کمیکال

کمیکال؛ ماده‌ای مخدر معروف به ماری‌جوانای صنعتی.

کمیکال نوعی مادهٔ روان‌گردان مصنوعی از خانوادهٔ کانابینوئیدها است که به‌عنوان ماری‌جوانای صنعتی نیز شناخته می‌شود. گزارش‌ها حاکی از آن است که این ماده به‌دلیل قیمت پایین و دسترسی آسان، به‌ویژه میان نوجوانان و جوانان شیوع یافته است. مصرف کمیکال می‌تواند با پیامدهایی مانند توهم، هذیان، اختلالات شناختی و آسیب‌های عصبی همراه باشد و در برخی موارد وابستگی روانی ایجاد کند. در پژوهش‌ها، عوامل اجتماعی و روانی از جمله ناکامی‌های فردی و ضعف حمایت‌های اجتماعی در گرایش به این ماده مؤثر دانسته شده‌اند. درمان وابستگی به کمیکال معمولاً ترکیبی از مداخلات پزشکی، روان‌درمانی و حمایت خانوادگی است و برخی مطالعات بر نقش عوامل معنوی و تغییر سبک زندگی در کاهش خطر بازگشت به مصرف تأکید کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

کمیکال (به انگلیسی: Chemical) ماده‌ای اعتیادآور و تغییردهنده عملکرد مغز است که با روش‌های شیمیایی و در آزمایشگاه‌های غیرقانونی از طریق ترکیب ماده‌ای به نام مراسوئیت با گیاه مریم‌گلی و پخت آن تولید می‌شود. این ماده یک روانگردان محسوب شده و ماری‌جوانای صنعتی است. در میان مصرف‌کنندگان، این ماده با نام‌های متعددی از جمله نعناع جادویی، مریم‌گلی، گیاه چوپان، برگ نبوت، سالی‌دی، ماریا پاستورا و سالویا نیز شناخته می‌شود. همچنین با نام‌های کمیک و بونزای به فروش می‌رسد و ظاهر آن به‌شکل مادهٔ گیاهی خردشده سبزرنگ و گاهی معطر است. در تفاوت با گُل یا حشیش طبیعی که ترکیبات آنها ثابت و قابل شناسایی است، کمیکال معمولاً از ترکیب چندین نوع مادهٔ شیمیایی متفاوت تشکیل می‌شود و تا ۸۰۰ برابر از مواد سنتی مانند حشیش قوی‌تر و اثرگذاری مخرب‌تری دارد. کمیکال به‌عنوان یکی از پرخطرترین مواد مخدر مصنوعی شناخته می‌شود.

تاریخچه

کمیکال بیشتر در جنوب مکزیک و بخش‌هایی از آمریکای جنوبی و مرکزی یافت می‌شود و ریشهٔ آن را به سرخ‌پوستان مازاتک می‌رسانند. جان ویلیام هافمن استاد شیمی دانشگاه کلمسون آمریکا در ۱۹۸۴م به‌دنبال تحقیقاتی برای درمان بیماری ناتوان‌کنندهٔ مغز و سیستم عصبی مرکزی، موفق شد بیش از ۴۵۰ نوع ترکیبات کانابینوئید مصنوعی کشف کند و به‌عنوان کاشف کانابینوئید مصنوعی اسم خود را بر آن بگذارد. پس از کشف این کانابینوئیدهای مصنوعی، استفاده از آنها برای کاربرد تفریحی تغییر کاربری داد و به‌عنوان مواد مخدر جایگزین ماری‌جوانای گیاهی در ۲۰۰۰م به بازار عرضه شد. در ۲۰۰۴م این کانابینوئید به‌شکل ادویه ابتدا در لندن وارد بازار شد و تا ۲۰۰۸م انواع مختلف آن در سراسر آمریکا به‌صورت قانونی در فروشگاه‌های خرده‌فروشی به‌عنوان داروی غیرقابل استفاده برای انسان، رایج شدند. از ۲۰۰۸م تا ۲۰۱۴م، ۱۴۲ ترکیب از این کانابیوئید صنعتی به مرکز نظارت مخدر اروپا گزارش شد و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری دریافت که نرخ مرگ‌ومیر ناشی از مصرف کمیکال در بازهٔ زمانی ۲۰۱۴م تا ۲۰۱۵م سه برابر افزایش یافته است. این پیامدها موجب شد که سازمان غذا و داروی آمریکا دربارهٔ خطرات مصرف کمیکال بر سلامتی افراد به‌دلیل وجود سم موش برودیفاکوم، هشدار دهد.

