نمایش مبدأ برای تقسیم کار جنسیتی در اسلام

{{درشت|'''تقسیم کار جنسیتی در اسلام؛'''}} الگوی تقسیم کار بر مبنای جنسیت بدون در نظر گرفتن حدود و شرایط.

تقسیم کار بر اساس جنس، به فرایندهایی اطلاق می‌شود که در آنها، وظایف براساس جنسیت افراد تقسیم می‌شود. در جامعهٔ مسلمان، نهادهای دینی می‌توانند اثرات قابل ملاحظه‌ای بر استحکام نگرش‌ها و نقش‌های جنسیتی داشته باشند. از منظر معارف اسلامی، اصولی مبتنی بر ویژگی‌های جسمی، روانی و اجتماعی دو جنس وجود دارد که مشاغل را به مشاغل مشترک بین زنان و مردان، مشاغل مختص مردان و مشاغل مختص زنان، تقسیم می‌کند، اما برخی نگرش‌های فمینیستی، تلاش می‌کنند، تمامی مرزهای شغلی میان زن و مرد را بردارند.

== مفهوم‌شناسی ==
[[مشاغل جنسیتی]]، آن دسته از شغل‌هایی است که جنسیت در آن نقش دارد و هنجارهای اجتماعی از طریق [[جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده|جامعه‌پذیری جنسیتی]]، آنها را تحقق می‌بخشد و به نسل‌های بعد منتقل می‌کند. اصول به گزاره‌هایی هنجاری اشاره دارد که حدود اختصاصی [[اشتغال زنان]] و مردان را تعیین می‌کند. تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی در افراد، زمینه همکاری و خدمت به‌یکدیگر را فراهم می‌آورد. تفاوت در بهره هوشی و استعدادها و تفاوت در ثروت و فقر، افراد را به‌سوی کارهای متفاوتی سوق می‌هد که لازمه زندگی اجتماعی بوده و تقسیم کار اجتماعی را به دنبال دارد.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، اخلاق ناصری، بی‌تا، ص251.</ref>

=== نقش جنسیتی ===
نقش جنسیتی به انتظارات غالب اجتماعی دربارهٔ فعالیت‌ها و رفتارهایی گفته می‌شود که مردان و زنان بر عهده می‌گیرند.<ref>بستان، «بازنگری نظریه‌های نقش جنسیتی»، 1385ش، ص6.</ref> این تعریف با مفهوم تقسیم کار جنسیتی یکسان نیست؛ مفهوم نقش، در مورد انتظارات جامعه است که جنبهٔ ذهنی دارد ولی مفهوم تقسیم کار به تقسیم و توزیع واقعی کارها و فعالیت‌ها اشاره دارد. افزون بر این، مفهوم نقش شامل رفتارها و طبق برخی تعاریف، نگرش‌ها نیز می‌شود.<ref>ساروخانی، دائرةالمعارف علوم اجتماعی، 1370ش، ص673.</ref>

== پیشینه ==
در همهٔ جوامع، گونه‌ای تقسیم کار بر پایهٔ جنسیت وجود دارد که بر همین مبنا ارزش کارهای صورت گرفته توسط مرد و زن را متفاوت می‌کند.<ref>سفیری و ایمانیان، جامعه‌شناسی جنسیت، 1388ش، ص125.</ref> برخی بر این باورند که دو عامل جنس و سن، قدیمی‌ترین الگوی تقسیم کار است.<ref>براتی و مرادخانی، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»،1393ش، ص140.</ref> شکل رایج تقسیم کار در جوامع سنتی چنین بوده که کارهای خانه اعم از پخت‌وپز، نگهداری از فرزندان، شست‌وشو و نظافت منزل بر عهدهٔ زنان و فعالیت‌های بیرون منزل، با مردان باشد؛ همچنین مدیریت [[خانواده]] نیز از وظایف مردان بیان شده است.<ref>سراج‌زاده و جواهری، «برابری‌گرایی جنسیتی در میان دانشجویان و متغیرهای زمینه‌ای و نگرشی مرتبط با آن»، 1385ش، ص6-7.</ref> به‌طور کلی در خصوص تقسیم کار، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. از جمله:<ref>ناجی‌راد، موانع مشارکت زنان در فعالیت‌های سیاسی - اقتصادی ایران پس از انقلاب، 1382ش.</ref>
* برخی بر این باورند که تفاوت‌های زیست‌شناختی سبب شده تا زنان از مشارکت در حوزهٔ عمومی ناتوان باشند و چنین داوری می‌کنند که مردان از زنان منطقی‌ترند و زنان بیشتر از عواطف تأثیر می‌گیرند و در تصمیم‌گیری ناتوان هستند.
* گروهی نیز ساختار سیاسی مردسالار را سبب تمرکزگرایی و انحصار همه‌جانبهٔ قدرت می‌دانند که از پیوند دانش و قدرت، برای تولید و بازتولید خود بهره می‌گیرد.
* عده‌ای دیگر معتقدند که برداشت‌های مذهبی، پیوند فرادستی و فرودستی میان مرد و زن را تعیین می‌کند. بر این اساس، به جداسازی زندگی خانوادگی از زندگی اجتماعی روی می‌آورند و بر این باور پافشاری می‌کنند که برخی امور، به‌طور ذاتی مردانه و برخی دیگر، زنانه است.
* برخی دیگر، خود زنان را معمار جامعهٔ مردسالار تلقی می‌کنند و بانوان را سبب‌ساز برداشت «جنس دوم» دانسته‌اند؛ زیرا به توانایی‌های خود باور ندارند، تفکیک را پذیرفته‌اند و احساس «در حاشیه بودن»، «ارزش نداشتن» و «زیادی بودن» دارند و قادر به تصمیم‌گیری نیستند. خود را از «حق مالکیت»، بی‌بهره می‌انگارند و حضور مؤثری در برون و درون خانه برای خود نمی‌بینند.

