چابهار
چابهار؛ شهر بندری در ساحل دریای عمان و جنوب استان سیستان و بلوچستان.
چابهار، تنها بندر اقیانوسی ایران و مرکز شهرستانی به همین نام است که در جنوب شرقی ایران و در کرانه دریای عمان واقع شده است. این شهر خنکترین بندر جنوبی ایران در تابستان بهشمار میرود. چابهار با قرارگیری در دهانه اقیانوس هند و داشتن موقعیت منطقه آزاد تجاری-صنعتی، از اهمیت استراتژیک، ترانزیتی و اقتصادی بالایی برخوردار است. ساکنان این شهر عمدتاً از قوم بلوچ و پیرو مذهب اهلسنت هستند. علاوه بر اهمیت اقتصادی، وجود پدیدههای طبیعی منحصربهفردی چون کوههای مریخی، تالاب صورتی لیپار و کوههای گِلافشان، چابهار را به یکی از مقاصد مهم گردشگری ایران تبدیل کرده است.
جغرافیا
مختصات جغرافیایی شهر چابهار در حدود ۶۰ درجه و ۳۷ دقیقه طول شرقی و ۲۵ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی است. ارتفاع این شهر از سطح دریا نیز حدود ۱۰ متر است. این شهر، خنکترین بندر جنوبی ایران در فصل تابستان و یکی از خوش آبوهواترین بنادر جنوبی ایران بهشمار میرود.[۱] شهر چابهار، از جنوب با دریای عمان، از شرق با شهرستان دشتیاری، از شمال به شهرستان قصرقند و از غرب با شهرستان کنارک هممرز است.[۲]
پرآبترین رود چابهار، رود «باهوکلات» است که پس از گذار از برخی نقاط این شهرستان، به خلیج گواتر، در شرق شهرستان، میریزد.[۳] در داخل و بیرون چابهار، ارتفاعات چشمگیری وجود ندارد و تنها میتوان به بلندی «دیوانی» اشاره کرد که ارتفاعی در حدود ۷۰۸ متر دارد. دیوانی، در فاصله ۴۵ کیلومتری از شمال این شهر قرار دارد. ککی کوه نیز با ارتفاع ۵۲۵ متری در فاصله ۳۸ کیلومتری از شمالشرق این شهر قرار گرفته است.[۴] فاصلهٔ این شهر از مرکز استان (زاهدان)، ۶۶۳ کیلومتر مربع و فاصلهٔ آن از پایتخت (تهران)، ۱۸۷۱ کیلومتر مربع است.[۵]
چابهار مرکز شهرستان چابهار است که تا سال ۱۳۹۸ش با کشور پاکستان مرز مشترک داشت که پس از ارتقای بخش دشتیاری به شهرستان، هماکنون مرز ایران و پاکستان را شهرستان دشتیاری تشکیل میدهد.[۶] شهرستان چابهار از جمله مناطق کمارتفاع در ایران است که بیشتر ارتفاعات آن کمتر از ۱۰۰۰ متر است. از جمله ارتفاعات این شهرستان میتوان به کوههای کروچ، گوزر و دیوانی اشاره کرد که در میان هرکدام از آنها، درهها و دشتهای پهناوری به چشم میخورد.[۷]
راههای ارتباطی چابهار
بندر چابهار، در برابر قلهٔ کوه لعب عمان قرار گرفته و بههمین دلیل از وزش بادهای شدید در امان مانده است. همین ویژگی، شهر بندری چابهار را از نظر کشتیرانی دارای موقعیتی ممتاز کرده است. همچنین بهدلیل عمق مناسب دریا در نزدیکی سواحل این شهر، امکان تردد برای کشتیهای بزرگ نیز فراهم است.[۸] راههای زمینی، این شهر را از مسیر جادههای آسفالت به تهران، ایرانشهر، پاکستان، افغانستان، آسیای میانه، بندرعباس و کرمان پیوند میدهند. ساخت فرودگاه کنارک در ۴۵ کیلومتری شهر چابهار[۹] و فرودگاه بینالمللی چابهار نیز دسترسی به این شهر بندری را هموارتر کرده است.[۱۰]
آبوهوا
