زن در دوره هخامنشیان

زنان در دورۀ هخامنشیان؛ جایگاه اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی زنان در دورۀ هخامنشیان.
زنان در دورۀ هخامنشیان، سبک زندگی متناسب با زمان خود را داشته‌اند؛ حیا، عفاف و پای‌بندی به اصول خانواده و حریم‌های اجتماعی، بخشی مهم از سبک زندگی زنان در دورۀ هخامنشیان بوده است. آنها در امور اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیز مشارکت داشتند و در کنار فرزندپروری و خانه‌داری، به امور مختلف دیگری از کارگری ساده تا فرماندهی ناوگان جنگی اشتغال داشتند. در عین حال زنان با مشکلاتی فرهنگی و حقوقی نیز مواجه بوده‌اند.

جایگاه زن در آموزه‌های مذهبی

حیات اجتماعی و سیاسی زن، همواره تحت‌تأثیر باورهای دینی بوده است. در دورۀ هخامنشیان، مردم با الهام از اندیشه‌ها و باورهای دینی نیاکان خود، برای زن ارزشی الهی قائل بوده و باور به ایزدبانوانی همچون آناهیتا، نشانۀ ارزش زن و جایگاه والای او در آن دوران است. همچنین در آموزه‌های دینی اوستایی، کوچک شمردن زنان، کرداری زشت و از روی نادانی بوده و از گناهان بزرگ شمرده می‌شد.

جایگاه حقوقی و سیاسی زنان

زنانِ پادشاهان هخامنشی، نقشی برجسته در امور سیاسی داشته و در منابع یونانی از آنها به‌عنوان افرادی مداخله‌گر و فتنه‌جو یاد شده است که مدام در حال توطئه‌چینی و نیرنگ بودند، اما بر‌اساس اسناد ایرانی، زنان درباری بسیار قدرتمند، جنگجو و دوست‌دار ایران بوده‌اند. همچنین، در دورۀ هخامنشیان، زنان دارای شخصیت حقوقی مستقل و اموال شخصی بوده‌اند. در برخی منابع یونانی، به اموال و املاک زیاد زنان درباری ایران اشاره شده که آزادانه توسط خود آنها اداره می‌شده است.

جایگاه اجتماعی زنان

کارشناسان معتقدند که در روزگار هخامنشیان، زنان عادی و طبقات پایین جامعه از آزادی‌های بیشتری نسبت به زنان طبقۀ اشراف برخودار بودند. آنها با آزادی در جامعه رفت‌وآمد کرده و با توجه به مهارت‌ها و استعدادهای خود، جذب فعالیت‌های اقتصادی دلخواه خود شده و در انتخاب همسر نیز آزاد بودند؛ اما زنان درباری اجازۀ رفت‌وآمد آزادانه میان مردم و حق انتخاب همسر به سلیقۀ خود را نداشتند. براساس یافته‌های برخی پژوهشگران، با اجرای قوانین کوروش، زن از منزلت اجتماعی و ثبات جایگاه برخوردار بود و آوازۀ آن به دیگر اقوام در سراسر جهان رسیده بود. در آن دوره، انتقال سلطنت از پادشاه به دختر، موضوعی شناخته‌شده و پذیرفته‌شده بود. همچنین زنان دارای مشاغل مختلفی بودند و هنگام بارداری از حقوق مضاعف و پاداش فرزندآوری برخوردار می‌شدند. حتی قوانین دینی اجازه می‌داد که زنان به بالاترین مقام مذهبی یعنی زوت برسند.

نقش و جایگاه خانوادگی زنان

زنان در دورۀ هخامنشیان، علاقۀ بسیاری به فرزند و خانواده داشته و تنها در بند مسائل شخصی خود نبودند. در آن دوران، مقایسۀ شمار نوزادان پسر و دختر حکایت از آن دارد که نوزادان دختر، کشته نمی‌شدند و در برخی تصاویر برجای‌مانده از آن دوران، اهمیت جایگاه فرزند دختر همانند پسر نشان داده شده است. همچنین به‌ازای هر فرزندی که به دنیا می‌آمد، جیرۀ مازادی به مادر او تعلق می‌گرفت. در فضای خانوادگی و عمومی، احترام به مادر به‌صورت کامل توسط ایرانیان اجرایی شده و حتی پادشاهان بزرگ نیز هنگام غذا خوردن و حضور بر سر سفره، زیردست مادران خود می‌نشستند.