مصرف کمیکال در ایران

در اواخر دههٔ ۲۰۱۰م، کمیکال از کشورهای همسایه به ایران راه یافت و ابتدا در پوشش سیگار و تنباکوی گیاهی آغشته به مواد شیمیایی عرضه شد. امروزه این ماده به‌دلیل قیمت ارزان و شباهت ظاهری به گیاهان معمولی، به‌خاطر نبود آگاهی عمومی، در بسیاری از شهرهای کشور شیوع پیدا کرده است. طبق گزارش‌ها مصرف کمیکال در ایران در میان نوجوانان ۱۲ تا ۱۴ ساله افزایش یافته است و به‌راحتی قابل تهیه است.

بازار مصرف

به‌دلیل احتمال نداشتن بازار مصرف صنعتی برای این ترکیبات، تولیدکنندگان آن را به‌صورت اسپری روی گیاهان خشک و بی‌اثر می‌پاشند. این محصول در بسته‌بندی‌هایی با درج این عبارت که «برای مصرف انسانی نیست و جهت رایحه و بخور درمانی استفاده شود»، در بازار به فروش می‌رسد. واردکنندگان غیرمجاز برای عرضهٔ این مواد، آن‌ها را با نام‌هایی همچون ادویه، بونزای یا بخور گیاهی و با استفاده از علائم و بسته‌بندی‌های متنوع به مشتریان ارائه می‌دهند. نکتهٔ مشترک در میان این بسته‌بندی‌ها، درج عباراتی نظیر «برای عطردرمانی» یا «برای مصرف انسانی نیست» است. علاوه بر این، مصرف‌کنندگان این مواد را به‌شکل دخانی نیز استفاده می‌کنند؛ به این صورت که گیاهان خشک‌شده را درون سیگار یا کاغذ سیگارپیچ ریخته و دود می‌کنند. تولیدکنندگان و واردکنندگان غیرمجاز با استفادهٔ مکرر از همین جملات تلاش می‌کنند سیستم‌های پلیس و مبارزه با مواد مخدر بین‌المللی را فریب دهند و در برخی موارد، حتی از همین روش برای عبور از گمرک کشورها بهره می‌برند.

اعتیاد به کمیکال

کمیکال جزو گروه کانابیس‌ها محسوب می‌شود و حاوی ترکیب روان‌گردان THC (تتراهیدروکانابینول) است که اثرات و عوارض قابل توجهی بر بدن و روان می‌گذارد. میزان این عوارض بستگی به درصد تی‌اچ‌سی موجود و نحوهٔ ترکیب ماده بستگی دارد؛ به‌طوری که هرچه غلظت تی‌اچ‌سی بالاتر باشد، شدت و خطر عوارض نیز افزایش می‌یابد. گاهی نیز برای تشدید اثر، مواد مخدر دیگر را با آن ترکیب می‌کنند.بر اساس اظهارات کارشناس پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی، کمیکال دارای قدرت اعتیادآوری بسیار بالایی است؛ به‌طوری که در برخی موارد، تنها یک بار مصرف می‌تواند به‌دلیل تأثیرات روانی شدید، منجر به وابستگی شود.

زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی

براساس پژوهش‌های انجام شده سه عامل عدم کنترل اجتماعی، یادگیری و ناکامی مهم‌ترین زمینه‌های اجتماعی اعتیاد به مواد صنعتی از جمله کمیکال دانسته شده است.

• فقدان کنترل اجتماعی: به‌معنای نبودن نظارت اجتماعی مانند ضعف کنترل غیررسمی از سوی خانواده، نهادها، مدرسه و جامعهٔ محلی است که هر چه پیوند میان اعضای خانواده و مدرسه ضعیف باشد و فرد تعهد و مسئولیت‌پذیری اجتماعی کمتری داشته باشد، بیشتر به اعتیاد کشیده می‌شود.
• یادگیری اجتماعی: بیشتر از طریق ارتباط و معاشرت با بزهکاران و افراد دارای اعتیاد در میان دوستان، اعضای خانواده، مدرسه و محل سکونت اتفاق می‌افتد.
• ناکامی اجتماعی: ناشی از شکست و عدم دستیابی به منزلت اجتماعی، شکست تحصیلی و عاطفی است که افراد احساس سرخوردگی کرده و برای فراموشی این احساس ناکامی به مواد مخدر پناه می‌برند.

افزون بر این، کمرنگ‌شدن تعالیم دین در سبک زندگی افراد یکی از عوامل روی آوردن به انواع اعتیاد است. طبق تحقیقات انجام شده بین باورهای دینی و میزان ابتلا به اعتیاد رابطهٔ معکوس وجود دارد. دین با ارائهٔ جهان‌بینی توحیدی فرد را در ارتباط با خداوند و تحت حمایت او می‌داند؛ در حالی‌که فقدان این باور شخص را در معرض بی‌پناهی و تنهایی قرار داده و زمینه را برای کشیده‌شدن به اعتیاد و انحراف فراهم می‌سازد.