از نظر اقلیمی، چابهار با آب و هوای معتدل و همیشه بهاری خود شناخته میشود و بههمین دلیل نامش برگرفته از «چهاربهار» است که بهمعنی چهار فصل بهار میباشد.[۱۱] چابهار، هر ساله، تحت تأثیر بادهای موسمی شبهقاره هند، جبهههای استوایی و جبهههای غربی با منشأ مدیترانهای قرار دارد. تابستانهای این شهرستان، گرم و طولانی و زمستانهای آن نیز کوتاه و معتدل است. کمترین میزان دمای این منطقه در فصل زمستان، صفر درجه بوده و میانگین دمای آن، بهصورت سالانه، بین ۲۶ تا ۲۷٫۴ درجه سانتیگراد متغیر است.[۱۲]
پیشینه
نام چابهار، چاربهار و چاهبهار، در متون تاریخی کهن نیامده است.[۱۳] تنها منطقهٔ مشهور در کتب تاریخی و جغرافیایی از این خطه، بندر تیز یا طیس است که مورخان و جغرافیدانان آن را بندری در کنار خلیج فارس و دریای عمان و دارای کاروانسراهای خوب، مسجد جامع زیبا و مهمترین مرکز بازرگانی ایالت مکران، معرفی کردهاند. این بندر، امروزه در فاصله ۸ کیلومتری از چابهار قرار دارد.[۱۴] محققان بر این باورند که نام چابهار، در اصل چهاربهار بوده که بهمرور زمان به چابهار تبدیل شده است. دلیل این نامگذاری نیز آبوهوای بهاری این منطقه، در هر ۴ فصل سال، عنوان شده است.[۱۵] چابهار، از جمله مناطقی در ایران است که تغییرات آبوهوایی آن بسیار اندک بوده و دو فصل پاییز و زمستان، در آن بسیار نامحسوس است. همین موضوع باعث شده تا درختان چابهار، همواره سبز بمانند.[۱۶] برخی نیز نام این منطقه را چهبار میدانند. دلیل این نامگذاری، پرسش مدام از مسافران آنجا بوده که چه باری دارند.[۱۷]
اهمیت چابهار
چابهار و مناطق تحت پوشش آن، بخش عمدهای از سواحل دریای عمان را دربر گرفته است. این شهرستان، ۳۰۰ کیلومتر مرز آبی دارد و دارای خلیجی بهنام خلیج چابهار است که در بیرون از تنگهٔ هرمز و در دهانه اقیانوس هند، از موقعیتی مهم برخوردار است. این منطقه، همچنین در ابتدای بسیاری از راههای زمینی ایران قرار گرفته و بههمین دلیل، دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی ویژه است.[۱۸]
در ۱۳۷۰ش، منطقهٔ آزاد تجاری و صنعتی در شهر بندری چابهار تأسیس شد و چابهار، در کنار کیش و قشم (از جزایر ایرانی در خلیج فارس)، به یک منطقهٔ آزاد تجاری در جنوب ایران تبدیل شد. در این منطقه، علاوه بر فعالیتهای صنعتی و تجاری، به فعالیتهای خدماتی و ترانزیت نیز پرداخته میشود.[۱۹]
مردم چابهار
جمعیت بندر چابهار، بر اساس سرشماریهای صورت گرفته در ۱۳۳۵ش، در حدود ۱۸۰۰ تن بوده که در ۱۳۷۵ش به ۳۶۶۱۸ تن[۲۰] و در ۱۳۸۴ش، به ۴۳۶۰۸ تن افزایش یافته است.[۲۱] جمعیت شهر چابهار در سرشماری ۱۳۹۵ش، در حدود ۱۰۶٬۷۳۹ نفر اعلام شد.[۲۲] مردم چابهار به گویش بلوچی صحبت میکنند. بیشتر جمعیت این منطقه، مسلمان و سنّی هستند. مردان و زنان بلوچی در چابهار، از لباس و چادرهای محلی برای پوشش خود استفاده میکنند.[۲۳] مردم بومی چابهار، از ۴ طایفهٔ چاکری، مید، شیری و لوری تشکیل شدهاند. شغل بیشتر این مردم، ماهیگیری، کشاورزی و باغداری است. علاوهبر آن، صنایع دستی همچون سوزندوزی، پولکدوزی، آینهدوزی، قالیبافی، حصیربافی و لنجسازی نیز در میان این مردم رایج است.[۲۴]
جاذبههای گردشگری
از جمله مناطق دیدنی چابهار، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کوههای مینیاتوری چابهار: این کوهها که به کوههای مریخی نیز معروف هستند در فاصله ۴۰–۵۰ کیلومتری از شهر چابهار قرار گرفتهاند. در این کوهها که ظاهری شبیه به ناهمواریهای مریخ دارند، هیچگونه آب و گیاهی پیدا نمیشود و گردشگران باید، از قبل با تمام تجهیزات به این منطقه سفر کنند.
