نمایش مبدأ برای خرزهره

<big>'''خرزهره'''</big>؛ درختچه‌ی سمی زینتی با گل‌های درشت سرخ، سفید یا صورتی.

خرزهره درختچه‌ای بوته‌ای و سمی از تیره‌ی زیتونیان با نام علمی اولئاندر،<ref> Mozaffarian, A Dictionary Of Iranian Plant Names, 2007, P364؛ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۷ش، ج۲، ص۳۴۷. </ref>  شاخه‌های باریک، برگ‌های بلند، گل‌های سرخ، سفید یا صورتی و ارتفاع بین ۱ تا ۳ متر است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=خرزهره عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خرزهره]؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۲۱؛ [https://www.vajehyab.com/moein/خرزهره معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خرزهره]؛ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۷ش، ج۲، ص۳۴۶.</ref>  برگ‌های آن سه‌تایی، بدبو، ضخیم و بسیار تلخ هستند.<ref>هروی، بحر الجواهر، ذیل دفلی؛ تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه خرزهره؛ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹. </ref>  ریشه‌ی آن بلند، تیز، شورمزه و سرخ‌رنگ است. میوه‌ی این گیاه درشت و شبیه خرنوب شامی است که پرزهایی مانند پشم<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹.</ref>  و طبیعت خشک و گرم دارد.<ref>ابن‌بطلان، تقویم الصحة، ۱۳۶۶ش، ص۱۰۳؛ ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۱۵۵.</ref>  در فراشبند به این گیاه خرزهله،<ref>امیری، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، ۱۳۸۲ش، ص۲۸.</ref>  در بندرعباس گیش، در کیش و کرمان کیش و در بلوچستان جار یا جور می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خرزهره دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خرزهره.]</ref>  در برخی منابع به خرزهره، خورزهره، زقّوم، حنظل، پهی، پی‌خوره و شبرنگ نیز می‌گویند.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه خرزهره.</ref> 
==مناطق رویش خرزهره==
خرزهره دو نوع بیابانی و کنار آبی دارد. نوع بیابانی آن کوچک، دارای برگ‌های شبیه برگ خرفه و شاخه‌های بلند، بر روی زمین است.<ref>حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۸۷۹م، ص۱۸۱.</ref>  خرزهره در هر خاکی به خوبی رشد می‌کند.<ref>دوک، فرهنگ گیاهان دارویی، ۱۳۸۹ش، ص۶۱۶.</ref>  گونه‌ی وحشی این گیاه در مناطق ساحلی و کنار رودخانه‌های مناطق گرمسیری می‌روید.<ref>نفیسی، پزشکی‌نامه، ۱۳۱۷ق، ص۵۰۷؛ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۷ش، ج۲، ص۳۴۶؛ دوک، فرهنگ گیاهان دارویی، ۱۳۸۹ش، ص۶۱۶؛ خوش‌بین، گیاهان معجزه‌گر، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۰.</ref> 
 
این گیاه اغلب در مناطق غربی ایران میان کرمانشاه و مرز عراق، نواحی جنوب غربی لرستان حدود میان دالکی و کازرون، مناطق جنوبی شیراز، جهرم، کرمان، خلیج‌فارس، بندرعباس، قم، یزد و سیرجان می‌روید.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۷ش، ج۲، ص۳۴۹؛ مظفریان، فلور استان یزد، ۱۳۷۹ش، ص۲۵.</ref>   
==خواص خرزهره==
برگ گیاه خرزهره خاصیت تخدیرکنندگی داشته و مقوی قلب و مدر است. این گیاه به صورت موضعی در درمان کچلی و بیماری‌های پوستی استفاده می‌شود. گیاه خرزهره اثرات ضد سرطان، ضد التهاب و ضد درد دارد.<ref> رخشنده، «بررسی اثر ضد میکروبی عصاره‌های مختلف گیاه خرزهره بر روی میکروارگانیسم‌های بیمارستانی و استاندارد»، ۱۳۸۳ش، ص۳۸. </ref>خرزهره در ترکیب با مواد دیگر برای درد سر، کمر، زانو و رحم استفاده می‌شود. گل خرزهره در درمان روماتیسم نیز مفید است.<ref>حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۸۷۹م، ص۱۸۲. </ref> 

