پیشنویس:فرخرو پارسای
فرخرو پارسای، نخستین وزیر زن ایران در دوره پهلوی.
فرخرو پارسای (۱۳۰۱–۱۳۵۹ش) در خانوادهای فرهنگی و با گرایشهای مذهبی خاص در شهر قم متولد شد. پدرش فرخالدین پارسای از روزنامهنگاران هوادار بیحجابی و مادرش فخر آفاق پارسای از فعالان جنبش زنان بود. او در سال ۱۳۲۹ش دکترای پزشکی از دانشگاه تهران گرفت، اما بهجای فعالیت در عرصه پزشکی وارد وزارت فرهنگ شد. در دهه ۱۳۳۰ش با تشکیل انجمن بانوان فرهنگی و عضویت در شورای همکاری جمعیتهای بانوان ایرانی، فعالیت اجتماعی گستردهای داشت. او در ۱۳۴۲ش نماینده مجلس و در ۱۳۴۴ش معاون وزیر آموزشوپرورش شد و سرانجام در ۱۳۴۷ش با حمایت امیرعباس هویدا وزیر آموزشوپرورش شد. دوران وزارت پارسای با سیاستهای ضدحجاب، حذف دروس دینی و اتهامات مالی همراه بود. وی در ۱۳۵۳ش از وزارت برکنار شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بازداشت و به جرم فساد و همکاری با ساواک، اعدام شد.
پیشینه خانوادگی فرخرو پارسای
فرخرو پارسای در اسفند سال ۱۳۰۱ش در قم، در خانوادهای با گرایشهای فکری و مذهبی خاص متولد شد. پدرش، فرخدین پارسای، کارمند دولت و روزنامهنگار بود که در سال ۱۲۸۸ش، زمانی که تنها ۲۱ سال داشت، از سوی «ایادی امرالله» - عالیترین مرجع فرقه بهائیت - و با سرمایه «شرکت امناء» مرکز موقوفات بهایی، به انتشار نشریه عصر جدید روی آورد. وی سلسله مقالاتی با عنوان «کمک به پیشرفت نسوان ایرانی، از طریق آشنایی با تمدن» منتشر کرد و از همان ابتدا به تبلیغ بیحجابی زنان پرداخت.[۱]
مادرش، فخر آفاق پارسای، از فعالان جنبش زنان بود که با مجله عالم نسوان همکاری داشت و به واسطه نویسندگی با جمعیت نسوان وطنخواه روابط صمیمانهای برقرار کرده بود. فخر آفاق بهدلیل نوشتن مقالهای دربارهٔ «لزوم تعلیم و تربیت مساوی برای دختر و پسر» به قم تبعید شد و در دوران تبعید، فرخرو را به دنیا آورد.[۲]
ازدواج و فرزندان فرخرو پارسای
فرخرو در سال ۱۳۲۳ش با احمد شیرینسخن ازدواج کرد که از افسران ارتش بود و بعدها تا درجه سپهبدی ارتقا یافت. همسر وی در ارتش یکی از ارکان مهم بهائیان محسوب میشد. ثمره این ازدواج، یک پسر و سه دختر بود.[۳]
فعّالیتهای فرهنگی و اجتماعی فرخرو پارسای
تحصیلات فرخرو پارسای
فرخرو پارسای تحصیلات ابتدایی را در دبستان همای تهران گذراند و تحصیلات متوسطه را در دانشسرای مقدماتی به پایان برد. به عنوان شاگرد اول به دانشسرای عالی اعزام شد و در سال ۱۳۲۱ش در رشته علوم طبیعی و تعلیم و تربیت، لیسانس گرفت.[۴] وی در سال ۱۳۲۳ش وارد دانشکده پزشکی دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۲۹ش با اخذ درجه دکترای پزشکی فارغالتحصیل شد.[۵] اگرچه دانشآموخته پزشکی بود؛ اما طبابت را رها کرد و به کار فرهنگی در وزارت فرهنگ پرداخت.[۶]
مشارکت در نهادهای بانوان
وی از دهه ۱۳۳۰ فعالیتهای اجتماعی خود را گسترش داد. او در سال ۱۳۳۳ش بههمراه تنی چند از معلمان، انجمن بانوان فرهنگی را برای رفع مشکلات مدارس دخترانه تأسیس کرد[۷] و در سال ۱۳۳۵ش نیز بهعنوان یکی از اعضای هیئت رئیسه «شورای همکاری جمعیتهای بانوان ایرانی» انتخاب شد.[۸]
مسئولیتهای آموزشی و مدیریتی
در سال ۱۳۳۷ش به ریاست دبیرستان رضاشاه منصوب شد و در سال ۱۳۳۹ش بهسمت مدیرکل دبیرخانه دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی کنونی) منصوب شد. در همین سال، به پیشنهاد سازمان تندرستی جوانان و تربیت بدنی و با موافقت شاه، مدال درجه یک تربیت بدنی به او اعطا شد.[۹]
نمایندگی مجلس
