کرامت انسان

پوستر نخستین همایش ملی «حقوق و کرامت انسان در سیره سیاسی اجتماعی حضرت امام رضا

پوستر نخستین همایش ملی «حقوق و کرامت انسان در سیره سیاسی اجتماعی حضرت امام رضا

کرامت انسانی؛ بزرگواری نوع انسان

کرامت به‌معنی بزرگی ورزیدن و جوانمرد گردیدن است. این واژه به‌معنای سرافرازی، عزت و رفعت نیز آمده است. برخی از محققان، کرامت را عزت و برتری انسان در نفس و ذات دانسته‌اند که نسبت به دیگری سنجیده می‌شود و لازمهٔ آن، بخشندگی و سخاوت است. کرامت انسانی، همچنین، به‌معنای بزرگواری و احترام گذاشتن به همه انسان‌ها است که آیات مختلفی از قرآن و کتب مقدس، از آن یاد کرده‌اند. پیشوایان دین اسلام همواره بر احترام و حفظ حرمت مسلمانان و غیرمسلمانان تأکید کرده‌اند. در قانون اساسی ایران و بسیاری از قراردادها و معاهدات بین‌المللی نیز بر کرامت انسانی تأکید شده است.

کرامت انسان در آموزه‌های اسلام

همایش بزرگداشت روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی

همایش بزرگداشت روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی، چهارشنبه ۱۶ مرداد ۱۳۹۸ش

کرامت از منظر آموزه‌های اسلامی، همان حرمت و ارزشی است که در تمام انسان‌ها به‌صورت یکسان وجود دارد. شناخت کرامت انسانی، به‌عنوان مبدأ و مبنای بسیاری از حقوق آدمی مانند حق حیات در زندگی، حق آزادی، امنیت، رشد و شکوفایی شخصیت او در پرتو آموزش و پرورش، ضروری است. علامه طباطبایی چندین آیه از قرآن را ناظر به موضوع کرامت انسانی دانسته است. این آیات از منظر بسیاری از مفسران قرآن، به گرامی‌داشتن انسان‌ها و جایگاه آن‌ها در آفرینش و برتری انسان بر سایر مخلوقات خداوند اشاره دارند. برخی از مفسران، کرامت انسانی را از اصول پایه‌ای و ثابت برای انسان‌ها و حقوق آن‌ها برشمرده‌اند، و مهم‌ترین هدف پیامبران را کمک به انسان‌ها در دستیابی به کرامت انسانی دانسته‌اند.

در روایات متعددی از امامان شیعه به مبحث کرامت و احترام به افراد، توجه شده است. پیامبر خدا به احترام جنازهٔ یک فرد یهودی از جا برخاست و به یاران خود آموخت که هرگاه جنازه‌ای دیدید، به احترام او از جای خود برخیزید. همچنین امام علی در نامه به مالک اشتر، بر لزوم حرمت‌گذاری به غیرمسلمین تأکید کرده است.

اهمیت کرامت انسانی

اهمیت کرامت انسانی در قانون اساسی ایران و کنوانسیون‌های بین‌المللی مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در اعلامیهٔ حقوق بشر (۱۹۴۸م)، تأکید شده که حقوق انسان و احترام به او، فارغ از رنگ، نژاد، جنس، زبان و مذهب باید رعایت شود. همچنین در این اعلامیه آمده که تمام افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ حیثیت و حقوق با یکدیگر برابر هستند؛ همگی دارای عقل و وجدان هستند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.

در مقدمه اعلامیهٔ اسلامی حقوق بشر نیز منشأ و مبدأ این کرامت، خداوند در نظر گرفته شده است. در این اعلامیه، با الهام از تعالیم اسلامی چنین آمده: انسان‌ها به‌طور کلی، یک خانواده هستند که بندگی خداوند و فرزندی آدم، آن‌ها را جمع کرده و همه مردم بدون هرگونه تبعیضی از لحاظ نژاد، رنگ، زبان، جنسیت، اعتقادات دینی یا وابستگی سیاسی یا وضعیت اجتماعی، در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسئولیت با یکدیگر برابر هستند. این اعلامیه همچنین به حق انسان‌ها در پرورش خود، اشاره کرده و آن را راهی برای افزایش ایمان به خداوند، افزایش احترام به حقوق و وظایف و حمایت از انسان‌ها برشمرده است.