ازدواج زنان

قرارداد ازدواج، در دورۀ هخامنشیان، به‌صورت معمول بین شوهر و خانوادۀ عروس منعقد شده و با شرح تعهد شوهر به زن آغاز می‌شد. پس‌از موافقت خانوادۀ عروس، برخی تعهدات و شرایطی که مدنظر خواستگار بوده، قید شده و در نهایت هدایایی به عروس و خانوادۀ او داده می‌شد. در آن روزگار، بازۀ سنی مشخصی برای ازدواج وجود نداشته و دختر و پسر با رسیدن به بلوغ، می‌توانستند ازدواج کنند. در دورۀ هخامنشیان، عموم دختران در انتخاب شوهر آزادی عمل داشته، دیدن چهرۀ زن به‌منظور پسندیده شدن جایز بوده و دادن جهیزیه برای دختران مرسوم بوده است. در مقابل، زنان درباری، منتقل‌کنندگان خون و وارثین فَره پادشاهی بوده و سلطنت هر مردی، تنها از طریق ازدواج او با یکی از شاه‌دخت‌های اصیل پارسی صورت می‌گرفت، بنابراین آنها گاهی با ازدواج‌های دستوری و متفاوتی مواجه بودند.
همچنین، در صورت خیانت زن به شوهر، مرد حق داشت، همسر خود را بکشد و در صورت ازدواج مجدد مرد، زن حق داشت مبلغ معینی را از همسر خود مطالبه کرده یا به خانۀ پدری خود بازگردد.

اشتغال زنان

براساس برخی گزارش‌های تاریخی، در دورۀ هخامنشیان، زنان همانند مردان دارای اشتغال بودند و در مواردی مانند کشاورزی و سنگ‌سابی، کارهای سخت‌تر توسط زنان انجام می‌شد. برخی مورخان معتقدند که به احتمال زیاد، صیقل نهایی نقش برجسته‌های سنگی کار زن‌ها بوده است. همچنین، زنان پس‌از زایمان، به‌مدت 6 ماه مرخصی با حقوق داشته و علاوه‌بر آن، پاداش تولد فرزند نیز به آنها داده می‌شد و پاداش تولد نوزاد پسر بیشتر از دختر بوده است. کارهایی همچون خیاطی نیز بیشتر توسط زنان انجام می‌شد. در کارگاه‌های درباری نیز همواره سرپرستی و مدیریت با زنان بوده است.

حریم زنان ایرانی

در آثار هنری عمومی دورۀ هخامنشیان، تصویر زن دیده نمی‌شود. کارشناسان، علت این امر را احترام به زنان دانسته و معتقدند که مردان به‌دلیل احترام به همسر، مادر و دختران خود، حتی حاضر نبودند تا کسی تصویر آنها را در نقوش ثبت‌شده ببیند. این در حالی است که در برخی منابع یونانی، گاهی موضوعات نادرستی دربارۀ زندگی زنان در ایران باستان ارائه کرده‌اند؛ آنها، سفرهای شاه‌دخت‌ها و شاه‌بانوان دودمان سلطنتی با ارابه‌های پوشیده که به‌منظور آسایش و امنیت بیشتر زنان بودند را نشانه‌ای از سختگیری مردان ایرانی نسبت به زنان خود و گرفتن آزادی آنها می‌دانستند. علاوه‌بر آن، پادشاهان ایرانی، دوست نداشتند تا همسران خود را در مجالس میگساری‌ها و رفتارهای مستانه ببینند؛ این مراسم‌ها، همواره بدون حضور همسران پادشاهان برگزار می‌شد.

