت است که به بحران هویت و خودبیزاری فرهنگی می‌انجامد. خودتحقیری ملی یک انحراف و آسیب جدی برای سبک زندگی اسلامی‌ایرانی محسوب می‌شود و فرد و جامعه را از درون تهی کرده و پذیرای سبک زندگی غربی می‌کند که ممکن است با مبانی ارزشی و فرهنگی این مرز و بوم سازگاری نداشته باشد.

خوشحالی مردم تهران بعد از پاسخ موشکی ایران به حملات اسرائیل

خوشحالی مردم تهران بعد از پاسخ موشکی ایران به حملات اسرائیل

علیرغم انتساب پدیدهٔ خودتحقیری ملی از سوی برخی، روان جمعی ایرانیان سویه‌های متناقض و قدرتمندی از غرور ملی و همبستگی ملی را نیز در خود دارد. این پدیده در بزنگاه‌های حساس تاریخی و بحران‌های ملی به‌وضوح خود را نشان می‌دهد و روایت غالب «ما نمی‌توانیم» را به چالش می‌کشد. برای مثال، در دوران هشت سال جنگ تحمیلی، با وجود تمام کمبودها، جامعهٔ ایران جلوه‌های بی‌نظیری از ایثار، اقتدار ملی و همبستگی اجتماعی را به نمایش گذاشت و به توانایی‌های خود برای دفاع از کشور بالید.

در دوران همه‌گیری ویروس کرونا نیز، شکل‌گیری گروه‌های جهادی و مردمی برای تولید ماسک، ضدعفونی معابر و کمک به کادر درمان و خانواده‌های نیازمند، نمونه‌ای از احیای مسئولیت‌پذیری و افتخار ملی بود. همچنین، در برابر تهدیدات خارجی مستقیم، مانند حمله اسرائیل به ایران و پاسخ نظامی ایران، موجی از غرور ملی و وحدت ملی در میان بخش‌های وسیعی از جامعه مشاهده شد. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که اعتماد به نفس ملی در لایه‌های عمیق هویت ایرانی زنده است و در شرایط خاص، می‌تواند بر احساس خودتحقیری ملی غلبه کند.

نقش نهادها در بازتولید یا اصلاح خودتحقیری ملی

آموزش و پرورش

نظام آموزشی می‌تواند با بازنگری در محتوای کتب درسی، معرفی دستاوردهای علمی و فرهنگی ایران از گذشته تا امروز به شیوه‌ای جذاب و واقع‌بینانه و ترویج تفکر انتقادی به جای تقلید کورکورانه، نقشی کلیدی در واکسینه کردن نسل جدید در برابر ویروس خودتحقیری ملی ایفا کند.

رسانه‌ها و فضای مجازی

رسانه‌ها (اعم از دولتی، خصوصی و پلتفرم‌های اجتماعی) شمشیری دولبه هستند. آن‌ها می‌توانند با سیاه‌نمایی و تأکید صرف بر مشکلات، این پدیده را تشدید کنند یا با اتخاذ رویکردی راه‌حل‌محور، ضمن اذعان به مشکلات، با معرفی الگوهای موفق بومی مانند دستاوردها در فناوری نانو در ایران یا شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی امید و انگیزه را در جامعه تزریق کنند. به‌عنوان مثال، هنرمندی که اثری اجتماعی خلق می‌کند، ممکن است در بازنمایی آسیب‌های جامعه، مرزی میان آگاهی‌بخشی و سیاه‌نمایی را طی کند که هر کدام آثار متفاوتی بر ذهنیت عمومی به‌جا می‌گذارند.

نخبگان فکری و فرهنگی

روشنفکران، هنرمندان و دانشگاهیان با مسئولیت‌هایی در زمینهٔ نقش‌آفرینی اجتماعی مواجه‌اند. در فعالیت‌های فکری و هنری آنان، شناسایی تفاوت میان نقد دلسوزانه و تخریب هویت به‌عنوان یک موضوع قابل توجه مطرح است. تولیدات فکری و هنری این گروه‌ها در بسترهای مختلف، در فرایند شکل‌گیری خودآگاهی انتقادی و متوازن در جامعه نقش ایفا می‌کنند. به‌عنوان نمونه، استاد دانشگاهی که در مقام تدریس و گفت‌وگو با دانشجویان قرار دارد، می‌تواند با تأکید یک‌سویه بر کاستی‌ها و مشکلات تاریخی و فرهنگی، به شکل‌گیری نوعی خودتحقیری ملی در ذهن مخاطبان خود دامن بزند؛ در حالی‌که همین جایگاه می‌تواند بستری برای تقویت هم‌زمان نگاه انتقادی و حس اعتماد به نفس ملی باشد.