جایگاه کرامت انسانی در فقه

برخی از فقهای مسلمان معتقدند که کرامت انسان، عاملی اثرگذار در استنباط احکام اسلامی است و بسیاری از فقیهان معاصر، کرامت انسانی را به‌عنوان قاعده‌ای در حل مسائل فقهی جدید مورد توجه قرار می‌دهند. در همین چارچوب، حتی اگر پزشکان از بهبودی بیماری که به کما رفته، ناامید باشند، فقه اسلامی با تکیه بر کرامت انسانی اجازهٔ کشتن آن فرد را نمی‌دهد. برابری دیهٔ مسلمان و غیرمسلمان و نیز حرمت غیبت غیرمسلمان، از احکامی است که برخی از فقها با تکیه بر اصل کرامت انسان، استنباط کرده‌اند.

انواع کرامت انسانی

کرامت انسان از دیدگاه عالمان مسلمان، به دو بخش ذاتی و اکتسابی تقسیم می‌شود. برخی از مفسران قرآن همچون علامه طباطبایی، محمدحسین فضل‌الله و ابن‌عاشور، با تکیه بر آیات قرآن، کرامت ذاتی انسان را اثبات کرده‌اند. این آیات با اشاره به تناسب در خلقت، داشتن روحی خدایی، در خدمت قرار دادن تمام موجودات عالم برای انسان، جانشینی برای خداوند در زمین و فراهم آوردن اسباب هدایت و رستگاری آن‌ها به‌صورت یکسان، ویژگی‌های یکسان در آفرینش همهٔ انسان‌ها را یادآوری کرده‌اند. از این منظر، کرامت ذاتی یا طبیعی، حقی است که همه انسان‌ها و بدون استثنا (نژاد، رنگ، زمان و مکان) از آن بهره‌مند هستند. همان‌گونه که سعدی نیز به این نوع از کرامت اشاره کرده است:

بنی‌آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

گروهی دیگر از مفسران قرآن همچون شیخ طوسی، علامه طبرسی و زمخشری، کرامت اکتسابی انسان را مورد توجه قرار داده‌ و آن را نتیجه ایمان و تقوا دانسته‌اند. علامه جعفری، کرامت اکتسابی را «کرامت ارزشی» نامیده و ارزش نهایی یک انسان را به میزان کرامت اکتسابی او مرتبط دانسته است. از این منظر، کرامت اکتسابی، نوعی از کرامت و حیثیت است که انسان با کوشش و تلاش اختیاری خود در پرتو تزکیه نفس و کسب معرفت و تقرب به درگاه خدا، به‌دست می‌آورد.

کرامت ذاتی که خداوند در نهاد انسان‌ها قرار داده، بنیان تمام تلاش‌های انسان برای دست‌یابی به فضائل، کمالات و کرامت اکتسابی است.

کرامت در ادبیات فارسی

کرامت انسانی، به‌عنوان دغدغه‌ای همیشگی در نظم و نثر بزرگان ادبیات ایران، جایگاهی ویژه داشته است. خیام در شعری می‌گوید:

و با این همه کرامت که با بنده کرده و این نعمت داده

هیچ سپاس و منت بر بنده ننهد، بر دل خویش نهد

خاقانی نیز در بیتی این دغدغه را این‌گونه بیان می‌کند:

شه مرا زر داد گوهر دادمش زر را عوض

آن کرامت را مکافا برنتابد بیش ازین

حافظ نیز در غزلی به کرامت اشاره کرده است:

