نمایش مبدأ برای تنبور

<big>'''تنبور'''</big>؛ سازی زهی ـ زخمه‌ای با دسته‌ای بلند.<br>

تنبور، دنبره یا طنبور،<ref>[https://vajehyab.com/amid/%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%B1 عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبور، سایت واژه‌یاب.]</ref>  سازی شبیه به سه‌‌تار با کاسه‌ای کوچک و دسته‌ای دراز است.<ref>[https://vajehyab.com/moein/%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبور، سایت واژه‌یاب.]</ref>  کاسه طنین تنبور، به شکل نیم‌کره یا گلابی است. در فرهنگ ایران، انواع تنبور را با توجه به تعداد وترهای آن از یکدیگر متمایز می‌کنند. این تمایز، در نام‌گذاری تنبورها نیز تأثیر گذاشته است؛ برای مثال، از تنبورهای مرسوم در ایران می‌توان به تنبور دوتار، سه‌تار، چهارتار و شش‌تار اشاره کرد.<ref>Sachs, The History of Musical Instruments, 2006, P255-257; <br>
Feldman, Music of the Ottoman Court, 1996, P143.</ref>   
==تاریخچه==
استفاده از سازهای زهی، قدمتی دیرینه داشته و به 2300 سال پیش از میلاد برمی‌گردد. مورخان بر این باورند که این نوع از سازها، هزار سال پیش از خانواده «چنگ‌ها» در بین‌النهرین استفاده می‌شده‌اند.<ref>Lawergren, «Iran, I. Pre-Islamic», 2008, P28.</ref>  در آثار هنری پیش از میلاد مسیح، تصویر سازهای زهی از خانواده تنبور، کمتر به چشم می‌خورد؛ اما در دوران هزاره اول پس از میلاد، این نوع از تصاویر افزایش یافته‌اند.<ref>Lawergren, «Iran, I. Pre-Islamic», 2008, P28.</ref><br>
 
واژه «تمبور» یا «تنبور» نیز برای نخستین‌بار در متون پهلوی، از جمله بندهش،<ref>بهار، واژه‌نامۀ بندهش، ۱۳۴۵ش، ص۱۵۹.</ref>  درخت آسوریگ<ref>درخت آسوریک، به‌تحقیق یحیى ماهیار نوابی، تهران، ۱۳۶۳ش، ص77.</ref>  و کارنامه اردشیر بابکان<ref>کارنامۀ اردشیر بابکان، ۱۳۲۹ش، ص8.</ref>  آمده است. این اسامی، در کنار سایر سازهای زهی مانند چنگ، وَن، بربط و کُنار به‌کار رفته‌اند.<br>

درباره ماهیت و چگونگی کار با تنبور، در آثار باقیمانده از دوره ساسانی، در سده‌های 3-7م، اشاراتی صورت گرفته است. هرچند، تنبور در آن روزگار با امروزه متفاوت بوده، اما در آن دوران نیز تنبور به ساز زهی دسته‌بلند اطلاق می‌شده است.<ref>پورجوادی، «تنبور»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. </ref><br>
  
برخی از مورخان، در نوشته‌های خود، به علاقه‌مندی ایرانیان به ساز تنبور اشاره کرده و آن را از جمله سازهای همراه با آوازخوانی مردم در نقاط مختلف ایران، مانند طبرستان و دیلم، می‌دانند.<ref>ابن خردادبه، مختارٌ من کتاب اللهو و الملاهی، ۱۹۶۹م، ص16-17.</ref><br>
  
ابونصر فارابی، در سده 4ق، از دو سنت تنبورنوازی با نام‌های «بغدادی» و «خراسانی» یاد کرده است.<ref>فارابی، الموسیقی الکبیر، ۱۹۶۷م، ص۶۶۲-۶۷۲.</ref>  در سده 7ق، ساز زهی دسته کوتاه عود، رواج بیشتری نسبت به ساز دسته بلند تنبور داشته است.<ref> پورجوادی، «تنبور»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.</ref>  در آثار مربوط به سدۀ 9ق به «تنبور شروانیان»،<ref>مراغی، شرح ادوار، ۱۳۷۰ش، ص۳۵۲-۳۵۳.</ref>  «تنبوره ترکی» و «تنبوره روح‌افزا» اشاره شده است.<ref>مراغی، جامع الالحان، ۱۳۶۶ش، ص201؛ <br>
مراغی، مقاصد الالحان، ۱۳۴۴ش، ص128.</ref>  در دوران صفوی نیز تنبور چهارتار و معمولی رایج بوده است.<ref>اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ۱۳۵۰ش، ج1، ص191.</ref>  متخصصان بر این باورند که ساز «سه تار» که از اوایل دوره قاجار در ایران مرسوم شد، تحول‌یافتۀ ساز تنبور است.<ref>پورجوادی، «تنبور»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. </ref> 
==ساختمان ساز==
تنبور، در نقاط مختلف ایران، به‌صورت‌های متفاوتی ساخته می‌شود. در سمت غربی ایران، تنبور دارای کاسه، دسته، صفحه، سیم‌گیر، خرک دسته، خرک صفحه، دو یا سه گوشی، دو یا سه سیم و 13 یا 14 پرده است.<ref>عالی‌نژاد، تنبور از دیرباز تا کنون، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱.</ref> <br>
 
