نمایش مبدأ برای کمیکال

'''{{درشت|کمیکال}}'''؛ ماده‌ای مخدر معروف به ماری‌جوانای صنعتی.

کمیکال نوعی مادهٔ [[روان‌گردان]] مصنوعی از خانوادهٔ کانابینوئیدها است که به‌عنوان ماری‌جوانای صنعتی نیز شناخته می‌شود. گزارش‌ها حاکی از آن است که این ماده به‌دلیل قیمت پایین و دسترسی آسان، به‌ویژه میان [[نوجوانان]] و [[جوانان]] شیوع یافته است. مصرف کمیکال می‌تواند با پیامدهایی مانند [[توهم]]، [[هذیان]]، اختلالات شناختی و آسیب‌های عصبی همراه باشد و در برخی موارد وابستگی روانی ایجاد کند. در پژوهش‌ها، عوامل اجتماعی و روانی از جمله ناکامی‌های فردی و ضعف حمایت‌های اجتماعی در گرایش به این ماده مؤثر دانسته شده‌اند. درمان وابستگی به کمیکال معمولاً ترکیبی از مداخلات پزشکی، [[روان‌درمانی]] و [[حمایت خانوادگی]] است و برخی مطالعات بر نقش عوامل معنوی و تغییر [[سبک زندگی]] در کاهش خطر بازگشت به مصرف تأکید کرده‌اند.

== مفهوم‌شناسی ==
کمیکال (به انگلیسی: Chemical) ماده‌ای اعتیادآور و تغییردهنده عملکرد مغز است که با روش‌های شیمیایی و در آزمایشگاه‌های غیرقانونی<ref>[https://news.dchq.ir/3/?p=91378 «عوارض کمیکال از ناهماهنگی حرکتی تا احساس حالت سقوط»، پورتال جامع ستاد مبارزه با مواد مخدر.]</ref> از طریق ترکیب ماده‌ای به نام مراسوئیت با گیاه [[مریم‌گلی]] و پخت آن تولید می‌شود. این ماده یک [[روانگردان]] محسوب شده و [[ماری‌جوانا|ماری‌جوانای]] صنعتی است. در میان مصرف‌کنندگان، این ماده با نام‌های متعددی از جمله '''نعناع جادویی'''، '''مریم‌گلی'''، '''گیاه چوپان'''، '''برگ نبوت'''، '''سالی‌دی'''، '''ماریا پاستورا''' و '''سالویا''' نیز شناخته می‌شود.<ref>[https://behravanshim.com/ماده-مخدر-کمیکال-چیست؟/ «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم.]</ref> همچنین با نام‌های '''کمیک''' و '''بونزای''' به فروش می‌رسد و ظاهر آن به‌شکل مادهٔ گیاهی خردشده سبزرنگ و گاهی معطر است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402051911854/ورود-روان-گردان-جدید-کمیکال-به-ایران-اوردز-مصرف-کنندگان «ورود روان‌گردان جدید «کِمیکال» به ایران/ «اوردُز» مصرف‌کنندگان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در تفاوت با [[ماری‌جوانا|گُل]] یا [[حشیش]] طبیعی که ترکیبات آنها ثابت و قابل شناسایی است، کمیکال معمولاً از ترکیب چندین نوع مادهٔ شیمیایی متفاوت تشکیل می‌شود<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref> و تا ۸۰۰ برابر از مواد سنتی مانند حشیش قوی‌تر و اثرگذاری مخرب‌تری دارد.<ref>[https://www.sarpoosh.com/society/social-damages/social-damages1402061480.html «رواج مصرف ماده مخدر کمکیال در کشور؛ ماده‌ای که مغز مصرف‌کننده را دچار تغییر می‌کند»، وب‌سایت سرپوش.]</ref> کمیکال به‌عنوان یکی از پرخطرترین مواد مخدر مصنوعی شناخته می‌شود.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref>

