نمایش مبدأ برای دخمه زرتشتیان یزد

<big>'''دخمه زرتشتیان یزد؛'''</big> بنای تاریخی و گورستان قدیمی زرتشتیان از جنس سنگ در جنوب‌ شرق یزد.

دخمه زرتشتیان یا برج خاموشان یکی از بنا‌های تاریخی زرتشتیان است که در جنوب‌ شرق یزد قرار گرفته است. این بنای سنگی، سده‌ها پیش برای دفن مردگان ساخته شده است. دخمه‌های زرتشتیان در مناطق دیگر مانند [[تهران]]، [[کرمان]]، سیرجان، [[اصفهان]]، تفت، اشکذر، [[اردکان]] و دیگر شهرها نیز وجود دارد؛ اما دخمه‌های شهر [[یزد]] که به شکل دو عمارت سنگی با نام‌های مانکجی هاتریا (قدیمی) و گلستان (جدید)، به‌دلیل قرار‌گرفتن در پایتخت مذهبی زرتشتیان (یزد) از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. این بنا‌های تاریخی امروزه به یکی از آثار شاخص زرتشتیان در ایران تبدیل شده‌اند. دخمه زرتشتیان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.
==تاریخچه==
در آموزه‌های دین زرتشت چهار عنصر آب, خاک, باد و آتش، مقدس بوده و برای جلوگیری از آلودگی این عناصر مقدس،<ref>  [https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  زرتشتیان اجساد مردگان خود را در فضای باز و بر بلندی کوه‌ها در محلی به نام دخمه قرار می‌دادند تا توسط حیوانات و پرندگان خورده شوند. <ref>  [https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref> دخمه‌ها محلی برای متلاشی شدن اجساد مردگان بوده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  سنت عرضۀ اجساد به جانوران گوشت‌خوار از دوران هخامنشی در میان مغان، رسمی معمول بوده که در طول دوران اشکانی- ساسانی و با استفاده از دخمه‌های مدور, میان زرتشتیان [[ایران]] نیز عمومیت پیدا کرده است. با گذشت زمان و پس از دوران اسلامی, آیین دخمه‌گذاری و استفاده از دخمه‌ها دچار تغییراتی (در نحوه اجرای مراسم و معماری سازه‌های تدفینی مرتبط با آن) شده است. <ref>  [https://www.sid.ir/paper/391378/fa . احمدی و مهرآفرین، «پژوهشی در آیین دخمه گذاری زرتشتیان با تکیه بر مطالعه ساختار معماری دخمه های زرتشتی»، 1399ش، ص1.]</ref> این شیوۀ تدفین مردگان در یزد تا سال ۱۳۵۰ش نیز انجام می‌شده است. <ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref> دخمه‌های مانکجی هاتریا و دخمه گلستان دو دخمۀ سنگی زرتشتیان [[یزد]] هستند. دخمه مانکجی هلتریا بنایی قدیمی‌تر بوده؛ اما دخمه گلستان عمر کمتری دارد و مربوط به دوران قاجار است.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>

==نام‌گذاری==
واژه دخمه یا دخنه از ترکیب دو واژۀ «دخ» و «خنه»؛ به‌معنای دژخانه و سرای پلید تشکیل شده است. در اوستا به [[زبان فارسی]] به آن (دَخمَه) و به زبان پهلوی (دَخمَک) گفته شده است.<ref>  [https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  همچنین به سازه‌های تاریخی که محل دفن استخوان‌های اجساد زرتشتیان است، دخمه می‌گویند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/391378/fa . احمدی و مهرآفرین، «پژوهشی در آیین دخمه گذاری زرتشتیان با تکیه بر مطالعه ساختار معماری دخمه های زرتشتی»، 1399ش، ص1.]</ref>  دخمه زرتشتیان با نام برج خاموشان و برج سکوت نیز مشهور است.<ref>  [https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  زرتشتیان به دخمه، دادگاه، دادگه یا دوزگه؛ به‌معنای دادگاه الهی نیز می‌گویند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]  </ref>

==جغرافیا==
دخمه زرتشتیان دو دخمه سنگی است که در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی [[یزد]]، در مجاورت منطقه صفائیه،<ref>  [https://dadhotel.com/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7/ . «روایت دخمه زرتشتیان یزد از زبان آخرین سالار»، وب‌سایت هتل داد، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  بر بلندای کوهی رسوبی و کم‌ارتفاع به‌نام کوه دخمه قرار گرفته است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>