ای صاحب کرامت، شکرانهٔ سلامت

روزی تفقدی کن، درویش بی‌نوا را

منابع

• قرآن کریم
• ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
• ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
• بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، به‌تحقیق محمد زهیر الناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چ۱، ۱۴۲۲ق.
• جعفری، محمدتقی، تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، تهران، امیر کبیر، ۱۳۷۱ش.
• جعفری، محمدتقی، تکاپوی اندیشه‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار استاد علامه جعفری، ۱۳۷۸ش.
• جعفری، محمدتقی، پیام خرد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار استاد علامه جعفری، ۱۳۷۷ش.
• جوادی آملی، عبدالله، کرامت در قرآن، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، چ۳، ۱۳۶۹ش.
• جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، سیرت الهی انسان در قرآن، قم، اسراء، ۱۳۹۵ش.
• جوان آراسته، حسین، حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام، تهران، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، چ۱، ۱۳۸۴ش.
• حبیب‌زاده، محمدجعفر، و رحیم نژاد، اسماعیل، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره ۱۱، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
• حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
• خاقانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
• خیام، نوروزنامه، حکایت، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ ذی ۱۴۰۰ش.
• رویکردی به حقوق زنان، قم، فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
• زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، به‌تصحیح مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
• سعدی، گلستان، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
• سلطانی، محمدعلی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، در مجله آینه پژوهش، شماره ۱۰۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۵ش.
• سلیمی زارع، مصطفی و قاضی‌زاده، کاظم، «کرامت انسانی در پرتو قرآن و روایات»، بینات (مؤسسه معارف اسلامی امام رضا)، شماره ۵۳، ۱۳۸۶ش.
• سلیمی، عبدالحکیم، درس‌نامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۴ش.
• سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، به‌تصحیح صبحی صالح، قم، مؤسسه دارالهجره، ۱۴۱۴ق.
• شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدمحسن آقابزرگ تهرانی و تصحیح احمدحبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
• طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چ۳، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چ۱، ۱۴۱۵ق.
• فروغی‌نیا، حسین و دیگران، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشه‌های فقهی اسلامی»، در فصل‌نامه پژوهش‌های حقوقی قانون یار، شماره ۵، بهار ۱۳۹۸ش.
• فضل‌الله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعه و النشر، ۱۴۱۹ق.
• متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، الهدی، چ۱، ۱۳۸۸ش.
• مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، چ۱، ۱۳۶۱ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
• «مصاحبه با آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن ۳، انسان‌شناسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش.

ویکی ز

کرامت‌؛ منزلت و حرمت انسان بر اساس تفاوت‌ها در زن و مرد.

کرامت انسان به ذاتی و اکتسابی تقسیم می‌شود. کرامت ذاتی ناظر به ماهیت انسانی است که زن و مرد در آن مشترک هستند. در کرامت اکتسابی اما زنان و مردان به‌دلیل تفاوت‌های طبیعی، مسیرهای کمابیش متفاوتی را می‌پیمایند. اقتضای کرامت انسانی آن است که زنان و مردان با حفظ هویت جنسیتی خود در جامعه، تکریم شوند. نظام حقوقی و اخلاقی، کرامت جنسیتیِ زنان و مردان را متناسب با کرامت ذاتی آنها تنظیم می‌کند.

مفهوم‌شناسی

کرامت به‌معنای بزرگی، بزرگواری، پاک‌بودن از آلودگی و شرافت، معلول بهره‌مندی از خصوصیتی است که در دیگران نباشد، برخلاف تفضیل به‌معنای برتری فرد در فضیلت مشترک با دیگران. کرامت انسان از این منظر، معلول بهره‌مندی از خصوصیت عقل است که دیگر موجودات از آن بهره‌ای ندارند و انسان در پرتو بهره‌مندی از کرامت، دارای حرمت و احترام است. زن و مرد بر مبنای ماهیت مشترک انسانی و امتیازات اکتسابی سازگار با تفاوت‌های طبیعی، دارای کرامت هستند. لیبرالیسم که بر یکسانی جنسیتی انسان‌ها پای می‌فشرد بی‌توجه به تفاوت‌های طبیعی زن و مرد، فقط بر کرامت ذاتی انسان، تمرکز کرده و آزادی نامحدود انسان را می‌طلبد؛ اما آموزه‌های اسلام با توجه به خلقت دوگانه زن و مرد، کرامت‌ آنها را دارای تفاوت‌ نسبی می‌داند؛ آزادی را در چارچوب قواعد اخلاقی معنا کرده و تشابه زن با مرد را اهانت و ستم به زن، منشا از خودبیگانگی زنان با هویت زنانگی‌شان و دارای پیامدهای ویرانگر در حوزه خانواده می‌داند.