چوب‌های این گیاه برای دفع آفت گل فالیز کاربرد دارد.<ref>فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۵۶ش، ص۱۱۸.</ref>  اگر برگ خرزهره در خانه سوزانده شود یا برگ و گل آن در آب جوشانده شود، باعث از بین رفتن کک، بید، موریانه و ساس می‌شود.<ref>حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۸۷۹م، ص۱۸۲.</ref>       
==خرزهره در فرهنگ ایرانیان==
برخی معتقدند باد گرمی که در خرداد ماه از روی گیاه خرزهره عبور می‌کند باعث پخته شدن گوشت بدن و مرگ افراد می‌شود؛ اگر شیره خرزهره وارد چشم انسان شود سبب کوری می‌شود.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۳۸۷.</ref>   
==مسمومیت با خرزهره==
خرزهره دارای اسید پروسیک است که باعث مسمومیت و مرگ می‌شود.<ref>حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۸۷۹م، ص۱۸۲.</ref>  خرزهره، حتی [[خر|الاغ]] (که حیوان جان‌سختی است) را می‌کشد؛ به این دلیل به آن «سمّ‌الحمار» می‌گویند.<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۱۵۵.</ref>  آبی که با خرزهره در تماس باشد مسموم و کشنده است. 
انجیر، پنج‌انگشت و تخم آن، عسل، قند، حلوا، شیره انگور و خرما از نمونه‌های پادزهر خرزهره محسوب می‌شوند.<ref>حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۸۷۹م، ص۱۸۲.</ref> 
==خرزهره در ادبیات فارسی==
شاعران پارسی‌گوی از تلخی خرزهره یاد کرده و خشم پادشاه و ناهمواری راه را به این گیاه تشبیه کرده‌اند.<ref>رنگ‌چی، گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی تا ابتدای دوره مغول، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۷.</ref> 
سعدی در بیتی اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab1/sh20 سعدی، بوستان، بخش ۲۰، بیت ۱۳، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| رطب ناورد چوب خرزهره بار | چو تخم افکنی بر همان چشم دار }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
سوزنی در بیتی دارد:<ref>سوزنی سمرقندی، دیوان، ۱۳۳۸ش، ص۶۰. </ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| خر بنگ خورد گویی و دیوانه شد به شعر | خرزهره خورده بودی باری به‌جای بنگ }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحه، به‌تحقیق غلام‌حسین یوسفی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۶ش.
* ابومنصور موفق هروی، الابنیه عن حقائق الادویه، به‌تحقیق احمد بهمن‌یار و حسین محبوبی اردکانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش. 
* امیری، رزاق، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۲ش.
* تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
* حاجی زین عطار، علی، اختیارات بدیعی، کانپور، [بی‌نا]، ۱۸۷۹م.
* حکیم مؤمن، محمد، تحفه المؤمنین، به‌تحقیق روجا رحیمی و دیگران، تهران، موسسه نشر شهر، ۱۳۸۶ش.
* خوش‌بین، سهراب، گیاهان معجزه‌گر، تهران، کردگاری، ۱۳۸۹ش.
* دوک، جیمز آ.، فرهنگ گیاهان دارویی، به‌ترجمه زهره آموزگار و دیگران، تهران، ملائک، ۱۳۸۹ش. 
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
* رخشنده، حسن و دیگران، «بررسی اثر ضد میکروبی عصاره‌های مختلف گیاه خرزهره بر روی میکروارگانیسم‌های بیمارستانی و استاندارد»، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی سمنان، شماره ۱، ۱۳۸۳ش.
* رنگ‌چی، غلام‌حسین، گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی تا ابتدای دوره مغول، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
* زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۷ش.
* سعدی، بوستان، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
* سوزنی سمرقندی، محمد، دیوان، به‌تحقیق ناصرالدین شاه‌حسینی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۸ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویه، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
* فاضل هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ش.
* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، به‌ترجمه مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۳۵۵ش.
* مظفریان، ولی‌الله، فلور استان یزد، تهران، یزد، ۱۳۷۹ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
* نفیسی، علی‌اکبر، پزشکی‌نامه، تهران، مطبعه طهران، ۱۳۱۷ق.
* هروی، محمد، بحر الجواهر، تهران، [بی‌نا]، ۱۲۸۸ق.
* Mozaffarian, V., A Dictionary Of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.