حکومت و دولت

کارآمدی، عدالت، شفافیت و مبارزه با فساد از سوی حاکمیت، بهترین راه برای تقویت اعتماد به نفس ملی و خودباوری ملی است. زمانی که شهروندان احساس کنند که تلاش‌هایشان به نتیجه می‌رسند و ساختارها در جهت منافع ملی عمل می‌کنند، حس تعلق و امید به آینده در آن‌ها تقویت شده و زمینه برای خودتحقیری ملی از بین می‌رود.

تقویت خودآگاهی ملی

در برخی مطالعات مرتبط با هویت ملی، موضوع گذار از خودتحقیری ملی به‌عنوان یک روند اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است. در این چارچوب، تمایز میان این گذار با گرایش‌هایی نظیر غرور ملی کاذب یا نژادپرستی، مورد اشاره قرار گرفته است. برخی منابع، دستیابی به نوعی خودآگاهی ملی واقع‌بینانه را از جمله مؤلفه‌های این روند دانسته‌اند.

فعالیت‌هایی مانند بازخوانی تاریخ در قالب برنامه‌های مستند تلویزیونی، تولید محتوای آموزشی در کتب درسی و نیز طراحی واحدهای درسی در دانشگاه‌ها با رویکرد تحلیل منصفانه وقایع تاریخی، از جمله مصادیق تلاش برای ارتقای این خودآگاهی به‌شمار می‌آیند.

همچنین، معرفی شخصیت‌های موفق ملی و دینی در قالب فیلم، مستند، کتاب یا رسانه‌های دیجیتال، به‌عنوان نمونه‌هایی از الگوسازی موفق داخلی مورد استفاده قرار گیرد. در حوزهٔ عمومی نیز اقداماتی مانند برگزاری جشنواره‌های علمی و هنری با تمرکز بر دستاوردهای بومی، ایجاد فضاهای گفت‌وگو پیرامون هویت ایرانی در رسانه‌ها و طرح‌هایی در زمینه ترویج کنشگری اجتماعی، بخشی از کوشش‌ها برای تقویت حس عاملیت در جامعه و تحقق روحیه «ما می‌توانیم» و اقتصاد مقاومتی است.