== تقسیم کار در اسلام ==
برخی تفاوت‌های طبیعی و فطری به‌گونه‌ای اجتناب‌ناپذیر، موجب تقسیم کار جنسیتی و بروز علایق شغلی متفاوت بین زن و مرد می‌شوند. در [[اسلام]] نیز تأثیر عوامل زیست‌شناختی بر تقسیم کار جنسیتی، پذیرفته شده است. در آموزه‌های اسلام وجود برخی پیش‌زمینه‌های فطری برای تقسیم کار جنسی بدون پذیرش خصلت جبری برای آنها تأیید شده و اسلام نقش جنسی مطلقی را برای مردان و زنان (حوزه عمومی برای مردان و حوزه خصوصی برای زنان) به‌طور ثابت در نظر نمی‌گیرد. افزون بر آن، فقدان نهی قرآنی یا حدیثی که نقش اجتماعی را برای زنان به‌طور مشخص تعریف کند، انعطاف‌پذیری نقش‌های جنسی زنان را در جامعه نشان می‌دهد.<ref>براتی و مرادخانی، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»، 1393ش، ص150.</ref>

در سیرهٔ پیشوایان آیین [[اسلام]]، الگوی تقسیم کار بر مبنای جنسیت بدون در نظر گرفتن حدود و شرایط آن پذیرفته شده است.<ref>براتی و مرادخانی، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»، 1393ش، ص148-149.</ref> شاهد آن نیز روایتی است که حضرت علی و حضرت فاطمه از رسول خدا تقاضا کردند، کارها را بین آن‌ها تقسیم کند. [[پیامبر اکرم|پیامبر]] کارهای داخل خانه را بر عهده فاطمه گذاشت و امور خارج از منزل را به علی سپرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/20/172 حر عاملی، تفصیل وسائلِ الشیعة إلی تحصیل مسائل الشَریعة، 1409ق، ج20، ص172.]</ref>

=== اصول تقسیم کار در اسلام ===
مهم‌ترین اصول تقسیم کار جنسیتی در اسلام، عبارتند از:
* حاکمیت عدالت اجتماعی
* کار به قدر استعداد و استحقاق به قدر کار
* حفظ سلامت و زیبایی زنان
* توجه به بعد عاطفی و جسمانی زنان
* حساسیت نسبت به حریم‌ها
* رعایت حیا و عفاف
* تفکیک جنسیتی
* محوریت خانواده
* تقویت نقش‌های خانگی زنان
* اولویت اشتغال مردان

تقسیم کار اجتماعی کاملاً ضروری و لازمه زندگی اجتماعی است. طبیعی است به دنبال تقسیم کار، برخورداری افراد از قدرت، ثروت و منزلت اجتماعی نیز متفاوت خواهد بود. اما این تفاوت‌ها تا جایی که به تفاوت‌های طبیعی بازمی‌گردد منطقی و قابل پذیرش است اما تفاوت‌های بیشتر حاکی از تبعیض و ظلم و استثمار است و باید برای رفع آن کوشید؛ بنابراین تقسیم کار جنسیتی تا جایی که مبتنی بر تفاوت‌های طبیعی زن و مرد باشد، نه تنها قابل قبول بلکه ضروری است، اما تفاوت‌های فراتر از آن، تبعیض جنسیتی است.<ref>نادری‌قمی و فهیمی، «مشاغل جنسیتی در نگرش اسلامی»، 1393ش، ص91-92.</ref>