== تاریخچه ==
کمیکال بیشتر در جنوب [[مکزیک]] و بخش‌هایی از آمریکای جنوبی و مرکزی یافت می‌شود و ریشهٔ آن را به سرخ‌پوستان مازاتک می‌رسانند.<ref name=":0">[https://behravanshim.com/ماده-مخدر-کمیکال-چیست؟/ «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم.]</ref> جان ویلیام هافمن استاد شیمی دانشگاه کلمسون [[آمریکا]] در ۱۹۸۴م به‌دنبال تحقیقاتی برای درمان بیماری ناتوان‌کنندهٔ مغز و سیستم عصبی مرکزی، موفق شد بیش از ۴۵۰ نوع ترکیبات کانابینوئید مصنوعی کشف کند و به‌عنوان کاشف کانابینوئید مصنوعی اسم خود را بر آن بگذارد.<ref>[https://tolouedigar.com/تاریخچه-کمیکال-چیست؟-و-سازنده-آن-کیست؟/ «تاریخچۀ کمیکال چیست؟ و سازنده آن کیست؟»، وب‌سایت طلوعی دیگر.]</ref> پس از کشف این کانابینوئیدهای مصنوعی، استفاده از آنها برای کاربرد تفریحی تغییر کاربری داد و به‌عنوان مواد مخدر جایگزین ماری‌جوانای گیاهی در ۲۰۰۰م به بازار عرضه شد. در ۲۰۰۴م این کانابینوئید به‌شکل ادویه ابتدا در [[لندن]] وارد بازار شد و تا ۲۰۰۸م انواع مختلف آن در سراسر آمریکا به‌صورت قانونی در فروشگاه‌های خرده‌فروشی به‌عنوان داروی غیرقابل استفاده برای [[انسان]]، رایج شدند.<ref>[https://www.narconon.org/drug-abuse/synthetic-drugs-history.html The History of Synthetic Drugs (Spice, K2 and Bath Salts)”, Narconon" website.]</ref> از ۲۰۰۸م تا ۲۰۱۴م، ۱۴۲ ترکیب از این کانابیوئید صنعتی به مرکز نظارت مخدر اروپا گزارش شد و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری دریافت که نرخ مرگ‌ومیر ناشی از مصرف کمیکال در بازهٔ زمانی ۲۰۱۴م تا ۲۰۱۵م سه برابر افزایش یافته است. این پیامدها موجب شد که سازمان غذا و داروی آمریکا دربارهٔ خطرات مصرف کمیکال بر سلامتی افراد به‌دلیل وجود سم موش برودیفاکوم، هشدار دهد.<ref>[https://tolouedigar.com/تاریخچه-کمیکال-چیست؟-و-سازنده-آن-کیست؟/ «تاریخچۀ کمیکال چیست؟ و سازنده آن کیست؟»، وب‌سایت طلوعی دیگر.]</ref>

=== مصرف کمیکال در ایران ===
در اواخر دههٔ ۲۰۱۰م، کمیکال از کشورهای همسایه به [[ایران]] راه یافت و ابتدا در پوشش [[سیگار]] و [[تنباکو|تنباکوی]] گیاهی آغشته به مواد شیمیایی عرضه شد. امروزه این ماده به‌دلیل قیمت ارزان و شباهت ظاهری به گیاهان معمولی، به‌خاطر نبود آگاهی عمومی، در بسیاری از شهرهای کشور شیوع پیدا کرده است.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref> طبق گزارش‌ها مصرف کمیکال در ایران در میان نوجوانان ۱۲ تا ۱۴ ساله افزایش یافته است و به‌راحتی قابل تهیه است.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/79118/کمیکال-چیست-%7C-نوجوانان-مشتری-کمیکال-در-ایران ««کمیکال» چیست؟ | نوجوانان مشتری کمیکال در ایران»، شهرآرانیوز.]</ref>

== بازار مصرف ==
به‌دلیل احتمال نداشتن بازار مصرف صنعتی برای این ترکیبات، تولیدکنندگان آن را به‌صورت اسپری روی گیاهان خشک و بی‌اثر می‌پاشند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402051911854/ورود-روان-گردان-جدید-کمیکال-به-ایران-اوردز-مصرف-کنندگان «ورود روان‌گردان جدید «کِمیکال» به ایران/ «اوردُز» مصرف‌کنندگان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> این محصول در بسته‌بندی‌هایی با درج این عبارت که «برای مصرف انسانی نیست و جهت رایحه و بخور درمانی استفاده شود»، در بازار به فروش می‌رسد. واردکنندگان غیرمجاز برای عرضهٔ این مواد، آن‌ها را با نام‌هایی همچون ادویه، بونزای یا بخور گیاهی و با استفاده از علائم و بسته‌بندی‌های متنوع به مشتریان ارائه می‌دهند. نکتهٔ مشترک در میان این بسته‌بندی‌ها، درج عباراتی نظیر «برای عطردرمانی» یا «برای مصرف انسانی نیست» است.<ref>[https://news.dchq.ir/3/?p=91378 «عوارض کمیکال از ناهماهنگی حرکتی تا احساس حالت سقوط»، پورتال جامع ستاد مبارزه با مواد مخدر.]</ref> علاوه بر این، مصرف‌کنندگان این مواد را به‌شکل دخانی نیز استفاده می‌کنند؛ به این صورت که گیاهان خشک‌شده را درون سیگار یا کاغذ سیگارپیچ ریخته و دود می‌کنند. تولیدکنندگان و واردکنندگان غیرمجاز با استفادهٔ مکرر از همین جملات تلاش می‌کنند سیستم‌های پلیس و مبارزه با مواد مخدر بین‌المللی را فریب دهند و در برخی موارد، حتی از همین روش برای عبور از گمرک کشورها بهره می‌برند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402051911854/ورود-روان-گردان-جدید-کمیکال-به-ایران-اوردز-مصرف-کنندگان «ورود روان‌گردان جدید «کِمیکال» به ایران/ «اوردُز» مصرف‌کنندگان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