==معماری==
دخمه محوطه‌ای به شکل برج‌های استوانه‌ای با محیطی حدود ۱۰۰ متر است<ref>  [https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  که در بالای كوه بلندی که فاصلۀ زیادی با روستا‌ها و آبادی‌های اطراف دارد، قرار گرفته است. <ref>  [https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref> ساخت دخمه به دو روش طبیعی؛ بر اثر اتفاقات طبیعی یا توسط انسان‌ها به شکل مکانی بدون سقف صورت گرفته است. دخمه بزرگ مانکجی قطری حدود 15 متر و دخمه گلستان دارای قطر 25 متر است.<ref> [https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  به دلیل مقدس بودن خاک در آیین زرتشتی، مصالح به‌کار رفته در ديوار اطراف این دخمه‌ها اغلب از جنس سنگ است. <ref>[https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref> يک در كوچک آهنی برای ورود و خروج در آن تعبيه شده است. این دخمه‌ها از اجزای مختلفی مانند در سنگی يا آهنی دادگاه، كتيبه دخمه، حلقه مردگان مرد، حلقه مردگان زن، حلقه مردگان كودک و استودان يا سراده تشکیل شده است.<ref> [https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  در میان دخمه تخته‌سنگی قرار دارد که جسد را به آن بسته تا توسط پرندگانی مانند کرکس و نور آفتاب متلاشی شود. یکی دیگر از بخش‌های دخمه (استه‌دان) یا (استودان) است.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  استودان فضایی میان‌تهی به شکل چاه است که در مرکز دخمه تعبیه شده و استخوان‌های باقی‌مانده در آن قرار گرفته است.<ref>  [https://lastsecond.ir/blog/3125-crypt-in-yazd . «دخمه زرتشتیان، مدفن دیرباز زرتشتیان در یزد»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  

در فاصلۀ ۱۵۰ تا ۲۰۰ متری دخمه و در دامنه ضلع شمالی کوه دخمه، چند عمارت دو طبقه با مصالحی از جنس خشت و گل،<ref>[https://lastsecond.ir/blog/3125-crypt-in-yazd . «دخمه زرتشتیان، مدفن دیرباز زرتشتیان در یزد»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  آجر و سنگ وجود دارد که معمولاً چند اتاق دارند. این بنا‌های تاریخی در گذشته به‌عنوان استراحتگاه کارایی داشته است. قدیمی‌ترین آن‌ها ساختمان‌هایی معروف به خیله بوده که قدمت آنها مربوط به دوره [[صفویه]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>

==آیین دفن مردگان زرتشتی در دخمه==
مراسم دفن مردگان زرتشتی در دخمه به این صورت بوده که پس از مرگ شخص، زرتشتیان مطابق رسم رایج لباس سفید پوشیده و به عزاداری و سوگواری پرداخته‌اند. پس از آن مرده را به  خیله برده و مراسم و آیین‌های مذهبی خود را در آنجا به‌جا می‌آوردند.<ref>  [https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  بعد از انتقال جسد از خیله به دخمه، مرده را در آنجا گذاشته تا گوشت آن توسط آفتاب و پرندگان تجزیه و خورده شود.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  استخوان‌های باقی‌مانده از اجساد در داخل استودان ریخته شده است و پس از مدتی عملیات پاکسازی و ضدعفونی  محیط داخلی دخمه توسط مسئولین این کار انجام شده است.<ref>  [https://lastsecond.ir/blog/3125-crypt-in-yazd . «دخمه زرتشتیان، مدفن دیرباز زرتشتیان در یزد»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>

==مرمت و بازسازی==
مرمت و بازسازی دخمه‌های زرتشتیان یزد در دوران ناصرالدین شاه و توسط مانکجی لیمجی هاتریا نمایندۀ انجمن بهبود‌سازی وضعیت زرتشتیان ایران که از [[هند]] به [[ایران]] اعزام شده بود، انجام گرفته است.<ref>  [https://www.alibaba.ir/mag/dakhmeh-zartoshtian/ . «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>

==مسیر دسترسی==
برای سفر و بازدید از دخمه زرتشتیان [[یزد]] لازم است به شهر یزد رفته، سپس در جهت جنوب شرقی یزد و با طی‌کردن ۱۵ کیلومتری مسافت و عبور از منطقه صفائیه،<ref>  [https://dadhotel.com/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7/ . «روایت دخمه زرتشتیان یزد از زبان آخرین سالار»، وب‌سایت هتل داد، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>  به کوهی که دخمه زرتشتیان بر فراز آن قرار دارد رسید.<ref>  [https://www.kojaro.com/attraction/24141-%D8%AF%D8%AE%D9%85%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%B2%D8%AF/ . «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
 
==منابع==
* احمدی، رسول و مهرآفرین، رضا، «پژوهشی در آیین دخمه‌گذاری زرتشتیان با تکیه بر مطالعه ساختار معماری دخمه‌های زرتشتی»، مطالعات باستان‌شناسی (دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران)، شماره 1، 1399ش.
* «دخمه زرتشتیان یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.
* «دخمه زرتشتیان، مدفن دیرباز زرتشتیان در یزد»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.
* «دخمه زرتشتیان یزد و دیدار با مردگان»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.
* «دیدنی‌های یزد»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 5 آبان 1491ش.
* «روایت دخمه زرتشتیان یزد از زبان آخرین سالار»، وب‌سایت هتل داد، تاریخ بازدید: 5 آبان 1401ش.