- بندر گواتر: این بندر، در انتهاییترین نقطه جنوب شرقی ایران، واقع شده است. این بندر، که به «گوهر بهشتی» معروف است در ساحل دریای عمان قرار دارد. گواتر، بهدلیل نزدیکی به جنگلهای حرا، از جمله مناطق حفاظتشدهٔ چابهار بهشمار میرود.
- کوههای گِلافشان: پدیدهٔ گِلفشان یا گِلافشان، زمانی رخ میدهد که مقدار زیادی گلولای بهصورت چشمه از زمین جوشیده و بر سطح زمین جریان مییابند. کوههای گلافشان، شامل سه تپهٔ کوچک هستند که تنها یکی از آنها فعال بوده و شبیه به آتشفشان عمل میکند. از این تپه، گِلی خاکستریرنگ بیرون ریخته و بر روی دامنهٔ آن جاری میشود.
- منطقه حفاظتشده گاندو: این منطقه بهنام منطقه حفاظت شده باهوکلات، در ۱۳۴۹ش مورد حفاظت قرار گرفت. پس از آن، در ۱۳۶۱ش، بهدلیل وجود جانوری بومی بهنام گاندو در این منطقه، نام این منطقه حفاظتشده، را نیز تغییر دادند. حیوانات دیگری همچون سیاهگوش، سنجاب بلوچی، شغال، روباه، پرندگان شکاری همچون عقاب، شاهین، کاکایی، انواع کبوتر و قمری نیز در این منطقه زندگی میکنند.
- تالاب لیپار (تالاب صورتی): این تالاب، از جمله مکانهای منحصربهفرد در کرانه دریای عمان است که تنها چهار نمونه مشابه آن، در دنیا وجود دارد. آب این تالاب، بهدلیل وجود باکتریها و پلانکتونهای گیاهی به رنگ صورتی یا قرمز درآمده است.
- گورستان جن: این گورستان که قدمتی ۲۳۰۰ ساله دارد، در روستای تیس، در نزدیکی شهر چابهار قرار دارد. محلیها بر این باورند که در این گورستان، آدمیزاد دفن نمیشود.
- غارهای بان مسیتی: این غارها سهگانه بوده و شامل یک غار طبیعی و دو غار دستساز (مصنوعی) هستند. ارتفاع این غارها از سطح زمین ۲۵ متر است. درون غار طبیعی، مقبرهای با دیوارهای گچی سفیدرنگ وجود دارد.
- مسجد جامع دزک: این مسجد، در ۳ کیلومتری از شرق سراوان ساخته شده است. برخی، این مسجد را متعلق به دوران صفویان میدانند.[۲۵]
- ساحل درک: این ساحل در نزدیکی تنگه هرمز واقع شده و بهصورت همزمان دارای ساحل صخرهای، شنی و مرجانی است.
- ساحل شبتاب چابهار: در این ساحل، نور آبی در شبها، روشن میشود که دلیل آن، حضور فیتوپلانکتونها هستند.[۲۶]
پانویس
- ↑ راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، ۱۳۸۲ش، ص۶–۷؛ چگینی، مناطق آزاد (کتاب اول)، ۱۳۷۸ش، ص۹۱.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری، نقشه و جدول تقسیمات کشوری، 1383ش.
- ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف)، اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، 1383ش، ص133.
- ↑ جعفری، عباس، گیتاشناسی، ج1، کوهها و کوهنامة ایران، 1379ش، ص270 و 433.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری)، 1380ش، ص133-134.
- ↑ «تصویبنامه در خصوص تغییر مرکز دهستان باهوکلات بخش دشتیاری شهرستان چابهار استان سیسیتان و بلوچستان»، پایگاه اطلاعرسانی قوانین و مقررات کشوری.
- ↑ جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۳۵۶.
- ↑ یغمایی، بلوچستان و سیستان، ۱۳۵۵ش، ص۹۸ و ۱۰۰.
- ↑ چگینی، مناطق آزاد (کتاب اول)، ۱۳۷۸ش، ص۹2.
- ↑ احمدی، «چابهار»، وبسایت دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «شهر چابهار، کشور ایران»، وبسایت همیشه سفر.