جامعه مطلوب تحت حاکمیت اصل «کار به قدر استعداد و استحقاق به قدر کار» سامان می‌یابد. افراد از امکانات و فرصت‌های برابر برخوردار می‌شوند و به اندازه تلاش، کار و تولیدات خود، مستحق دریافت امتیاز می‌شوند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، (جهان‌بینی توحیدی)، ج‏2، 1372ش، ص113</ref> بنابراین زنان و مردان متناسب با استعداد و توان خود کار می‌کنند و متناسب با کار خود حق‌الزحمه دریافت می‌کنند. مطابق این اصل، کمتر بودن حقوق زنان در ازای کار برابر با مردان مصداقی از تبعیض جنسیتی است.

از منظر اسلام، زن مظهر جمال است. زنان نباید مشاغلی را برگزینند که به سلامت و زیبایی ظاهری آنان آسیب می‌رساند. از منظر آموزه‌های دینی، زنان باید اموری که سبب زیبایی در آنان می‌شود را رعایت کنند.<ref>. کلینی، کافی، 1407ق، ج6، ص491.</ref> خداوند سیمای زن را در رخسار او و سیمای مرد را در گفتارش قرار داده و اصلاً خردِ زنان در زیبایی آنها است.<ref>. محمدی ریشهری، میزانالحکمه، 1393ش، ج2، ص253.</ref> اما مردان نباید همچون زنان، خود را آرایش کنند.<ref>. کلینی، کافی، 1407ق، ج6، ص520.</ref>

به‌طور معمول، زنان به لحاظ جسمی نسبت به مردان کم‌توان‌تر و از مردان عاطفی‌تر هستند. از امام علی نقل شده که زنان را با آزاردادن تحریک نکنید،<ref>. فیض‌الاسلام، نهجالبلاغه، 1368ش، ص373.</ref> چراکه زن مانند گل است که باید با آن با لطافت و نرمی برخورد کرد و نباید زن را قهرمانی پنداشت که می‌توان پنجه در پنجه او افکند.<ref>. کلینی، کافی، 1407ق، ج6، ص510.</ref>

زنان نوعاً نسبت به حریم جنسی خود بسیار حساس هستند و از این که دیگران بخواهند به این حریم وارد شوند پیوسته هراس دارند؛ این ویژگی به حراست حریم جنسی آنان بسیار کمک می‌کند. اشتغال زنان نباید باعث تضعیف این ویژگی شود. در بیان امام علی، برخی از نیکوترین خلق‌وخوی زنان، زشت‌ترین اخلاق مردان است؛ مانند تکبر، ترس و بخل. هرگاه زنی متکبر باشد بیگانه را به حریم خود راه نمی‌دهد و اگر بیمناک باشد از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند فاصله می‌گیرد.<ref>. فیض‌الاسلام، نهجالبلاغه، 1368ش، ص509.</ref>

نگرش اسلامی بر زندگی عفیفانه و حفظ و رعایت حیا در ارتباطات میان زن و مرد تأکید ویژه دارد. اشتغال زنان نباید موجب نقض این اصل مهم شود. قرآن کریم به زنان توصیه می‌کند در معاشرت با مردان حتی در کیفیت سخن گفتن نیز حریم عفاف و حیا را رعایت کنند و طریقه صحبت کردن‌شان با نامحرم طوری نباشد که باعث تحریک غریزه جنسی شود.<ref>. سوره احزاب، آیه 33.</ref> همچنین به مسلمانان توصیه می‌کند هنگامی که برای درخواست چیزی از همسران پیامبر به منزل آن حضرت مراجعه می‌کنند رویارویی مستقیم با آنان نداشته باشند و از پشت پرده و مانند آن، درخواست خود را مطرح کنند.<ref>. سوره احزاب، آیه 53.</ref> از رسول خدا چنین نقل شده که حیا ده جزء دارد؛ نُه جزء آن در زنان و یک جزء آن در مردان است.<ref>. محمدی ریشهری، میزانالحکمه، 1393ش، ج3، ص287.</ref> عفت و باحیا بودن، یکی از ویژگی‌های زنان برتر دانسته شده است.<ref>. کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص324.</ref>