کاسه‌های مورد استفاده از تنبورها را از چوب درختان، بیشتر از جنس درخت توت، می‌سازند که به دو صورت یکپارچه و ترکه‌ای (چند تکه) استفاده می‌شوند.<ref>درویشی، دائرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۰ش، ج1، ص311.</ref>  سازندگان تنبور، ساخت این ساز را از چوب درختانی پیشنهاد می‌دهند که میوه ارغوانی‌رنگ داشته باشند؛ زیرا معتقدند که صدای ساز بهتر خواهد شد.<ref>عالی‌نژاد، تنبور از دیرباز تا کنون، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱.</ref>  تنبور با کاسه یکپارچه «کشکولی» یا «کاسه‌ای» خوانده می‌شود. به کاسه ترکه‌ای نیز «چمنی» می‌گویند.<ref>عالی‌نژاد، تنبور از دیرباز تا کنون، ۱۳۷۶ش، ص۲51.</ref><br>
  
دسته این ساز را بیشتر از چوب درخت گردو، چنار و زردآلو تهیه می‌کنند<ref>درویشی، دائرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۰ش، ج1، ص337.</ref>  که بر روی آن نیز پرده‌هایی از جنس زِه (روده تابیده شده گوسفند) می‌بندند.<ref>عالی‌نژاد، تنبور از دیرباز تا کنون، ۱۳۷۶ش، ص۲56.</ref>  
==تنبور در سایر ملل== 
تنبور، در میان اقوام و ملل مختلف به نام‌های مختلفی خوانده می‌شود. از آن جمله می‌توان به «دوتا»، «دوتار»، «اکتا»، «یکتار»، «چهارتار»، «سه‌تا»، «شش‌تا»، «طنبور»، «غندور»، «دومره»، «طنبار»، «پاندور»، «فاندور»، «تن‌پولا» و «فاندورا» اشاره کرد.<ref>عالی‌نژاد، تنبور از دیرباز تا کنون، ۱۳۷۶ش، ص۵۹ و ۶۲-۶۳.</ref><br>
 
در میان مردم عرب نیز از همان سده نخست اسلامی، افرادی به نواختن این ساز شهرت داشتند.<ref>Farmer, A History of Arabian Music, 1967, P56-57.</ref>  با شروع حکومت عباسیان، تنبور نوازان برجسته‌ای در دیار عرب‌زبانان به شهرت رسیدند.<ref>الفرج اصفهانی، الاغانی، ۱۹۵۶-۱۹۶۰م، ج22، ص506-507؛ <br>
دانش‌پـژوه، نمونـه‌ای از فهرست آثار دانشمنـدان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، ۱۳۵۵ش، ص47؛ 
Farmer, A History of Arabian Music, 1967, P158.
</ref>  نوازندگی تنبور توسط زنان نیز در همان دوران، رایج شد.<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ۱۹۵۶-۱۹۶۰م، ج22، ص207؛ 
Farmer, A History of Arabian Music, 1967, P133.
</ref> <br>

