نمایش مبدأ برای افتخارالسلطنه

[[پرونده:افتخارالسلطنه.jpg|جایگزین=افتخارالسلطنه|بندانگشتی|افتخارالسلطنه دختر ناصرالدین شاه]]
'''افتخارالسلطنه'''؛ از زنان درباری دورهٔ قاجار و اوایل دوره پهلوی.

افتخارالسلطنه (ایران‌الملوک) از زنان وابسته به دربار در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی بود. او با تکیه بر ثروت موروثی و پیوندهای خانوادگی جایگاهی ممتاز داشت، اما تصمیم‌های شخصی‌اش، از جمله جدایی از خانواده و ازدواج‌های ناموفق، به از دست رفتن بخش مهمی از دارایی‌ها و جایگاه اجتماعی‌اش انجامید. نام او در حافظه فرهنگی بیشتر به واسطه ارتباط با عارف قزوینی و تصنیف «افتخار آفاق» باقی مانده است، در حالی که این رابطه نیز در منابع با روایت‌های متفاوت و گاه مبهم همراه است. در عرصه اجتماعی و سیاسی، هرچند از حمایت او از مشروطه و حضورش در انجمن‌های زنان یاد شده، این فعالیت‌ها همواره با ارزیابی‌های انتقادی همراه بوده و برخی پژوهش‌ها آن‌ها را در چارچوب جریان‌های نخبه‌گرا و وابسته به قدرت تحلیل کرده‌اند. در موضوع کشف حجاب نیز، در برخی منابع به همراهی یا همسویی افتخارالسلطنه با سیاست‌های دوره پهلوی اشاره شده است؛ همراهی‌ای که بیش از آن‌که برخاسته از کنش اجتماعی فراگیر باشد، در امتداد تحولات تحمیلی از بالا و محدود به محافل خاص ارزیابی شده است. 

== زندگی خانوادگی ==
افتخارالسلطنه (ایران‌الملوک) از زنان مرتبط با دربار در اواخر دورهٔ قاجار و اوایل دوره پهلوی بود.<ref>[http://www.wwqi-staging.com/fa/items/1261A60.html «دنیای زنان در عصر قاجار»، وب‌سایت دانشگاه هاروارد.]</ref> او در سال ۱۲۴۹ش، در دوران سلطنت [[ناصرالدین‌شاه]] قاجار، متولد شد.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/991424/عکس-چهرۀ-متفاوت-ایران-دختر-ناصرالدین-شاه-در-دوران-پیری «عکس، چهرۀ متفاوت ایران، دختر ناصرالدین شاه در دوران پیری»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref> ایران‌الملوک [[دختر]] لیلی‌خانم یوشی، از همسران ناصرالدین‌شاه قاجار، و خواهرزادهٔ عایشه‌خانم، از دیگر همسران شاه، بود. دایی او سردار امجد نوری از افراد وابسته به دستگاه دربار قاجار به‌ شمار می‌رفت.<ref>[https://azadamirkhizi.blogfa.com/post/603 «افتخارالسلطنه»، وبلاگ آزاد امیرخیزی.]</ref>

افتخارالسلطنه از طریق [[مادر]] و خالهٔ خود که هر دو از همسران ناصرالدین‌شاه بودند، وارث اموالی قابل توجه شد. این میراث موجب شد که در زمان ازدواج، از نظر دارایی در میان زنان وابسته به دربار جایگاه برجسته‌ای داشته باشد. افتخارالسلطنه نخست با پسر دایی خود، میرزا ابراهیم‌خان انتظام‌الدوله نوری، [[ازدواج]] کرد. منابع معاصر از گستردگی [[جهیزیه|جهیزیهٔ]] او در این ازدواج یاد کرده‌اند و به حجم قابل توجه اموال و جواهرات اشاره شده است. حاصل این ازدواج سه دختر به نام‌های فخرالزمان، آفاق‌الدوله و اشرف‌الدوله و یک پسر به نام عباس امجدی بود.<ref>[https://azadamirkhizi.blogfa.com/post/603 «افتخارالسلطنه»، وبلاگ آزاد امیرخیزی.]</ref>

پس از چند سال، زندگی شخصی افتخارالسلطنه دچار تغییر شد. او از انتظام‌الدوله جدا شد و پس از ترک [[خانواده]] و فرزندان، با نظام‌السلطان ازدواج کرد.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/263929/دختران-نازپرورده‌-ناصرالدین‌شاه-و-زندگی-رویایی-در-دربار-سلطان-صاحبقران قاضیها، «دختران نازپرورده ناصرالدین شاه و زندگی رؤیایی در دربار سلطان صاحبقران»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این ازدواج دوم نیز پایدار نماند و بنا بر برخی منابع، در این دوره بخش قابل توجهی از دارایی‌های او از دست رفت.<ref>[https://psri.ir/?id=kjcb1rhp ابوالحسنی (منذر)، «انجمن زنان صدر مشروطه؛ دست‌ها و دسیسه‌ها»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>