اسلام نسبت به روابط بین زن و مرد نامحرم بسیار حساس است و شرایط ویژه ای برای آن مقرر کرده و بسیار تأکید دارد این روابط تا حد ممکن، حداقلی بوده و موجب تحریک غریزه جنسی و ایجاد فضای گناه‌آلود نشود. بر اساس آیات قرآن، مردان و زنان باید چشمان خویش را فروگیرند و شرمگاه خود را نگه دارند، همچنین زنان باید مقنعه‌های خود را تا گریبان فروگذارند و زینت‌های خود را آشکار نکنند.<ref>. سوره نور، آیات 30 و 31.</ref> از این‌رو، نباید مردی با زنی خلوت کند، زیرا سومی آنها شیطان خواهد بود.<ref>. ابنحیون، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، 1385ش، ج2، ص204.</ref>

از دیدگاه اسلامی در الگوی مطلوب روابط بین نهادی، خانواده نهاد محوری است. اشتغال زنان نباید موجب سستی و تضعیف این نهاد شود. هیچ بنایی در اسلام نزد خداوند، محبوب‌تر از ازدواج و تشکیل خانواده نیست.<ref>. ابنبابویه، من لایحضرهالفقیه، 1413ق، ج3، ص383.</ref>

زنان دو نقش بسیار مهم در زندگی خانوادگی دارند که در حفظ و سلامت خانواده و جامعه تأثیرگذار است: تربیت فرزندان و ایفای مسئولیت‌های مربوط به همسرداری. اشتغال زنان نباید به‌گونه‌ای باشد که به این دو شان اساسی لطمه‌ای وارد کند، زیرا زن مدیر داخلی خانه است و او در این جایگاه باید پاسخگو باشد.<ref>. ورام، تنبیه الخواطر و نزههٔ النواظر، 1410ق، ج1، ص6.</ref>

در غیر عرصه‌های زنانه، مثل [[معلم زن|معلمی زن]] برای دختران و پزشکی زن برای زنان، اشتغال مردان دارای اولویت است. البته از دیدگاه اسلامی، اصل اشتغال زنان به‌عنون [[فعالیت اقتصادی زن مسلمان|فعالیت اقتصادی]] و کسب درآمد توسط آنان اشکالی ندارد؛ البته در برخی موارد، این امر ممکن است منوط به اذن همسر یا پدر باشد. مردان و زنان از آنچه به‌دست می‌آورند نصیبی دارند.<ref>. سوره نساء، آیه 32.</ref> اما طبق احکام اسلامی، تأمین مخارج زن و فرزندان بر عهده مرد است و این امر نیازمند آن است که مقدمات اشتغال و کسب درآمد توسط مردان در جامعه فراهم باشد؛ بنابراین اشتغال زنان نباید موجب شود در جامعه وضعیتی به‌وجود آید که مردان به سبب اشتغال زنان نتوانند کار پیدا کنند. حق زنان بر مردان این است که نیازهای آنان را به‌طور متعارف تأمین کنند.<ref>. ابن‌شعبه حرانی، تحفالعقول، 1363ش، ص33-34.</ref> زن در مورد نیازمندی‌هایش عائله مرد حساب می‌شود و بر مرد واجب است که نفقهٔ زن را بپردازد، ولی بر عهده زن نیست که شوهر خود را تأمین کند یا اگر مرد محتاج شد، نفقهٔ وی را بپردازد.<ref>. ابن بابویه، من لایحضرهالفقیه، 1413ق، ج4، ص350</ref>

