نمایش مبدأ برای زن در دوره هخامنشیان

<big>'''زنان در دورۀ هخامنشیان'''</big>؛ جایگاه اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی زنان در دورۀ هخامنشیان.<br>

زنان در دورۀ هخامنشیان، سبک زندگی متناسب با زمان خود را داشته‌اند؛ [[حیا]]، [[عفاف]] و پای‌بندی به اصول [[خانواده]] و حریم‌های اجتماعی، بخشی مهم از سبک زندگی زنان در دورۀ هخامنشیان بوده است. آنها در امور اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیز مشارکت داشتند و در کنار فرزندپروری و خانه‌داری، به امور مختلف دیگری از کارگری ساده تا فرماندهی ناوگان جنگی اشتغال داشتند. در عین حال زنان با مشکلاتی فرهنگی و حقوقی نیز مواجه بوده‌اند. 
==جایگاه زن در آموزه‌های مذهبی هخامنشیان==
حیات اجتماعی و سیاسی زن، همواره تحت تأثیر باورهای دینی بوده است. در دورۀ هخامنشیان، مردم با الهام از اندیشه‌ها و باورهای دینی نیاکان خود، برای زن ارزشی الهی قائل بوده و باور به ایزدبانوانی همچون آناهیتا، نشانۀ ارزش زن و جایگاه والای او در آن دوران است.<ref> [https://journals.ut.ac.ir/article_70368.html افخمی و دیگران، «مطالعۀ جایگاه زن در دورۀ هخامنشی و آشوری بر اساس شواهد باستان‌شناسی»، 1397ش، ص528.]</ref>  همچنین در آموزه‌های دینی اوستایی، کوچک شمردن زنان، کرداری زشت و از روی نادانی بوده و از گناهان بزرگ شمرده می‌شد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/women2-achaemenid.html «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  
==جایگاه حقوقی و سیاسی زنان در دورۀ هخامنشیان== 
زنانِ پادشاهان هخامنشی، نقشی برجسته در امور سیاسی داشته و در منابع یونانی از آنها به‌عنوان افرادی مداخله‌گر و فتنه‌جو یاد شده است که مدام در حال توطئه‌چینی و نیرنگ بودند.<ref>ویسهوفر، ایران باستان، 1377ش، ص12.</ref>  بر‌اساس اسناد ایرانی اما زنان درباری بسیار قدرتمند، جنگجو و دوست‌دار ایران بوده‌اند.<ref>بروسیوس، زنان هخامنشی، 1381ش، ص22.</ref>  
همچنین، در دورۀ هخامنشیان، زنان دارای شخصیت حقوقی مستقل و اموال شخصی بوده‌اند.<ref> [https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/women2-achaemenid.html «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  در برخی منابع یونانی، به اموال و املاک زیاد زنان درباری ایران اشاره شده که آزادانه توسط خود آنها اداره می‌شده است.<ref>بروسیوس، زنان هخامنشی، 1381ش، ص165-236.</ref> 
==جایگاه اجتماعی زنان در دورۀ هخامنشیان==
کارشناسان معتقدند که در روزگار هخامنشیان، زنان عادی و طبقات پایین جامعه از آزادی‌های بیشتری نسبت به زنان طبقۀ اشراف برخودار بودند. آنها با آزادی در جامعه رفت‌وآمد کرده و با توجه به مهارت‌ها و استعدادهای خود، جذب فعالیت‌های اقتصادی دلخواه خود شده و در انتخاب همسر نیز آزاد بودند؛ اما زنان درباری اجازۀ رفت‌وآمد آزادانه در میان مردم و حق انتخاب همسر به سلیقۀ خود را نداشتند.<ref>[https://seemorgh.com/culture/history-and-civilization/history-and-civilization-of-iran/407390-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4/ «زنان دربار هخامنشی: از آتوسا دختر کوروش تا همسران دیگر داریوش+عکس»، وب‌سایت سیمرغ.]</ref>  بر اساس یافته‌های برخی پژوهشگران، با اجرای قوانین کوروش، زن از منزلت اجتماعی و ثبات جایگاه برخوردار بود و آوازۀ آن به دیگر اقوام در سراسر جهان رسیده بود. در آن دوره، انتقال سلطنت از پادشاه به دختر، موضوعی شناخته‌شده و پذیرفته‌شده بود. همچنین زنان دارای مشاغل مختلفی بودند و هنگام بارداری از حقوق مضاعف و پاداش [[فرزندآوری]] برخوردار می‌شدند.  حتی قوانین دینی اجازه می‌داد که زنان به بالاترین مقام مذهبی یعنی «زوت» برسند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/women2-achaemenid.html «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  