با تصویب لایحه اعطای حق رأی به زنان در اسفند ۱۳۴۱ش توسط اسدالله علم، فرخرو پارسای در لیست کاندیداهای تهران قرار گرفت و در سال ۱۳۴۲ بهعنوان نماینده مردم تهران در دوره بیستویکم مجلس شورای ملی به مجلس راه یافت. وی در سال دوم نمایندگی خود بهعنوان منشی هیئت رئیسه مجلس انتخاب شد. همزمان در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۴ش بهسمت معاون وزیر آموزشوپرورش منصوب شد. این انتصاب با مخالفتهای گسترده اجتماعی روبرو شد. در گزارش محرمانه ساواک آمده است که انتصاب خانم دکتر فرخرو پارسای به معاونت وزارت آموزشوپرورش با مخالفت فرهنگیان باسابقه و اعتراض روحانیون مواجه شده است؛ بخشی از این واکنشها به نسبت وی با فرقه بهایی و ازلی نسبت داده شده است.[۱۰]
سیاستهای فرخرو پارسای در وزارت آموزش و پرورش
در ۶ شهریور ۱۳۴۷ش، فرخرو پارسای با حمایت امیرعباس هویدا، که او نیز به بهائیت منتسب بود، به فرمان محمدرضا شاه پهلوی بهعنوان وزیر آموزشوپرورش منصوب شد.[۱۱] او در وزارت آموزشوپرورش، سیاستهای زیر را دربارهٔ زنان و حجاب، پیگیری میکرد:
- مخالفت با حجاب: پارسای حجاب اسلامی، بهویژه چادر را نمادی از عقبماندگی میدانست و در جلسهای با مدیران مدارس جامعه تعلیمات اسلامی در ۲۹ بهمن ۱۳۴۷ش با عصبانیت به زنان محجبه انتقاد کرد و سبک پوشش آنان را خرافهای دانست که به دین اسلام میچسبانند. او در همان جلسه استفاده از چادر را در مدارس ممنوع اعلام کرد.[۱۲]
- حذف درس زبان عربی: یکی از تصمیمهای جنجالی فرخرو پارسای در وزارت آموزشوپرورش، حذف درس زبان عربی از برنامه درسی دبیرستانها بود. در جلسهای برای توجیه این تصمیم، پارسای به همراه یک کارشناس آمریکایی حضور یافت. بر اساس گزارش ساواک، کارشناس آمریکایی دائماً مزایای برنامه جدید را برمیشمرد و وزیر آنها را برای حاضران ترجمه میکرد. در همان جلسه، محمدعلی مهیاری با اجازه گرفتن، اعتراض خود را مطرح کرد و گفت که کشور ما با سابقه باستانی و تاریخی ۲۵۰۰ ساله، نباید از کشوری با سابقه ۲۰۰ ساله الگو بگیرد و از آن اطاعت کند.[۱۳]
- انحلال نهادهای مذهبی: وی کمیسیون رسیدگی به ارزش تحصیلی طلاب و دارندگان گواهی اجتهاد را منحل کرد. بر اساس گزارش ساواک، کریمی آشتیانی و علیاکبر گلچین اظهار کردهاند از روزی که پارسای وزیر آموزش و پرورش شد، این کمیسیون منحل شده است.[۱۴]
- تقویت تشکلهای زنان وابسته به دربار: پارسای ریاست «جمعیت زنان دانشگاهی ایران» را بر عهده داشت که در سال ۱۳۴۲ و زیر نظر اشرف پهلوی تأسیس شده بود. بر اساس گزارش ساواک، این جمعیت تحت نظارت جمعیت آمریکا قرار داشت و سفارت آمریکا در ایران این ارتباط را برقرار و فعالیتهای آن را تحت پوشش خود قرار داده بود.[۱۵]
- تظاهر به تدین: پارسای با شدت گرفتن شایعات دربارهٔ بهائیبودنش، در ۱۵ آبان ۱۳۴۷ مراسم جشنی به مناسبت نیمه شعبان در باشگاه معلمان برگزار کرد. بر اساس گزارش ساواک، معلمان و شرکتکنندگان در این مراسم اظهار کردهاند که جشن با هدف رفع اتهام بهائیبودن او برگزار شد، اما متن سخنان پارسای بهگونهای بود که این اتهام بهطور کامل رفع نشد.[۱۶]
اتهامات فساد مالی فرخرو پارسای
دوران وزارت پارسای با اتهامات گسترده فساد مالی همراه بود و اسناد ساواک به موارد متعددی اشاره دارد، ازجمله:
- دستبرد به لیستهای پرداختی حقالتدریس: به گزارش ساواک، در دوران ریاست دبیرستان رضا شاه، پارسای در لیستهای پرداختی حقالتدریس خانم بیدل تغییراتی ایجاد کرده و ساعات کار او را افزایش داده و اضافهکاری ناشی از آن را به نفع خود برداشت میکرد.[۱۷]
- واردات کالاهای لوکس: در گزارشی به تاریخ ۲ شهریور ۱۳۵۰ش آمده است که اخیراً چهارصد هزار ریال وسایل منزل از ایتالیا به نام فرخرو پارسایی، وزیر آموزش و پرورش، از طریق گمرک تهران وارد شده و با استفاده از تسهیلات خصوصی، کالای مزبور ترخیص شده است.[۱۸]