علائم مصرف

کارشناسان معتقدند تشخیص به‌موقع علائم مصرف می‌تواند از بروز بحران‌های جدی جلوگیری کند. نشانه‌های رایج مصرف کمیکال عبارت‌اند از:

• تغییر ناگهانی خلق و رفتار؛
• قرمزی شدید چشم‌ها و گشادشدن مردمک؛
• تعریق شدید و تپش قلب؛
• بی‌قراری و پرحرفی غیرعادی؛
• کاهش تمرکز و واکنش کند به محیط؛
• حالت خلسه یا جداشدن از واقعیت.

عوارض مصرف

عوارض جسمی و روحی مصرف کمیکال در جدول ذیل آمده است:

عوارض مصرف	علائم
روانی و ادراکی	سرخوشی شدید، توهم‌های شدید شنیداری و دیداری، پارانویا، افزایش خطر ابتلا به اسکیزوفرنی و اختلالات فکری نامنظم، روان‌پریشی مداوم، فلاش‌بک، اختلال ادراک پایدار، سفر در زمان و مکان، خنده‌های زیاد، انزوا و اختلالات خلقی.
شناختی و رفتاری	اختلال در حافظه و یادگیری، کاهش قدرت عکس‌العمل، رفتارهای غیرعادی و نامتناسب، صحبت‌های نابجا، عدم مسئولیت‌پذیری و کاهش روابط اجتماعی.
معنوی	سلب آزادی و اسارت نفس، انحراف از مسیر عبودیت و سقوط ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی.
جسمی (کوتاه‌مدت)	سرگیجه، حالت تهوع، نوسان فشار خون (کاهش یا افزایش شدید)، تشنج، شل شدن بافت اعضای بدن، عدم تعادل فیزیکی، خواب‌های کوتاه بریده‌بریده، فرورفتن در کمای کوتاه‌مدت و حالتی شبیه به سکته مغزی.
جسمی (بلندمدت)	مشکلات ریوی (برونشیت، التهاب و سرطان ریه)، احتمال مرگ، کاهش حجم کلی مغز و ماده خاکستری، کوتاهی قد (در صورت شروع قبل از ۱۷ سالگی)، تغییر در DNA، ناباروری و از بین رفتن میل جنسی.

پیشگیری

پیشگیری از اعتیاد به کمیکال در گام نخست بر آگاهی‌بخشی نسبت به ریشه‌های گرایش به مواد، تقویت عزت‌نفس و بهره‌گیری از مشاوره‌های تخصصی استوار است. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که در کنار این مهارت‌های فردی، معنویت، باورها و نهادهای دینی سدی استوار در برابر آسیب‌های اجتماعی ایجاد می‌کنند. این سبک زندگی با هرگونه وابستگی که به سلامت ذهن، روح و جسم آسیب برساند، در تضاد است.

ترک اعتیاد

فرایند پاک‌سازی بدن از کمیکال به‌دلیل پایه تشکیل‌دهندهٔ آن، شباهت زیادی به ترک ماری‌جوانا دارد. به‌طور معمول، خروج کامل اثرات این کانابینوئیدهای مصنوعی از جسم بیمار حدود ۶ هفته زمان می‌برد؛ هرچند بسته به شدت وابستگی و میزان مصرف، این بازه ممکن است تا ۱۰ هفته نیز به طول بیانجامد. شرط اصلی در موفقیت این مسیر قطع کامل و ناگهانی مصرف از همان ابتدای دورهٔ درمان دانسته شده است. همچنین با توجه به وابستگی ذهنی شدید این ماده، بهره‌گیری از مشاوره‌های روان‌شناختی برای تقویت اراده و مدیریت وسوسه‌های فکری، نقش مهمی در ترک اعتیاد به آن ایفا می‌کند. ترک اعتیاد کمیکال دارای مراحل ذیل است:

سم‌زدایی

در این مرحله، هدف اصلی پاک‌سازی کامل بدن از بقایای مواد و مدیریت واکنش‌های جسمی و روانی ناشی از قطع مصرف است. به‌دلیل احتمال بروز بحران‌های ناگهانی نظیر تشنج یا حملات اضطرابی شدید، این فرایند زیر نظر متخصص انجام می‌شود. در صورت لزوم، پزشک با تجویز داروهای آرام‌بخش و ضداضطراب، شرایطی را فراهم می‌کند تا سم‌زدایی به‌صورت ایمن، کنترل‌شده و با کمترین سطح درد و تنش سپری شود. پس از اتمام دورهٔ سم‌زدایی اولیه که معمولاً ۱۲ روز به طول می‌انجامد، تا پایان هفتهٔ سوم، عوارضی نظیر عدم تعادل فیزیکی، ناتوانی در انجام امور روزمره و وسوسه برای مصرف مجدد همچنان وجود دارند. پس از این، علائم بیشتر جنبهٔ روانی و رفتاری پیدا می‌کنند؛ حالاتی مانند گوشه‌گیری و تحریک‌پذیری عصبی در این دوران شایع است. در این مرحله، بهره‌گیری از درمان‌های شناختی-رفتاری و مشاوره‌های تخصصی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش این اختلالات روانی ایفا کند.