==ازدواج زنان در دورۀ هخامنشیان==
قرارداد [[ازدواج]]، در دورۀ هخامنشیان، به‌صورت معمول بین شوهر و خانوادۀ عروس منعقد شده و با شرح تعهد شوهر به زن آغاز می‌شد. پس از موافقت خانوادۀ عروس، برخی تعهدات و شرایطی که مدنظر خواستگار بوده، قید شده و در نهایت هدایایی به عروس و خانوادۀ او داده می‌شد. در آن روزگار، بازۀ سنی مشخصی برای ازدواج وجود نداشته و دختر و پسر با رسیدن به بلوغ، می‌توانستند ازدواج کنند. در دورۀ هخامنشیان، عموم دختران در انتخاب شوهر آزادی عمل داشته، دیدن چهرۀ زن به‌منظور پسندیده شدن جایز بوده و دادن جهیزیه برای دختران مرسوم بوده است. در مقابل، زنان درباری، منتقل‌کنندگان خون و وارثین «فَره» پادشاهی بوده و سلطنت هر مردی، تنها از طریق ازدواج او با یکی از شاه‌دخت‌های اصیل پارسی صورت می‌گرفت، بنابراین آنها گاهی با ازدواج‌های دستوری و متفاوتی مواجه بودند.<ref>[https://seemorgh.com/culture/history-and-civilization/history-and-civilization-of-iran/407390-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4/ «زنان دربار هخامنشی: از آتوسا دختر کوروش تا همسران دیگر داریوش+عکس»، وب‌سایت سیمرغ.]</ref><br>
 
همچنین، در صورت خیانت زن به شوهر، مرد حق داشت تا همسر خود را کشته و در صورت ازدواج مجدد مرد، زن حق داشت مبلغ معینی را از همسر خود مطالبه کرده یا به خانۀ پدری خود بازگردد.<ref>احمد آزاد، کوروش کبیر ذوالقرنین، 1380ش، ص101.</ref> 
==اشتغال زنان در دورۀ هخامنشیان==
بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، در دورۀ هخامنشیان، زنان همانند مردان دارای اشتغال بودند و در مواردی مانند کشاورزی و سنگ‌سابی، کارهای سخت‌تر توسط زنان انجام می‌شد. برخی مورخان معتقدند که به احتمال زیاد، صیقل نهایی نقش برجسته‌های سنگی کار زن‌ها بوده است. همچنین، زنان پس از زایمان، به‌مدت 6 ماه مرخصی با حقوق داشته و علاوه بر آن، پاداش تولد فرزند نیز به آنها داده می‌شد و پاداش تولد نوزاد پسر بیشتر از دختر بوده است. کارهایی همچون خیاطی نیز بیشتر توسط زنان انجام می‌شد. در کارگاه‌های درباری نیز همواره سرپرستی و مدیریت با زنان بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/women2-achaemenid.html «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
==نقش و جایگاه خانوادگی زنان در دورۀ هخامنشیان==
زنان در دورۀ هخامنشیان، علاقۀ بسیاری به فرزند و خانواده داشته و تنها در بند مسائل شخصی خود نبودند.<ref>بروسیوس، زنان هخامنشی، 1381ش، ص130.</ref>  در آن دوران، مقایسۀ شمار نوزادان پسر و دختر حکایت از آن دارد که نوزادان دختر، کشته نمی‌شدند و در برخی تصاویر برجای‌مانده از آن دوران، اهمیت جایگاه فرزند دختر همانند پسر نشان داده شده است.<ref> [https://journals.ut.ac.ir/article_70368.html افخمی و دیگران، «مطالعۀ جایگاه زن در دورۀ هخمانشی و آشوری براساس شواهد باستان شناسی»، 1397ش، ص540.]</ref>  همچنین به‌ازای هر فرزندی که به دنیا می‌آمد، جیرۀ مازادی به مادر او تعلق می‌گرفت.<ref>[https://www.isna.ir/news/99111511469/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86 «جایگاه زنان در دورۀ هخامنشیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>  در فضای خانوادگی و عمومی، احترام به مادر به‌صورت کامل توسط ایرانیان اجرایی شده و حتی پادشاهان بزرگ نیز هنگام غذا خوردن و حضور بر سر سفره، زیردست مادران خود می‌نشستند.<ref> [https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/women2-achaemenid.html «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