منابع

• احمدی قاسم‌آباد سفلی، یوسف و ذاکرف، گ. ن، «بررسی مشکلات فرایند مدرنیزاسیون در ایران معاصر و اثرات آن بر جهانی شدن»، وب‌سایت سامانهٔ مدیریت نشریات علمی، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ش.
• احمدی، مهرداد، «خودآگاهی ملی، دینی است»، وب‌سایت روزنامهٔ وطن امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۴ش.
• اسماعیلی، مهدی، «پیرامون مهاجرت نخبگان»، در مجلهٔ راهبرد یاس، شمارهٔ ۵، ۱۳۸۵ش.
• اکبری، محمود، خود و ناخودآگاه، قم، سماء قلم، ۱۳۸۴ش.
• اکبری، منوچهر و علایی، سعید، «بررسی محتوایی سفرنامه‌های عصر قاجار»، وب‌سایت مجلهٔ متن‌پژوهی ادبی، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۴۰۳ش.
• امانیان، حسین، «چالش‌های امنیتی جمهوری اسلامی ایران از پیروزی انقلاب اسلامی تا حال حاضر (داخلی خارجی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۸۸ش.
• «ایران جزو ۱۰ کشور با بیشترین میزان ارسال مهاجر به خارج از خود قرار ندارد»، وب‌سایت فکت‌یار، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
• آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، ۱۳۹۶ش.
• «آمریکا بر حفظ تحریم‌های فلج‌کننده علیه ایران اصرار دارد»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• باشکوه، محمد و موحد، سیدمحمدرضا، «بازنماییِ تصاویر ذهنی مصرف‌کنندگان در انتخاب برندهای ایرانی»، در فصلنامهٔ مدیریت کسب و کار بین‌المللی، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۴، پیاپی ۲۰، دی ۱۴۰۱ش.
• «بررسی رویکرد فضای مجازی نسبت به خودتحقیری/ تأثیرات مقایسه زندگی در فرنگ، بر جامعه ایرانی/ از عقدهٔ دورگه چه می‌دانید؟»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «برنامه‌هایی که با هدف معرفی «ایران» ساخته شدند/ سرزمین چهار فصل در قاب جادو»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۴۰۲ش.
• بنیانیان، حسن، «مهم‌ترین ضعف آموزش وپرورش این است که از تحولات جامعه به شدت عقب مانده است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۹۱ش.
• بوجاریان، حمیدرضا، «خودتحقیری با نقاب روشنفکری»، وب‌سایت روزنامهٔ همشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
• بهزادی، سجاد، «جامعهٔ ایران در آستانهٔ درماندگی آموخته شده ایستاده است»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۲ش.
• بیک دنبلی، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه (تاریخ جنگ‌های اول ایران و روس)، تصحیح و تحشیه: غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران: شهاب، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
• بهشتی، سیدصمد و کهنسال خوب، احسان، «تبیین جامعه‌شناختی وضعیت اعتماد اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن (موردمطالعه: شهر دهدشت)»، در دوفصلنامهٔ جامعه‌شناسی معاصر، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۱۴، شهریور ۱۳۹۸ش.
• پترسون، چارلز، «فرانتس فانون»، دائرة المعارف بریتانیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۵م.
• توفیقیان، سیدابوالحسن، «مشروطیت به مثابهٔ گفتمان»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۳۸۷ش.
• «تومور بدخیمی به نام خودتحقیری/ پاسکاری «من و تو» با رسانه‌های داخلی برای لگدکوب کردن هویت ایرانی»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۳۹۸ش.
• جعفرزاده‌پور، فروزنده و حیدری، حسین، «فراتحلیل رابطه هویت ملی و هویت قومی در ایران»، در راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۱، تابستان ۱۳۹۳ش.
• جلالی فراهانی، محسن، «انسجام اجتماعی و رابطهٔ آن با پیروزی در دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۷ش.
• حاجیانی، ابراهیم و همکاران، «اعتماد اجتماعی به مدیریت شهری و عوامل مؤثر بر آن»، وب‌سایت فصلنامهٔ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۴ش.
• حاتمی، محمد، «انسجام اجتماعی مردم پس از حملهٔ اسرائیل بی‌سابقه بود/ همدلی مردم با وجود تفاوت دیدگاه‌ها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۴ش.
• حسنی، قاسم، «بررسی رابطهٔ بیگانگی سیاسی - اجتماعی با مشارکت سیاسی - اجتماعی و امنیت ملی»، در فصلنامهٔ علوم اجتماعی، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۲۶ شهریور ۱۳۸۳ش.
• حق‌پناه، رضا، «انتقاد و انتقادپذیری»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۴ش.
• حکیمی، ارغوان و محمودی عالمی، علی، «نگاهی به تأثیر هنر اروپا بر نگارگری ایرانی اسلامی مکتب اصفهان»، در مطالعات باستان‌شناسی دوران اسلامی، شمارهٔ ۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «امام، ما می‌توانیم را در وجود ملت زنده کرد»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۲ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «اهداف و شعارهای اصلی انقلاب اسلامی»، پرتال دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها»، پرتال دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی»، پرتال دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۴۰۲ش.