- ↑ افشار سیستانی، چابهار و دریای پارس، ۱۳۷۲ش، ص۹۵–۹۶.
- ↑ چکنگی، فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، 1378ش، ص191.
- ↑ لسترینج، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، 1383ش، ص352-353.
- ↑ غراب، بلوچستان یادگار مطرود قرون، ۱۳۶۴ش، ص۹۸.
- ↑ جغرافیای استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۶۴ش، ص39.
- ↑ مرتضوی و دیگران، کتاب راهنمای سرمایهگذاری سیستان و بلوچستان، 1397ش، ص9.
- ↑ افشار سیستانی، چابهار و دریای پارس، ۱۳۷۲ش، ص69-71.
- ↑ راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، ۱۳۸۲ش، ص16-17.
- ↑ نورالهی، توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335ش1382ش، ص107-108.
- ↑ مرکز آمار ایران، بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدودة سال 1380ش، 1382ش، ص132.
- ↑ «شهرستان چابهار»، وبسایت موقعیت اماکن ایران.
- ↑ «معرفی شهرستان چابهار»، پورتال استان سیستان و بلوچستان.
- ↑ راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، ۱۳۸۲ش، ص8.
- ↑ «سفر به چابهار»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ مهراسبی، «سواحل چابهار، بهشت ناشناخته ایران»، وبسایت علیبابا.
منابع
- «تصویبنامه در خصوص تغییر مرکز دهستان باهوکلات بخش دشتیاری شهرستان چابهار استان سیسیتان و بلوچستان»، پایگاه اطلاعرسانی قوانین و مقررات کشوری، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «سفر به چابهار»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگذاری: ۲۷ خرداد ۱۳۹۹ش.
- «سفر به چابهار»، سایت خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگذاری: ۲۷ خرداد ۱۳۹۹ش.
- «شهر چابهار، کشور ایران»، وبسایت همیشه سفر، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «شهرستان چابهار»، وبسایت موقعیت اماکن ایران، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «معرفی شهرستان چابهار»، پرتال استان سیستان و بلوچستان، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
- احمدی، محسن، «چابهار»، وبسایت دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
- افشار سیستانی، ایرج، چابهار و دریای پارس، زاهدان، صدیقی، ۱۳۷۲ش.
- جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۹ش.
- جعفری، عباس، گیتاشناسی ایران، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، گیتاشناسی، ۱۳۷۹ش.
- جعفری، عباس، گیتاشناسی، کوهها و کوهنامة ایران، تهران، گیتاشناسی، چ۲، ۱۳۷۹ش.
- جغرافیای استان سیستان و بلوچستان، وزارت آموزش و پرورش تهران، ۱۳۶۴ش.
- چکنگی، علیرضا، فرهنگنامة تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸ش.
- چگینی، احمد، مناطق آزاد (کتاب اول)، تهران، ثامنالائمه، ۱۳۷۸ش.
- دفتر تقسیمات کشوری، نقشه و جدول تقسیمات کشوری، تهران، وزارت کشور، ۱۳۸۳ش.
- راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، تهران، دیدار نو، ۱۳۸۲ش.
- سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری)، اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم)، تهران، همشهری، ۱۳۸۰ش.
- غراب، کمالالدین، بلوچستان یادگار مطرود قرون، تهران، کیهان، ۱۳۶۴ش.
- گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف)، اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، چ۱، تهران، گیتاشناسی، ۱۳۸۳ش.
- لسترینج، گای، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمة محمود عرفان، چ۶، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
- مرتضوی، امیر و دیگران، کتاب راهنمای سرمایهگذاری سیستان و بلوچستان، تهران، مختومقلی فرغی، ۱۳۹۷ش.
- مرکز آمار ایران، بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدوده سال ۱۳۸۰ش، تهران، مرکز ایران (سازمان مدیرت و برنامهریزی کشور)، ۱۳۸۲ش.
- مهراسبی، فاطمه، «سواحل چابهار، بهشت ناشناخته ایران»، وبسایت علیبابا، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- نورالهی، طه، توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای ۷۵–۱۳۳۵ش، تهران، مرکز آمار ایران (مدیریت انتشارات و اطلاعرسانی)، ۱۳۸۲ش.
- یغمایی، اقبال، بلوچستان و سیستان، تهران، مرکز آمار ایران، ۱۳۵۵ش.