==حریم زنان ایرانی در دورۀ هخامنشیان==
در آثار هنری عمومی دورۀ هخامنشیان، تصویر زن دیده نمی‌شود. کارشناسان، علت این امر را احترام به زنان دانسته و معتقدند که مردان به‌دلیل احترام به همسر، مادر و دختران خود، حتی حاضر نبودند تا کسی تصویر آنها را در نقوش ثبت‌شده ببیند.<ref> [https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/women2-achaemenid.html «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  این در حالی است که در برخی منابع یونانی، گاهی موضوعات نادرستی دربارۀ زندگی زنان در ایران باستان ارائه کرده‌اند؛ آنها، سفرهای شاهدخت‌ها و شاه‌بانوان دودمان سلطنتی با ارابه‌های پوشیده که به‌منظور آسایش و امنیت بیشتر زنان بودند را نشانه‌ای از سختگیری مردان ایرانی نسبت به زنان خود و گرفتن آزادی آنها می‌دانستند.<ref>بریان، امپراتوری هخامنشیان، 1385ش، ج1، ص440.</ref>  علاوه بر آن، پادشاهان ایرانی، دوست نداشتند تا همسران خود را در مجالس میگساری‌ها و رفتارهای مستانه ببینند؛ این مراسم‌ها، همواره بدون حضور همسران پادشاهان برگزار می‌شد.<ref>بریان، امپراتوری هخامنشیان، 1385ش، ج1، ص430.</ref>  
==پوشش زنان در دورۀ هخامنشیان== 
برخی کارشناسان، اولین حضور چادر در پوشش زنان ایران را مربوط به دورۀ هخامنشیان دانسته‌اند. این پوشش توسط زنان بلندپایه و درباری استفاده می‌شد. همچنین، زنان درباری از نقاب برای حضور در فضاهای عمومی استفاده می‌کردند. زنان، همچنین از پیراهن‌های بلند و ساده یا گاهی چین‌دار و آستین کوتاه نیز استفاده می‌کردند. برخی از زنان، چادری مستطیل‌شکل را بر روی تمامی لباس‌های خود انداخته و در زیر آن، پیراهن و یک دامن بلند در زیر آن یا پیراهنی به بلندی مچ پای خود می‌پوشیدند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/covering3-achaemenid2-era.html «پوشش زنان در دوران هخامنشیان چگونه بود؟»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  زنان دورۀ هخامنشیان، برخلاف یونانیان، به برهنگی و تن‌نمایی علاقه‌ای نداشته و آن را زشت و ناروا می‌دانستند. به‌همین دلیل، آنها همواره جامه‌هایی بلند، گشاد و چین‌دار بر تن کرده و برجستگی‌های طبیعی اندام خود را نیز در لباس پنهان می‌کردند. همچنین، پوشیدن جامه‌های رنگارنگ و گلدار در آن روزگار رایج بوده و برخی از زنان، لباس‌های خود را با نقش‌ونگارهای هنری آراسته می‌کردند.<ref>ضیاء‌پور، جلیل، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، 1343ش، ص32-79؛ <br>
پوربهمن، پوشاک در ایران باستان، 1386ش، ص56-87.</ref> 
==زنان نامدار در دورۀ هخامنشیان==
از جمله زنان قدرتمند و تأثیرگذار بر تاریخ ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
# ماندان: یا «ماندانا»، دختر «آژی دهاک» آخرین پادشاه مادها و مادر کوروش هخامنشی است. کارشناسان، ماندانا را در تربیت و نیز انتقال قدرت به کوروش بسیار تأثیرگذار می‌دانند. او، نخستین مدرسۀ جمعی را بنا کرده، دروس مرتبط با حقوق و قانون، سوارکاری، تیراندازی و نبرد را در آن تعلیم داده و به فرزند خود نیز آموخت که پایه و اساس ظلم را ویران کند.  