دارودرمانی

پس از مرحلهٔ سم‌زدایی، درمان دارویی هدفمند با هدف مدیریت عوارضی نظیر بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، افسردگی و اضطراب آغاز می‌شود. ضرورت این مرحله در آن است که فرد بتواند بدون تحمل فشار روانی و دردهای مزمن، مسیر بهبودی را طی کند. این مرحله صرفاً باید زیر نظر پزشک متخصص انجام شود و از مصرف خودسرانه دارو اجتناب شود.

روان‌درمانی

در این روش، فرد توانایی شناسایی و بازسازی الگوهای فکری مخرب و رفتارهای ناسالم خود را پیدا می‌کند. در روان‌درمانی، فرد چگونگی مواجهه با وسوسه‌ها و موقعیت‌های پرخطر را می‌آموزد و واکنش‌های خود را مدیریت کرده و بر احساسات و تصمیم‌های حیاتی زندگی‌اش تسلط می‌یابد.

حمایت خانواده و بازتوانی پس از ترک

در این مرحله، خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین کانون حمایتی، نقشی تعیین‌کننده دارد؛ به همین دلیل اعضای خانواده تحت آموزش قرار می‌گیرند تا نحوهٔ حمایت و برخورد صحیح با فرد در حال بهبود را فرا بگیرند. علاوه بر این، شرکت در جلسات مشاوره، گروه‌درمانی و برنامه‌های بازتوانی، به فرد کمک می‌کند تا به زندگی عادی بازگردد.

درمان معنوی

پژوهش‌ها نشان می‌دهد معنویت و سبک زندگی دینی، باورها و مناسک مذهبی از طریق کاهش استرس و ایجاد شبکه‌های حمایتی، می‌توانند با کاهش گرایش به مصرف مواد مرتبط باشند. باورها و مناسک مذهبی و مشارکت در گروه‌های دینی، با تأثیر بر سبک زندگی و تعهدات فردی، در پیشگیری از اعتیاد و ارتقای سلامت روانی و اجتماعی نقش دارند.

منابع

• احدی، رضا و همکاران، «عوامل اجتماعی مؤثر اعتیاد به مواد مخدر صنعتی (مطالعهٔ موردی: شهر زنجان)»، مجلهٔ پژوهش‌های حقوقی، شمارهٔ ۴۹، بهار ۱۴۰۱ش.
• «باورهای دینی چه تأثیری در پیشگیری از اعتیاد دارد؟»، وب‌سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «به «کمیکال» لب نزنیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۴۰۰ش.
• پاک‌نیا، عبدالکریم، پدیدهٔ اعتیاد، قم، پاد اندیشه، ۱۳۹۳ش.
• «تاریخچهٔ کمیکال چیست؟ و سازنده آن کیست؟»، وب‌سایت طلوعی دیگر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «رواج مصرف ماده مخدر کمکیال در کشور؛ ماده‌ای که مغز مصرف‌کننده را دچار تغییر می‌کند»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «عوارض کمیکال از ناهماهنگی حرکتی تا احساس حالت سقوط»، پورتال جامع ستاد مبارزه با مواد مخدر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
• فیروزی ارنان، رسول و همکاران، «رابطه بین باورهای دینی و بحران هویت با گرایش به مصرف مواد مخدر»، دوفصلنامهٔ علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۸ش.
• «قدرت تخریب «کمیکال» چند برابر دیگر مواد مخدر است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «کمیکال چیست؟ عوارض مصرف و ترک کمیکال»، وب‌سایت rebirth، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
• « «کمیکال» چیست؟ | نوجوانان مشتری کمیکال در ایران»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۴ش.
• «کمیکال یا k2 چیست؟»، وب‌سایت رپیدتست، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «مادهٔ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• ندیمی، محسن، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوءمصرف مواد»، سلامت اجتماعی و اعتیاد، سال دوم، شمارهٔ ۶، تابستان ۱۳۹۴ش.
• «ورود روان‌گردان جدید «کِمیکال» به ایران/ «اوردُز» مصرف‌کنندگان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ش.

• .The History of Synthetic Drugs (Spice, K2 and Bath Salts)", Narconon website, Date of Upload: 10 November 2024"