== اعتیاد به کمیکال ==
کمیکال جزو گروه کانابیس‌ها محسوب می‌شود و حاوی ترکیب روان‌گردان THC (تتراهیدروکانابینول) است که اثرات و عوارض قابل توجهی بر [[بدن]] و [[روان]] می‌گذارد. میزان این عوارض بستگی به درصد تی‌اچ‌سی موجود و نحوهٔ ترکیب ماده بستگی دارد؛ به‌طوری که هرچه غلظت تی‌اچ‌سی بالاتر باشد، شدت و خطر عوارض نیز افزایش می‌یابد. گاهی نیز برای تشدید اثر، [[مواد مخدر]] دیگر را با آن ترکیب می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84460534/قدرت-تخریب-کمیکال-چند-برابر-دیگر-مواد-مخدر-است «قدرت تخریب «کمیکال» چند برابر دیگر مواد مخدر است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>بر اساس اظهارات کارشناس پیشگیری و درمان اعتیاد [[سازمان بهزیستی]]، کمیکال دارای قدرت [[اعتیاد|اعتیادآوری]] بسیار بالایی است؛ به‌طوری که در برخی موارد، تنها یک بار مصرف می‌تواند به‌دلیل تأثیرات روانی شدید، منجر به وابستگی شود.<ref name=":1">[https://www.irna.ir/news/84460534/قدرت-تخریب-کمیکال-چند-برابر-دیگر-مواد-مخدر-است «قدرت تخریب «کمیکال» چند برابر دیگر مواد مخدر است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

=== زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی ===
براساس پژوهش‌های انجام شده سه عامل عدم کنترل اجتماعی، یادگیری و ناکامی مهم‌ترین زمینه‌های اجتماعی اعتیاد به مواد صنعتی از جمله کمیکال دانسته شده است.
* '''فقدان کنترل اجتماعی:''' به‌معنای نبودن نظارت اجتماعی مانند ضعف کنترل غیررسمی از سوی [[خانواده]]، نهادها، مدرسه و جامعهٔ محلی است که هر چه پیوند میان اعضای خانواده و مدرسه ضعیف باشد و فرد تعهد و [[مسئولیت‌پذیری اجتماعی]] کمتری داشته باشد، بیشتر به [[اعتیاد]] کشیده می‌شود.
* '''یادگیری اجتماعی:''' بیشتر از طریق ارتباط و معاشرت با بزهکاران و افراد دارای اعتیاد در میان دوستان، اعضای خانواده، مدرسه و محل سکونت اتفاق می‌افتد.
* '''ناکامی اجتماعی:''' ناشی از شکست و عدم دستیابی به [[منزلت اجتماعی]]، شکست تحصیلی و عاطفی است که افراد احساس سرخوردگی کرده و برای فراموشی این احساس ناکامی به مواد مخدر پناه می‌برند.<ref>[https://jlr.sdil.ac.ir/article_145214_28e31e9a4e7d3a79a1c8ed6601f90d8e.pdf احدی و همکاران، «عوامل اجتماعی مؤثر اعتیاد به مواد مخدر صنعتی (مطالعۀ موردی: شهر زنجان )»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۲-۳۳۷.]</ref>