== فعالیت‌های اقتصادی زنان در اسلام ==
زنان در دوران جاهلیت، فعالیت‌های اقتصادی گوناگون داشتند که پس از آمدن [[اسلام]] مخالفتی با آن نشد و همین امر، گواه پذیرش و انعطاف اسلام در قبول اشتغال زنان در حوزه‌های گوناگون است. زنان گاه در کنار مرد [[خانواده]] یا به‌صورت مستقل برای ارتزاق خود و خانواده به فعالیت‌های [[کشاورزی]] و [[دام‌پروری]]، صنایع‌دستی، [[بافندگی]] و [[ریسندگی]]، درست کردن کره و روغن یا دباغی پوست، می‌پرداختند. همچنین برخی زنان به تجارت در بازارهای محلی یا عمومی مثل بازار عُکاظ، اشتغال داشتند و برخی دیگر در طول سال محصولات دست‌سازشان را می‌فروختند؛<ref>الصباغ، المرأة فی التاریخ العربی، 1975م، ص121.</ref> زنان تاجر؛ زنانی بودند که شخصیتی قوی داشتند و دوراندیش بودند و می‌توانستند با مردم روابط و پیوند خوبی برقرار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4599/33730/اشتغال-زنان-از-نگاه-قرآن-و-سنت،-و-نظر-فقهای-گذشته-و-حال الصراف، «اشتغال زنان از دیدگاه قرآن و سنت و نظر فقهای گذشته و حال»، 1380ش.]</ref> ازجمله اینان می‌توان به «ام مُنذِر بنت قیس» اشاره کرد که در زمان [[رسول خدا]] [[خرما]] می‌فروخت. همچنین برخی زنان تجارت خارجی می‌کردند و ثروتمند بودند، «اسماء بنت مَخرَمة بن جَندَل» عطرفروش بود و از یمن عطر وارد می‌کرد و در [[مدینه]] می‌فروخت.<ref>الصباغ، المرأة فی التاریخ العربی، 1975م، ص122-123.</ref> «هند بنت عُتبة» و «خدیجه بنت خُوَیلِد»، اولین همسر [[پیامبر خدا]] نیز از دیگر زنان در این حوزه بودند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4599/33730/اشتغال-زنان-از-نگاه-قرآن-و-سنت،-و-نظر-فقهای-گذشته-و-حال الصراف، «اشتغال زنان از دیدگاه قرآن و سنت و نظر فقهای گذشته و حال»، 1380ش.]</ref> افزون بر این کارها، زنان در زمینهٔ فکری و ادبی نیز نقش داشتند و شاعر، حکیم و مرجع رفع اختلاف بودند؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4599/33730/اشتغال-زنان-از-نگاه-قرآن-و-سنت،-و-نظر-فقهای-گذشته-و-حال الصراف، «اشتغال زنان از دیدگاه قرآن و سنت و نظر فقهای گذشته و حال»، 1380ش.]</ref> [[اسلام]] حتی در برخی موارد زنان را به حضور در فعالیت‌ها و به عهده گرفتن وظایف و مناصبی می‌خواند که به مقتضای جامعهٔ نوپیدای اسلام بود. در مکه و زمان رسول خدا امور حسبه (مالی) را «سَمراء بنت نَهیک الاسَدیة» بر عهده داشت. او با شلاق کسانی را که در داد و ستد، غش و فریبکاری داشتند، مجازات می‌کرد.<ref>القاسمی، نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی (السلطة القضائیه)، 1978م، ص250.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
* ابن‌حیون، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۳۸۵ش.
* ابن‌شعبهٔ حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
* خواجه نصیرالدین طوسی، اخلاق ناصری، تهرن، علمیه اسلامیه، بی‌تا.
* مهطری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش.
* فیض‌الاسلام، علی‌نقی، نهج البلاغه، تهران، فقیه، ۱۳۶۸ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
* محمدی‌ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۳ش.
* نادری‌قمی، محمدمهدی و فهیمی، رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، دوره۴، شماره۱، سال ۱۳۹۳ش.
* ورام بن ابی‌فراس، مسعود، تنبیه الخواطر و نزههٔ النواظر، قم، مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ق.
* هوفمن، سول و سوزان، اورت، زنان و اقتصاد، ترجمه محمود دانشور کاخکی و همکاران، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۰ش.
* براتی، شهناز، مراد خانی، مهری، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»، پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، سال دوم، شمارهٔ دوم، ۱۳۹۳ش.
* بستان، حسین، «بازنگری نظریه‌های نقش جنسیتی»، پژوهش زنان، شماره ۱ و ۲، ۱۳۸۵ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائلِ الشیعة إلی تحصیل مسائل الشَریعة، تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
* ساروخانی، باقر، دایرةالمعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰ش.
* سراج‌زاده، سیدحسین و جواهری، فاطمه، «برابری‌گرایی جنسیتی در میان دانشجویان و متغیرهای زمینه‌ای و نگرشی مرتبط با آن»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۲، دورهٔ ۷، ۱۳۸۵ش.
* سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۸ش.
* الصباغ، لیلی، المرأة فی التاریخ العربی، دمشق، وزارت فرهنگ و ارشاد ملی، ۱۹۷۵م.
* الصراف، شیما، «اشتغال زنان از دیدگاه قرآن و سنت و نظر فقهای گذشته و حال»، ترجمهٔ عبدالله امینی، مجلهٔ پیام زن، شمارهٔ ۱۱۶، ۱۳۸۰ش.
* القاسمی، ظاهر، نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی (السلطة القضائیة)، بیروت، دارالنفائس، ۱۹۷۸م.
* ناجی‌راد، علی، موانع مشارکت زنان در فعالیت‌های سیاسی - اقتصادی ایران پس از انقلاب، تهران، کویر، ۱۳۸۲ش.
{{پایان منابع}}