انواع کرامت انسانی

کرامت ذاتی/ اکتسابی

انسان به‌طور ذاتی دارای عقل و استعدادهای بالقوه است و از منظر ادیان توحیدی، دارای نظام احسن وجودی است که حاکی از کرامت ذاتی انسان نسبت به مخلوقات دیگر است. کرامت ذاتی، زمینه‌ای برای کسب کرامت ارزشی است که خداوند در نهاد هر انسانی به امانت گذاشته است و در پرتو ایمان و عمل صالح به‌دست می‌آید. کرامت اکتسابی، ارادی و اختیاری بوده و میزان دست‌یابی به آن به تلاش‌های انسان بستگی دارد.

کرامت فردی/اجتماعی

از بعد دیگر کرامت به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است، کرامت فردی ناظر به ارزش‌های اخلاق فردی و کرامت اجتماعی حاکی از نظام حقوقی افراد در جامعه است. زنان و مردان هرچند در کرامت ذاتی تفاوتی ندارند، اما تفاوت‌های طبیعی و نقش‌های جنسیتی، مسیر کسب‌ کرامت‌ اکتسابی را برای آنها متفاوت می‌سازد.

کرامت مشترک زن و مرد

قرآن مرد و زن را از نظر ارزش انسانی و معنوی برابر دانسته و با خطاب‌های مشترک هر دو را یکسان مورد خطاب قرار داده است. زن و مرد در ماهیت انسانی مشترک بوده و هردو جنس به‌طور یکسان از کرامت ذاتی برخوردار هستند. کرامت اکتسابی آنها نیز به‌طور یکسان در گرو اعمال نیک‌شان است و از این جهت تفاوتی میان زن و مرد وجود نداشته و هر دو از طریق تقوا و تلاش می‌توانند به کرامت انسانی دست یابند. زن و مرد، آزاد و با کرامت آفریده شده‌اند و آنها متناسب با جنسیت و تفاوت‌های طبیعی، راه‌های متفاوت زنانه و مردانه را برای کسب کرامت می‌پیمایند.

کرامت‌های متفاوت زن و مرد

خداباوری و خودباوری، عوامل محوری در کسب کرامت انسانی هستند؛ خداباوری انسان را با حقیقت کریمانه او پیوند می‌دهد و خودباوری بر مبنای این اتصال، آدمی را باورمند به شرافت انسانی می‌سازد. انسان خودباور به توانایی‌ها و استعدادهای بالفعل و بالقوّه خود واقف شده و درصدد استفاده صحیح از آنها برمی‌آید. از چنین خاستگاهی، کرامت اکتسابی در حوزه جنسیت با هویت زنانگی و مردانگی مرتبط می‌شود. ارزش محوری در این حوزه، حفظ هویت زنانه و مردانه است. همانگونه که مرد بودن برای مرد ارزش است، زن بودن برای زن یک اصل ارزشی است. از این منظر، تشبه زن به مرد و تشبه مرد به زن، ضدارزش است، زیرا هر کدام دارای طبیعت و جایگاه نسبتا متفاوتی هستند. بر مبنای این تفاوت‌ها، راه‌های کسب کرامت زنانه و مردانه تفاوت‌ نسبی یافته و عمدتا معطوف به التزام عملی به وظایفی است که در دستگاه خلقت برای آن‌ها تعریف شده است. زن با حفظ هویت زنانگی، دارای عظمت، کرامت و نقش بی‌بدیل در جامعه است. جامعه سالم جامعه‌ای است که نصف از آن واقعا مرد و نیمی دیگر آن واقعا زن بوده و هرکدام با حفظ هویت جنسیتی‌ خود در میدان‌های معنوی و مادی جامعه حضور دارند. در طبیعت زن، لطافت و محبتی وجود دارد که می‌تواند خود و محیط پیرامونش را کریمانه بسازد. این توان‌مندی در انحصار زن است و زنان با تکیه بر آن، نقش اجتماعی ویژۀ خود را ایفا می‌کنند.