افزون بر این، کمرنگ‌شدن تعالیم دین در سبک زندگی افراد یکی از عوامل روی آوردن به انواع اعتیاد است. طبق تحقیقات انجام شده بین باورهای دینی و میزان ابتلا به اعتیاد رابطهٔ معکوس وجود دارد.<ref>[https://news.dchq.ir/3/?p=82731 «باورهای دینی چه تأثیری در پیشگیری از اعتیاد دارد؟»، وب‌سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر.]</ref> [[دین]] با ارائهٔ [[جهان‌بینی توحیدی]] فرد را در ارتباط با [[خداوند]] و تحت حمایت او می‌داند؛ در حالی‌که فقدان این باور شخص را در معرض بی‌پناهی و تنهایی قرار داده و زمینه را برای کشیده‌شدن به اعتیاد و انحراف فراهم می‌سازد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160601141206-9980-38.pdf ندیمی، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوءمصرف مواد»، ۱۳۹۴ش، ص۸۴-۸۶.]</ref>

=== علائم مصرف ===
کارشناسان معتقدند تشخیص به‌موقع علائم مصرف می‌تواند از بروز بحران‌های جدی جلوگیری کند. نشانه‌های رایج مصرف کمیکال عبارت‌اند از:
* تغییر ناگهانی خلق و رفتار؛
* قرمزی شدید چشم‌ها و گشادشدن مردمک؛
* تعریق شدید و تپش قلب؛
* بی‌قراری و پرحرفی غیرعادی؛
* کاهش تمرکز و واکنش کند به محیط؛
* حالت خلسه یا جداشدن از واقعیت.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref>

=== عوارض مصرف ===
عوارض جسمی و روحی مصرف کمیکال در جدول ذیل آمده است:
{| class="wikitable"
| '''عوارض''' '''مصرف'''
| '''علائم'''
|-
|'''روانی و ادراکی'''
|سرخوشی شدید، توهم‌های شدید شنیداری و دیداری،<ref>[https://www.irna.ir/news/84460534/قدرت-تخریب-کمیکال-چند-برابر-دیگر-مواد-مخدر-است «قدرت تخریب «کمیکال» چند برابر دیگر مواد مخدر است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> پارانویا، افزایش خطر ابتلا به اسکیزوفرنی و اختلالات فکری نامنظم، روان‌پریشی مداوم، فلاش‌بک، اختلال ادراک پایدار،<ref>[https://rebirth.ir/news/کمیکال-چیست؟-عوارض-مصرف-و-ترک-کمیکال.html «کمیکال چیست؟ عوارض مصرف و ترک کمیکال»، وب‌سایت rebirth.]</ref> سفر در زمان و مکان، خنده‌های زیاد، انزوا و اختلالات خلقی.<ref>[https://behravanshim.com/ماده-مخدر-کمیکال-چیست؟/ «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم.]</ref>
|-
|'''شناختی و رفتاری'''
|اختلال در حافظه و یادگیری، کاهش قدرت عکس‌العمل، رفتارهای غیرعادی و نامتناسب، صحبت‌های نابجا، عدم مسئولیت‌پذیری و کاهش روابط اجتماعی.<ref>[https://behravanshim.com/ماده-مخدر-کمیکال-چیست؟/ «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم.]</ref>
|-
|'''معنوی'''
|سلب آزادی و اسارت نفس، انحراف از مسیر عبودیت و سقوط ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی.<ref>پاک‌نیا، پدیدهٔ اعتیاد، ۱۳۹۳ش، ص۷۱.</ref>
|-
|'''جسمی (کوتاه‌مدت)'''
|سرگیجه، حالت تهوع، نوسان فشار خون (کاهش یا افزایش شدید)، تشنج، شل شدن بافت اعضای بدن، عدم تعادل فیزیکی، خواب‌های کوتاه بریده‌بریده، فرورفتن در کمای کوتاه‌مدت و حالتی شبیه به سکته مغزی.<ref>[https://behravanshim.com/ماده-مخدر-کمیکال-چیست؟/ «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم.]</ref>
|-
|'''جسمی (بلندمدت)'''
|مشکلات ریوی (برونشیت، التهاب و سرطان ریه)، احتمال مرگ، کاهش حجم کلی مغز و ماده خاکستری، کوتاهی قد (در صورت شروع قبل از ۱۷ سالگی)،<ref>[https://news.dchq.ir/3/?p=91378 «عوارض کمیکال از ناهماهنگی حرکتی تا احساس حالت سقوط»، پورتال جامع ستاد مبارزه با مواد مخدر.]</ref> تغییر در DNA، ناباروری و از بین رفتن میل جنسی.<ref>[https://rapidtest.ir/blog/کمیکال-چیست-؟/ «کمیکال یا k2 چیست؟»، وب‌سایت رپید تست.]</ref>
|}