# کاساندان: تنها همسر [[کوروش]]. او پس از پادشاه، نخستین فرد قدرتمند و سیاستمدار دربار هخامنشیان به‌شمار می‌رفت. کاساندان، پنج فرزند به‌نام‌های «کمبوجیه»، «بردیا»، «آتوسا»، «رکسانه» و «آرتیستونه» داشت که تمامی آنها در سرنوشت ایران تأثیرگذار بودند. 
# آتوسا: دختر کوروش، همسر [[داریوش]] اول و مادر خشایارشا بود. آتوسا را بانویی زیبا، شاعر و ادیب معرفی کرده‌اند که به نوجوانان، ادبیات پارسی را تعلیم می‌داده است. او، به‌دلیل خرد و اندیشۀ نیکوی خود، همواره در مسائل مملکتی، مشاور پادشاه بوده و چندین نبرد بزرگ را به‌صورت شخصی فرماندهی کرده یا با نقشه‌های جنگی خود پیش برده است. 
# آرتمیس: نخستین و تنها بانوی دریاسالار جهان که فرمان دریاسالاری خود را از خشایارشا دریافت کرد. او که همیشه مورد ستایش دوست و دشمن بود، در جنگ‌های بین ایران و یونان شرکت کرده و فرماندهی چندین کشتی جنگی را بر عهده داشت.<ref> [https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/12/06/1666321/%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-6-%D8%B2%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 «شگفتی‌های 6 زن قدرتمند ایرانی+ تصاویر»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> 
==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع==
* احمد آزاد، ابوالکلام، کوروش کبیر ذوالقرنین، ترجمۀ ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علم، 1380ش.
* افخمی، بهروز و دیگران، «مطالعۀ جایگاه زن در دورۀ هخامنشی و آشوری براساس شواهد باستان‌شناسی»، نشریۀ زن در فرهنگ و هنر، دورۀ 10، شمارۀ 4، 1397ش.
* بروسیوس، ماریا، زنان هخامنشی، ترجمۀ هایده مشایخی، تهران، هرمس، 1381ش.
* بریان، پی یر، امپراتوری هخامنشیان، به ترجمۀ ناهید فروغان، تهران، فروزان روز، 1385ش.
* پوربهمن، فریدون، پوشاک در ایران باستان، تهران، امیرکبیر، 1386ش.
* «پوشش زنان در دوران هخامنشیان چگونه بود؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 17 خرداد 1402ش.
* «جایگاه زنان در دورۀ هخامنشیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1399ش.
* «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته تاریخ بازدید: 17 خرداد 1402ش.
* «زنان دربار هخامنشی: از آتوسا دختر کوروش تا همسران دیگر داریوش+ عکس»، وب‌سایت سیمرغ، تاریخ درج مطلب: 19 دی 1401ش.
* «شگفتی‌های 6 زن قدرتمند ایرانی+ تصاویر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1396ش.
* ضیاء‌پور، جلیل، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1343ش.
* ویسهوفر، یوزف، ایران باستان، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران، ققنوس، چ10، 1377ش.