• «خودتحقیری، علل و درمان»، وب‌سایت ماهنامهٔ پاسدار اسلام، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۱ش.
• روحانی، سیدحمید، «نهضت مشروطه و تعرض به مجلس»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۰ش.
• سلیمی نمین، عباس، «تحقیر، پیش‌نیاز سلطه، عامل سقوط سلطه‌گر»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
• صفاری‌نیا، مجید، «ریشه‌های روانی خودتحقیری چیست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۰ش.
• صلایی، مژگان، «دو روی سکهٔ سیاه‌نمایی/ جای زندگی مردم عادی در تولیدات سینمایی کجاست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۹ش.
• طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
• عارف، ابریشم و همکاران، «تاثیرهمبستگی و انسجام اجتماعی خانواده در دوران کرونا بر نشاط اجتماعی معلمان شهر تهران سال تحصیلی ۹۹–۱۳۹۸»، در مجلهٔ جامعهٔ فرهنگ رسانه، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۴۶، خرداد ۱۴۰۲ش.
• عبدی، عطاءالله و لطفی، مریم، «جایگاه هویت ملی در کتب درسی آموزش و پرورش مورد مطالعه: کتب تاریخ دوره دبیرستان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ش.
• علمداران بایگی، سیدجعفر، «خودآگاهی ملّی، برترین مهارت زندگی در ابیات آغازین شاهنامهٔ فردوسی»، در نشریهٔ الکترونیکی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان مقدس رضوی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۴۲–۴۳، پیاپی ۴۲، شهریور ۱۳۹۸ش.
• غمامی، سیدمحمدمهدی و مقدمی خمامی، نیلوفر، «چالش‌های بنیادین جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با سند توسعه پایدار (سند ۲۰۳۰)»، در مجلهٔ حکومت اسلامی، دورهٔ ۲۴، پیاپی ۹۱، اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• مبینی دهکردی، علی و چگنی، علی، «راهبردهای توسعهٔ اعتماد به نفس ملی از دیدگاه امام خمینی»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، «فراموشی مفاخر زمینهٔ خودباختگی فرهنگی را ایجاد می‌کند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۳۹۱ش.
• مدنی، سیدجلال‌الدین، «هویت ایرانی در اعماق تاریخ»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ش.
• مصدق، علی‌اصغر، «عهدنامهٔ ترکمانچای»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ش.
• مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران: صدرا، بی‌تا.
• ملک‌پور افشار، رضا و همکاران، «ریشه‌ها و راهکارهای مسئلهٔ مهاجرت نخبگان در ایران»، در نشریهٔ فرهنگ و ارتقاء سلامت، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۱، بهار ۱۴۰۱ش.
• مهتدی، محمدعلی و کریمی‌نیا، مرتضی، «مالک بن نبی»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ش.
• مهرآیین، مصطفی، «بررسی ابعاد اجتماعی جوک گفتن‌های مجازی و فرهنگ آن در جامعهٔ ایران»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۵ش.
• میرحسینی اشکوری، سیدکاظم، «ناکارآمدی‌های مدیریتی از زمینه‌های خطرناک فتنه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۳ش.
• «نتیجه مزمن شدن مشکلات اقتصادی چیست؟»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۳۹۷ش.
• نظری‌مقدم، جواد، «نظریه‌پردازان خودتحقیری»، وب‌سایت روزنامهٔ ایران، تاریج درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۴۰۲ش.
• نقش و جایگاه نخبگان در نظام جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۵ش.
• نهج‌البلاغه، ترجمه دشتی، محمد، قم: انتشارات مشهور، ۱۳۷۹ش.
• نظری، محسن و همکاران، «بررسی اثرمالکیت برند و تفاوت قیمتی برند داخلی و خارجی بر قصد خرید با تعدیل گری قوم‌گرایی مصرف‌کننده»، در مدیریت کسب و کارهای بین‌المللی، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، پیاپی۱۸، تیر ۱۴۰۱ش.
• نیکوبر شراد، فرزانه، «بررسی سیاست دینی ـ فرهنگی در عصر پهلوی (دوره حکومت رضاشاه)»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۹ش.
• «هویت ملی، عنصر اصلی دیپلماسی فرهنگی و برندسازی ملی است»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• یانگ، جفری و همکاران، «طرح‌واره‌درمانی، راهنمای کاربردی برای متخصصین بالینی»، ترجمه حسن حمیدپور و زهرا اندوز، تهران: کتاب ارجمند، چاپ چهاردهم، ۱۴۰۲ش.
• یزدی، ابراهیم، کالبدشکافی توطئه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تهران، انتشارات قلم، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.
• یل شرزه، رضا، «نحوه پذیرش واژگان مصوب فرهنگستان در جامعه و راه‌کارهایی جهت علمی کردن زبان فارسی»، در پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴، دی ۱۴۰۰ش.
• یگانه راد، معصومه و همکاران، «ارزیابی اقدامات مقابله ای به منظور حفاظت از نمادهای ملی»، در نشریهٔ مدیریت فرهنگی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۳–۳۴، ۱۳۹۵ش.