== پیشگیری ==
پیشگیری از اعتیاد به کمیکال در گام نخست بر آگاهی‌بخشی نسبت به ریشه‌های گرایش به مواد، تقویت [[عزت‌نفس]] و بهره‌گیری از مشاوره‌های تخصصی استوار است.<ref>[https://pooyanclinic.ir/پیشگیری-از-اعتیاد-با-رعایت-۳-اصل-مهم/ «پیشگیری از اعتیاد با رعایت ۳ اصل مهم»، وب‌سایت کلینیک پویان.]</ref> یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که در کنار این مهارت‌های فردی، معنویت، باورها و نهادهای دینی سدی استوار در برابر [[آسیب‌های اجتماعی]] ایجاد می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160601141206-9980-38.pdf ندیمی، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوءمصرف مواد»، ۱۳۹۴ش، ص84-85.]</ref> این [[سبک زندگی]] با هرگونه وابستگی که به سلامت ذهن، روح و جسم آسیب برساند، در تضاد است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160601141206-9980-38.pdf ندیمی، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوءمصرف مواد»، ۱۳۹۴ش، ص86.]</ref>

== ترک اعتیاد ==
فرایند پاک‌سازی بدن از کمیکال به‌دلیل پایه تشکیل‌دهندهٔ آن، شباهت زیادی به ترک [[ماری‌جوانا]] دارد. به‌طور معمول، خروج کامل اثرات این کانابینوئیدهای مصنوعی از جسم بیمار حدود ۶ هفته زمان می‌برد؛ هرچند بسته به شدت وابستگی و میزان مصرف، این بازه ممکن است تا ۱۰ هفته نیز به طول بیانجامد. شرط اصلی در موفقیت این مسیر قطع کامل و ناگهانی مصرف از همان ابتدای دورهٔ درمان دانسته شده است. همچنین با توجه به وابستگی ذهنی شدید این ماده، بهره‌گیری از مشاوره‌های روان‌شناختی برای [[تقویت اراده]] و مدیریت وسوسه‌های فکری، نقش مهمی در [[ترک اعتیاد]] به آن ایفا می‌کند.<ref>[https://behravanshim.com/ماده-مخدر-کمیکال-چیست؟/ «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم.]</ref> ترک اعتیاد کمیکال دارای مراحل ذیل است:

=== سم‌زدایی ===
در این مرحله، هدف اصلی پاک‌سازی کامل بدن از بقایای مواد و مدیریت واکنش‌های جسمی و روانی ناشی از قطع مصرف است. به‌دلیل احتمال بروز بحران‌های ناگهانی نظیر تشنج یا حملات اضطرابی شدید، این فرایند زیر نظر متخصص انجام می‌شود. در صورت لزوم، پزشک با تجویز داروهای آرام‌بخش و ضداضطراب، شرایطی را فراهم می‌کند تا سم‌زدایی به‌صورت ایمن، کنترل‌شده و با کمترین سطح درد و تنش سپری شود.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref> پس از اتمام دورهٔ سم‌زدایی اولیه که معمولاً ۱۲ روز به طول می‌انجامد، تا پایان هفتهٔ سوم، عوارضی نظیر عدم تعادل فیزیکی، ناتوانی در انجام امور روزمره و وسوسه برای مصرف مجدد همچنان وجود دارند. پس از این، علائم بیشتر جنبهٔ روانی و رفتاری پیدا می‌کنند؛ حالاتی مانند گوشه‌گیری و تحریک‌پذیری عصبی در این دوران شایع است. در این مرحله، بهره‌گیری از درمان‌های شناختی-رفتاری و مشاوره‌های تخصصی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش این اختلالات روانی ایفا کند.<ref>[https://rapidtest.ir/blog/کمیکال-چیست-؟/ «کمیکال یا k2 چیست؟»، وب‌سایت رپید تست.]</ref>

=== دارودرمانی ===
پس از مرحلهٔ سم‌زدایی، درمان دارویی هدفمند با هدف مدیریت عوارضی نظیر [[بی‌خوابی]]، تحریک‌پذیری، [[افسردگی]] و [[اضطراب]] آغاز می‌شود. ضرورت این مرحله در آن است که فرد بتواند بدون تحمل فشار روانی و دردهای مزمن، مسیر بهبودی را طی کند. این مرحله صرفاً باید زیر نظر پزشک متخصص انجام شود و از مصرف خودسرانه دارو اجتناب شود.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref>