در دربار عثمانیان، ساز زهی دسته‌بلندی به‌نام تنبور، از جایگاهی ویژه برخوردار بود. مورخان، اهمیت این ساز در دربار عثمانی را بسیار بیشتر از سازهای دیگری همچون عود، قانون و نی دانسته‌اند. تنبور عثمانی، دارای کاسه‌ای گرد و دسته‌ای بلند بود که به ساز «روح‌افزا» بسیار شبیه بوده است.<ref>Feldman, Music of the Ottoman Court, 1996, P144.</ref>  
در مناطق شمالی افغانستان نیز سه نوع ساز زهی با دسته‌های بلند وجود دارد که به‌نام «دوتار»، «دمبورا» و «تنبور» معروف هستند. دسته تنبورهای افغانی نسبت به دو ساز دوتار و دمبورا کلفت‌تر و کاسه‌ی آن نیز کوچک‌تر است.<ref>Slobin, Music in the Culture of Northern Afghanistan, 1976, P235-240.</ref>  تنبورهایی که امروزه در ولایت‌های مزارشریف و کابل در افغانستان، ساخته می‌شود به ساز «سیتار» یا «سه‌تار» هندی‌ها بسیار شبیه است. این ساز در منطقه «بدخشان» نیز به سه‌تار معروف است.<ref>Sakata, Music in the Mind, 2002, P196.</ref> 
در شمال آفریقا نیز نوعی از تنبور ابتدایی که تنها دو سیم دارد، نواخته می‌شود.<ref>نقیب سردشت، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۴.</ref>  
==تنبور در ادبیات فارسی==
در ادبیات کهن، استفاده از واژه طنبور به‌جای تنبور، رایج‌تر بوده است. در آثار شاعران و نویسندگان بسیاری این واژه بارها استفاده شده است. برای مثال، فخرالدین اسعد گرگانی در شعری می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/asad/veysoramin/sh31 فخرالدین اسعد گرگانی، ویس و رامین، بخش 31، سایت گنجور.]</ref><br>
 {{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|به گنجش در چه دارد مرد گنجور|بجز رود و سرود و چنگ و طنبور }}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

منوچهری نیز در بیتی گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/manoochehri/divanm/ghaside-ghete/sh31 منوچهری، دیوان اشعار، قصاید و قطعات، شماره 31، سایت گنجور.]</ref><br>
 {{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|به یاد شهریارم نوش گردان|به بانگ چنگ و موسیقار و طنبور}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

اما، [[فردوسی]] از واژه «تنبور» در اشعار خود بهره گرفته است:<br>
 {{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|یکی ساخته نیز تنبور خواست|همی رزم پیش آمدش سور خواست }}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

علاوه‌بر ادبیات رسمی فارسی‌زبانان، واژه تنبور در ادبیات شفاهی آنها نیز حضور یافته است؛ برای مثال، در امثال و حکم ایرانیان معروف است که «در چهل سالگی طنبور می‌آموزد، در گور استاد خواهد شد».<br>
==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع== 
* ابن‌خردادبه، عبیدالله، مختارٌ من کتاب اللهو و الملاهی، بیروت، بی‌نا، ۱۹۶۹م.
* ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، به‌تحقیق عبدالستار احمد فراج، بیروت، بی‌نا، ۱۹۵۶-۱۹۶۰م.
* اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰ش.
* بهار، مهرداد، واژه‌نامۀ بندهش، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵ش.
* پورجوادی، امیرحسین، «تنبور»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 27 خرداد 1401ش. 
* دانش‌پـژوه، محمدتقی، نمونـه‌ای از فهرست آثار دانشمنـدان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
* درخت آسوریک، به‌تحقیق یحیى ماهیار نوابی، تهران، فروهر، ۱۳۶۳ش.
* درویشی، محمدرضا، دائرةالمعارف سازهای ایران، تهران، ماهور، ۱۳۸۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.
* عالی‌نژاد، خلیل، تنبور از دیرباز تا کنون، تهران، دانش و فن، ۱۳۷۶ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.
* کارنامۀ اردشیر بابکان، به‌تحقیق محمدجواد مشکور، تهران، کتاب‌فروشی دانش، ۱۳۲۹ش.
* فارابی، الموسیقی الکبیر، قاهره، بی‌نا، ۱۹۶۷م.
* فخرالدین اسعد گرگانی، ویس و رامین، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 27 خرداد 1401ش.
* فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 27 خرداد 1401ش.
* مراغی، عبدالقادر، جامع الالحان، به‌تحقیق تقی بینش، تهران، فرهنگستان هنر، ۱۳۶۶ش.
* مراغی، عبدالقادر، شرح ادوار، به‌تحقیق تقی بینش، تهران، نشر دانشگاهی، ۱۳۷۰ش.
* مراغی، عبدالقادر، مقاصد الالحان، به‌تحقیق تقی بینش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴ش.
* منوچهری، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 27 خرداد 1401ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.
* نقیب سردشت، بهزاد، سازشناسی موسیقی کردی، تهران، توکلی، ۱۳۸۵ش.
* Farmer, H. G., A History of Arabian Music, London, 1967.
* Feldman, W., Music of the Ottoman Court, Berlin, 1996.
* Lawergren, B., «Iran, I. Pre-Islamic», Grove Music Online, 2008.
* Sachs, C., The History of Musical Instruments, New York, 2006.
* Sakata, H. L., Music in the Mind, Washington/ London, 2002.
* Slobin, M., Music in the Culture of Northern Afghanistan, Tucson, 1976.