کرامت جنسیتی در خانواده

در نگرش اسلام؛ بانو امانت الهی، شوهر نعمت الهی، پسران نعمت و دختران‏ حسنه هستند. مرد باید بانو را تکریم کند و بانو باید به شوهرش عشق بورزد. زنی که به همسرش احترام گذاشته و او را دلداری‌ دهد، پاداش او بهشت و اجر شهید است. همکاری و نشستن مرد در کنار همسرش عبادت است. خانه‌داری و فرزندآوری، هنر زنانه است. مرد زمانی در جامعه مفید است که دارای همسر خوب باشد. ‌ در منابع حدیثی، جهاد زن، بارداری و خوب شوهرداری کردن دانسته شده است. زن تجلی مهر الهی است که راه عبودیتش از مسیر‏ همسری و مادری می‏گذرد. پدر تکیه‌گاه عاطفی و مادی فرزندانش و مادر پناهگاه روحی و عاطفی آنها به‌شمار می‌روند. پدر هرچند حق ولایت بر فرزندان دارد، اما در ارائه خدمات مادر مقدّم است. فرزندان باید مطیع والدین خود بوده و اجازه ندارند که در برابر آنها حتی «اف» و کمتر از «اف» بگویند. احترام به والدین سفارش الهی و حفظ حرمت آنها در ردیف بندگی خداوند است.

منابع

• قرآن.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• ابن ‌‌ابی‌فراس، ورام، ‏مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه‏، 1410ق‏.
• ابن‌شعبه حرانی، حسن، تحف العقول عن آل‌الرسول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1404ق.
• اکبری، محمدظاهر، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امام‌خمینی، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1395ش.
• باقری، ابراهیم، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی: تاریخ درج مطلب: 3 آبان 1395ش.
• جوادی‌‌ آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «کرامت زن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: 11 اردیبهشت 1392ش.
• شادمان، فاطمه‌زهرا، «نقش مادر در خانواده» ‌، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1397ش.
• شکیبایی، ایمان، «عوامل کرامت ساز انسان از منظر نهج البلاغه»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 4 خرداد 1402ش.
• صابر، عزیز و شجاعی، جعفر، «کرامت انسانی از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه: تاریخ درج مطلب: 18 تیر 1397ش.
• صابری یزدی، علیرضا، الحکم الزاهره، ترجمه انصاری‏، قم‏، سازمان تبلیغات اسلامی‏، 1375ش.
• طبرسی، رضی‌الدین حسن، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، 1412ق.
• علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظام‌مند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، خردنامه همشهری، 1386ش.
• کلینی، ابوجعفر، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1407ق.
• گنزالس، زهرا، «هدف اصلی انقلاب جنسیتی در غرب، ساختن آینده جنسیتی خنثی است»، وب‌سایت پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1401ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ‏ 1403ق.
• محبی، محمدعارف، «مردمی شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، در معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره اول، زمستان 1402ش.
• مصباح ‌یزدی، محمدتقی، حق کرامت انسان (2)، جلسه نوزدهم، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح‌ یزدی، تاریخ بازدید: 16 شهریور 1403ش.
• مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار ‏ (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران- قم‏، صدرا، 1377ش‏.
• مظفری، آیت، «تکریم انسان از منظر اسلام و لیبرالیسم»، در انسان‌پژوهی دینی، سال هشتم، شماره 25، بهار و تابستان 1390ش.
• مولودی، زینب، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه: تاریخ درج مطلب: 5 اسفند 1401ش.
• نراقی، ملا محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، ‏ اعلمی، بی‌تا.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق. ‏

ویکی ج