- سوءاستفاده از فروشگاه تعاونی فرهنگیان: به گزارش ساواک، لیست محرمانهای از پروندههای فروشگاه تعاونی فرهنگیان تهران نشان میدهد که بیست نفر از مسئولین وزارت آموزش و پرورش، از جمله وزیر، تا مدتها ماهیانه ۱۲٬۰۰۰ ریال مقرری دریافت میکردهاند.[۱۹]
- افزایش غیرعادی دارایی: ساواک در گزارشی مفصل به داراییهای او اشاره کرده است: منزل مسکونی مجهز در دروس، منزل دیگر در دروس، باغ میوه در کرج، ۱۷۰۰ متر از اراضی مهرشهر به نام مهشید شیرینسخن (دختر وزیر)، ویلای رامسر، منزل در قلهک به نام ناهید شیرینسخن (دختر دیگر)، دو قطعه زمین در تهرانپارس، بیش از ده میلیون ریال جواهرات، منقل گرانقیمت از افسرالملوک نراقی، انگشتری ذیقیمت از خانم ملک ششکلانی، اشیای لوکس از علیاکبر مینو، میز عاج از فروغی کارمند وزارت آموزش و پرورش، و دو تخته قالی نفیس از حسین کارآموز.[۲۰]
محاکمه و اعدام فرخرو پارسای
افزایش فشار افکار عمومی و نارضایتی گسترده از عملکرد فرخرو پارسای، سرانجام موجب برکناریاش از وزارت آموزشوپرورش در ۷ اردیبهشت ۱۳۵۳ش شد. هویدا پس از برکناری، او را به سمت مسئول دبیرخانه ویژه نخستوزیر و رئیس دفتر اجرایی حزب ایران نوین منصوب کرد که با اعتراضات گسترده حتی از سوی همحزبیهایش مواجه شد. سندی از ساواک به تاریخ ۱۳ دی ۱۳۵۰ش حاوی اعتراضات کارمندان حزب ایران نوین نشان میدهد که آنها فرخرو پارسایی را نالایقترین زن فرهنگی میدانستند و معتقد بودند که دولت قصد دارد با اقدامات او، فرهنگ را بیش از پیش خراب و رسوا سازد.[۲۱]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، وی در ۲۸ بهمن ۱۳۵۸ش دستگیر شد.[۲۲] دادگاه انقلاب اسلامی او را به اتهاماتی چون «حیف و میل اموال بیتالمال»، «ایجاد فساد در وزارت آموزش و پرورش»، «کمک به نشو و نمای فحشا»، «همکاری مؤثر با ساواک»، «تحکیم رژیم پهلوی» و «عضویت در فرقه بهایی» محکوم کرد. سرانجام روابط عمومی دادستانی کل انقلاب اسلامی در تاریخ ۲۸ اردیبهشت ۱۳۵۹ش اعلام کرد که فرخرو پارسایی به همراه تعداد دیگری از عوامل فساد در ساعت یکونیم بامداد همان روز تیرباران شد.[۲۳]
شایعه همکاری شهید بهشتی با فرخ رو پارسای
در سالهای اخیر شایعاتی دربارهٔ ارتباط فرخرو پارسای با شهید بهشتی مطرح شد، اما بنیاد نشر آثار شهید بهشتی در سال ۱۴۰۲ش این ادعاها را رد کرد. بر اساس توضیحات این بنیاد، شهید بهشتی و دیگر روحانیون فقط بهعنوان کارشناس در تدوین کتابهای تعلیمات دینی همکاری داشتند و مشاور پارسای نبودند. همچنین حکم اعدام پارسای بدون دخالت بهشتی و در زمانی اجرا شد که مدیریت جدید قوه قضائیه هنوز اختیارات قانونی نداشت. هیچ سندی نیز از حمایت مالی وزارت آموزشوپرورش از مرکز اسلامی هامبورگ به دستور پارسای وجود ندارد و همچنین ادعای نقش بهشتی و باهنر در تسریع اجرای حکم اعدام نادرست است.[۲۴]
فرخ رو پارسای در اسناد ساواک
کتاب «زنان دربار به روایت اسناد ساواک، کتاب دوم» با انتشار اسناد طبقهبندیشده ساواک، به بررسی نقش زنان پرنفوذ دربار پهلوی میپردازد. بر اساس اسناد ساواک، فرخرو پارسایی زنی تحصیلکرده (دارای دکترای علوم تربیتی) و از مدیران فعال در عرصه فرهنگ و آموزش معرفی شده است. وی از طریق ارتباط نزدیک با اشرف پهلوی و حضور مؤثر در سازمان زنان ایران، به دایره نفوذ دربار راه یافت. انتصاب او بهعنوان وزیر آموزشوپرورش در سال ۱۳۴۷ش، نقطه عطفی در فعالیتهای وی بود که باعث شد بیش از پیش در کانون توجه و نیز تحت نظارت ساواک قرار گیرد.[۲۵]
پانویس
- ↑ نیمه پنهان: سیمای کارگزاران فرهنگ و سیاست: انتهای تاریکی: عوامل دربار در محاکمه انقلاب، ۱۴۰۰ش، ج20، ص۸۵–۸۷.