== رابطه با عارف قزوینی ==
افتخارالسلطنه در برخی منابع و نوشته‌ها، به‌واسطهٔ ارتباط او با عارف قزوینی، شاعر و تصنیف‌ساز دورهٔ مشروطه، مورد توجه قرار گرفته است. عارف قزوینی تصنیفی با عنوان «افتخار آفاق» در وصف او سروده است که با ابیات زیر آغاز می‌شود:<ref>[https://ganjoor.net/aref/tasnifha/sh5 عارف قزوینی، تصنیف‌ها، شماره ۵، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید
|پلکانی = ۱
| متن =
افتخار همه آفاقی و منظور منی\\شمع جمع همه عشاق به هر انجمنی
به سر زلف پریشان تو دل‌های پریش\\مه خو کرده چو عارف به پریشان‌وطنی
}}
بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، آشنایی [[عارف قزوینی]] با افتخارالسلطنه از طریق همسر دوم او، نظام‌السلطان، که از دوستان نزدیک عارف بود، شکل گرفت. با وجود قطع رابطهٔ عارف قزوینی و نظام‌السلطان، اشاره به افتخارالسلطنه در تصنیف‌ها و اشعار منسوب به عارف ادامه یافته است.<ref>[https://sherenab.com/index.php?module=News&do=Print&id=11215 «عارف قزوینی عاشق‌پیشه»، وب‌سایت شعر ناب.]</ref>

== فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی ==
افتخارالسلطنه در تحولات سیاسی و اجتماعی پس از [[انقلاب مشروطه]] نقش داشت. منابع تاریخی از حمایت او از جنبش مشروطه یاد کرده‌اند و به فعالیت‌های اجتماعی او، از جمله مشارکت در انجمن‌های زنان، اشاره کرده‌اند. این فعالیت‌ها در چارچوب روندهای اجتماعی آن دوره ارزیابی شده است و در برخی پژوهش‌ها به ارتباط آن‌ها با تحولات بعدی جنبش زنان در دوره‌های بعد پرداخته شده است.<ref>[https://psri.ir/?id=kjcb1rhp ابوالحسنی (منذر)، «انجمن زنان صدر مشروطه؛ دست‌ها و دسیسه‌ها»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>

=== حمایت از انقلاب مشروطه ===
بر پایه منابع موجود، افتخارالسلطنه به‌همراه خواهرش، تاج‌السلطنه، در مقطعی که بخشی از وابستگان دربار قاجار با روندهای اصلاح‌طلبانه همراه نبودند، به جمع حامیان مشروطه پیوستند و از خواسته‌هایی چون قانون‌گذاری و محدود شدن اختیارات سلطنت پشتیبانی کردند.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/25000/مشارکت-اجتماعی-زنان-در-دوره-مشروطه---اکرم-شایگانی شایگانی، «مشارکت اجتماعی زنان در دوره مشروطه»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

=== فعالیت در انجمن‌های زنان ===
بر اساس برخی پژوهش‌های تاریخی، افتخارالسلطنه از اعضای [[انجمن آزادی زنان]] (حریت نسوان) بود<ref>آفاری، انقلاب مشروطه ایران، ۱۳۸۵ش.</ref> که پس از پیروزی انقلاب مشروطه و در فاصلهٔ سال‌های ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۷ش فعالیت داشت. در برخی گزارش‌ها به دیدگاه‌های او دربارهٔ [[پوشش زنان]] و مشارکت وی در جریان [[کشف حجاب]] دروه پهلوی اشاره شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/96330/انجمنها-زنان-در-دوران-مشروطه?q=کانون%20بانوان سعیدی، «انجمن‌های زنان در دوران مشروطه»، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۸.]</ref>

== درگذشت ==
افتخارالسلطنه در سال‌های پایانی زندگی خود با مشکلات جسمی و محدودیت‌های مالی روبه‌رو بود و بنا بر برخی منابع، از اشرف‌الملوک فخرالدوله، دختر مظفرالدین‌شاه قاجار، حمایت مالی دریافت می‌کرد. او در سال ۱۳۲۵ش درگذشت.<ref>[https://azadamirkhizi.blogfa.com/post/603 افتخارالسلطنه»، وبلاگ آزاد امیرخیزی.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آفاری، ژانت، انقلاب مشروطه ایران، مترجم رضا رضایی، تهران، بیستون، ۱۳۸۵ش.
* ابوالحسنی (منذر)، علی، «انجمن زنان صدر مشروطه؛ دست‌ها و دسیسه‌ها»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۹ش.
* «افتخارالسلطنه»، وبلاگ آزاد امیرخیزی، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۳۹۲ش.
* «دنیای زنان در عصر قاجار»، وب‌سایت دانشگاه هاروارد، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
* سعیدی، گلناز، «انجمن‌های زنان در دوران مشروطه»، مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره ۲۲۷–۲۳۰، ۱۳۸۵ش.
* شایگانی، اکرم، «مشارکت اجتماعی زنان در دوره مشروطه»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۳ش.
* عارف قزوینی، تصنیف‌ها، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
* «عارف قزوینی عاشق‌پیشه»، وب‌سایت شعر ناب، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
* «عکس، چهرهٔ متفاوت ایران، دختر ناصرالدین شاه در دوران پیری»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
* قاضیها، فاطمه، «دختران نازپرورده ناصرالدین شاه و زندگی رؤیایی در دربار سلطان صاحبقران»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
* «گفت‌وگو با فاطمه قاضیها، به بهانه انتشار کتاب دختران ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}