=== روان‌درمانی ===
در این روش، فرد توانایی شناسایی و بازسازی الگوهای فکری مخرب و رفتارهای ناسالم خود را پیدا می‌کند. در روان‌درمانی، فرد چگونگی مواجهه با وسوسه‌ها و موقعیت‌های پرخطر را می‌آموزد و واکنش‌های خود را مدیریت کرده و بر احساسات و تصمیم‌های حیاتی زندگی‌اش تسلط می‌یابد.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref>

=== حمایت خانواده و بازتوانی پس از ترک ===
در این مرحله، خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین کانون حمایتی، نقشی تعیین‌کننده دارد؛ به همین دلیل اعضای خانواده تحت آموزش قرار می‌گیرند تا نحوهٔ حمایت و برخورد صحیح با فرد در حال بهبود را فرا بگیرند. علاوه بر این، شرکت در جلسات مشاوره، گروه‌درمانی و برنامه‌های بازتوانی، به فرد کمک می‌کند تا به زندگی عادی بازگردد.<ref>[https://tolouedigar.com/کمیکال/ «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر.]</ref>

=== درمان معنوی ===
پژوهش‌ها نشان می‌دهد [[معنویت]] و [[سبک زندگی دینی]]، باورها و مناسک مذهبی از طریق کاهش استرس و ایجاد شبکه‌های حمایتی، می‌توانند با کاهش گرایش به مصرف مواد مرتبط باشند. باورها و مناسک مذهبی و مشارکت در گروه‌های دینی، با تأثیر بر سبک زندگی و تعهدات فردی، در پیشگیری از اعتیاد و ارتقای سلامت روانی و اجتماعی نقش دارند.<ref>[https://esi.isu.ac.ir/article_74739_dfcfddbdfa16519f13d3a17dcdffa83c.pdf فیروزی ارنان و همکاران، «رابطه بین باورهای دینی و بحران هویت با گرایش به مصرف مواد مخدر»، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۲]؛ [https://ensani.ir/file/download/article/20160601141206-9980-38.pdf ندیمی، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوءمصرف مواد»، ۱۳۹۴، ص۸۷.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* احدی، رضا و همکاران، «عوامل اجتماعی مؤثر اعتیاد به مواد مخدر صنعتی (مطالعهٔ موردی: شهر زنجان)»، مجلهٔ پژوهش‌های حقوقی، شمارهٔ ۴۹، بهار ۱۴۰۱ش.
* «باورهای دینی چه تأثیری در پیشگیری از اعتیاد دارد؟»، وب‌سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «به «کمیکال» لب نزنیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۴۰۰ش.
* پاک‌نیا، عبدالکریم، پدیدهٔ اعتیاد، قم، پاد اندیشه، ۱۳۹۳ش.
* «تاریخچهٔ کمیکال چیست؟ و سازنده آن کیست؟»، وب‌سایت طلوعی دیگر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «رواج مصرف ماده مخدر کمکیال در کشور؛ ماده‌ای که مغز مصرف‌کننده را دچار تغییر می‌کند»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
* «عوارض کمیکال از ناهماهنگی حرکتی تا احساس حالت سقوط»، پورتال جامع ستاد مبارزه با مواد مخدر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
* فیروزی ارنان، رسول و همکاران، «رابطه بین باورهای دینی و بحران هویت با گرایش به مصرف مواد مخدر»، دوفصلنامهٔ علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۸ش.
* «قدرت تخریب «کمیکال» چند برابر دیگر مواد مخدر است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
* «کمیکال چیست؟ عوارض مصرف و ترک کمیکال»، وب‌سایت rebirth، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* « «کمیکال» چیست؟ | نوجوانان مشتری کمیکال در ایران»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۰ش.
* «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۴ش.
* «کمیکال یا k2 چیست؟»، وب‌سایت رپیدتست، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
* «مادهٔ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* ندیمی، محسن، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوءمصرف مواد»، سلامت اجتماعی و اعتیاد، سال دوم، شمارهٔ ۶، تابستان ۱۳۹۴ش.
* «ورود روان‌گردان جدید «کِمیکال» به ایران/ «اوردُز» مصرف‌کنندگان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
{{آغاز چپ‌چین}}
* .The History of Synthetic Drugs (Spice, K2 and Bath Salts)", Narconon website, Date of Upload: 10 November 2024"
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}