- ↑ «وزیری که در بهکارگیری افراد هرزه شهرت داشت»، وبسایت مشرق نیوز.
- ↑ نیمه پنهان: سیمای کارگزاران فرهنگ و سیاست: انتهای تاریکی: عوامل دربار در محاکمه انقلاب، ۱۴۰۰ش، ج20، ص۸۵–۸۷.
- ↑ نیمه پنهان: سیمای کارگزاران فرهنگ و سیاست: انتهای تاریکی: عوامل دربار در محاکمه انقلاب، ۱۴۰۰ش، ج20، ص۸۵–۸۷.
- ↑ قریشی، چهرههای آشنا، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۴.
- ↑ «وزیری که در بهکارگیری افراد هرزه شهرت داشت»، وبسایت مشرق نیوز.
- ↑ «وزیری که در بهکارگیری افراد هرزه شهرت داشت»، وبسایت مشرق نیوز.
- ↑ مرادی (گنجوی)، «مروری بر زندگی و عملکرد سیاسی فرخ رو پارسای»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ مرادی (گنجوی)، «مروری بر زندگی و عملکرد سیاسی فرخرو پارسای»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ مرادی (گنجوی)، «مروری بر زندگی و عملکرد سیاسی فرخ رو پارسای»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص91.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک ،1382ش، کتاب دوم، ص۱۲۷.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۱۹.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۱۲۳.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۲۸.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۱۱۵.
- ↑ زنان دربار به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۱۸۴–۱۸۵.
- ↑ مرادی (گنجوی)، «مروری بر زندگی و عملکرد سیاسی فرخرو پارسای»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۱۵۶.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، ص۲۵.
- ↑ مرادی (گنجوی)، «مروری بر زندگی و عملکرد سیاسی فرخرو پارسای»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ روزنامه کیهان، 28 بهمن 1358، شماره 10931، ص11.
- ↑ «اعدام»؛ فرجام «اولین وزیر زن» ایران / بهشتی و باهنر، «مشاوران» وزارتخانه او بودند - خبرآنلاین
- ↑ «ماجرای تقدیر فرخ روپارسای از شهید بهشتی چه بود؟+پاسخ بنیاد شهید بهشتی درباره ادعاها درباره رابطه بهشتی و فرخرو پارسای»، وبسایت دیدبان ایران.
- ↑ زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، 1382ش، کتاب دوم، فرخرو پارسایی، مقدمه.
منابع
- «اعدام»؛ فرجام «اولین وزیر زن» ایران/ بهشتی و باهنر، «مشاوران»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ روزنامه کیهان، ۲۸ بهمن ۱۳۵۸، شماره ۱۰۹۳۱.
- زنان دربار عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک (کتاب دوم)؛ فرخرو پارسایی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۲ش.
- نیمه پنهان: سیمای کارگزاران فرهنگ و سیاست: انتهای تاریکی: عوامل دربار در محاکمه انقلاب، ۱۴۰۰ش.
- قریشی، احمد؛ چهرههای آشنا، تهران: علمی، ۱۳۹۵ش.
- «ماجرای تقدیر فرخرو پارسای از شهید بهشتی چه بود؟ +پاسخ بنیاد شهید بهشتی دربارهٔ ادعاها دربارهٔ رابطه بهشتی و فرخرو پارسای»، وبسایت دیدبان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۲ش.
- مرادی (گنجوی)، کامران؛ «مروری بر زندگی و عملکرد سیاسی فرخرو پارسای»، فصلنامه مطالعات تاریخی، شماره ۴۱، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
- «وزیری که در بهکارگیری افراد هرزه شهرت داشت» وبسایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.