پوشش زنان

برخی کارشناسان، اولین حضور چادر در پوشش زنان ایران را مربوط به دورۀ هخامنشیان دانسته‌اند. این پوشش توسط زنان بلندپایه و درباری استفاده می‌شد. همچنین، زنان درباری از نقاب برای حضور در فضاهای عمومی استفاده می‌کردند. زنان، همچنین از پیراهن‌های بلند و ساده یا گاهی چین‌دار و آستین کوتاه نیز استفاده می‌کردند. برخی از زنان، چادری مستطیل‌شکل را بر روی تمامی لباس‌های خود انداخته و در زیر آن، پیراهن و یک دامن بلند در زیر آن یا پیراهنی به بلندی مچ پای خود می‌پوشیدند. زنان دورۀ هخامنشیان، برخلاف یونانیان، به برهنگی و تن‌نمایی علاقه‌ای نداشته و آن را زشت و ناروا می‌دانستند. به‌ همین دلیل، آنها همواره جامه‌هایی بلند، گشاد و چین‌دار بر تن کرده و برجستگی‌های طبیعی اندام خود را نیز در لباس پنهان می‌کردند. همچنین، پوشیدن جامه‌های رنگارنگ و گلدار در آن روزگار رایج بوده و برخی زنان، لباس‌های خود را با نقش‌ونگارهای هنری آراسته می‌کردند.

زنان نامدار

ازجمله زنان قدرتمند و تأثیرگذار بر تاریخ ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. ماندان: یا ماندانا دختر آژی دهاک، آخرین پادشاه مادها و مادر کوروش هخامنشی است. کارشناسان، ماندانا را در تربیت و نیز انتقال قدرت به کوروش بسیار تأثیرگذار می‌دانند. او، نخستین مدرسۀ جمعی را بنا کرده، دروس مرتبط با حقوق و قانون، سوارکاری، تیراندازی و نبرد را در آن تعلیم داده و به فرزند خود نیز آموخت که پایه و اساس ظلم را ویران کند.
2. کاساندان: تنها همسر کوروش. او پس‌از پادشاه، نخستین فرد قدرتمند و سیاستمدار دربار هخامنشیان به‌ شمار می‌رفت. کاساندان، پنج فرزند به‌نام‌های کمبوجیه، بردیا، آتوسا، رکسانه و آرتیستونه داشت که تمامی آنها در سرنوشت ایران تأثیرگذار بودند.
3. آتوسا: دختر کوروش، همسر داریوش اول و مادر خشایارشا بود. آتوسا را بانویی زیبا، شاعر و ادیب معرفی کرده‌اند که به نوجوانان، ادبیات پارسی را تعلیم می‌داده است. او، به‌دلیل خرد و اندیشۀ نیکوی خود، همواره در مسائل مملکتی، مشاور پادشاه بوده و چندین نبرد بزرگ را به‌صورت شخصی فرماندهی کرده یا با نقشه‌های جنگی خود پیش برده است.
4. آرتمیس: نخستین و تنها بانوی دریاسالار جهان که فرمان دریاسالاری خود را از خشایارشا دریافت کرد. او که همیشه مورد ستایش دوست و دشمن بود، در جنگ‌های بین ایران و یونان شرکت کرده و فرماندهی چندین کشتی جنگی را بر عهده داشت.

منابع

• احمد آزاد، ابوالکلام، کوروش کبیر ذوالقرنین، ترجمۀ ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علم، 1380ش.
• افخمی، بهروز و دیگران، «مطالعۀ جایگاه زن در دورۀ هخامنشی و آشوری براساس شواهد باستان‌شناسی»، نشریۀ زن در فرهنگ و هنر، دورۀ 10، شمارۀ 4، 1397ش.
• بروسیوس، ماریا، زنان هخامنشی، ترجمۀ هایده مشایخی، تهران، هرمس، 1381ش.
• بریان، پی یر، امپراتوری هخامنشیان، به ترجمۀ ناهید فروغان، تهران، فروزان روز، 1385ش.
• پوربهمن، فریدون، پوشاک در ایران باستان، تهران، امیرکبیر، 1386ش.
• «پوشش زنان در دوران هخامنشیان چگونه بود؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 17 خرداد 1402ش.
• «جایگاه زنان در دورۀ هخامنشیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1399ش.
• «حقوق زنان در دورۀ هخامنشیان»، وب‌سایت بیتوته تاریخ بازدید: 17 خرداد 1402ش.
• «زنان دربار هخامنشی: از آتوسا دختر کوروش تا همسران دیگر داریوش+عکس»، وب‌سایت سیمرغ، تاریخ درج مطلب: 19 دی 1401ش.
• «شگفتی‌های 6 زن قدرتمند ایرانی+تصاویر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1396ش.
• ضیاء‌پور، جلیل، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1343ش.
• ویسهوفر، یوزف، ایران باستان، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران، ققنوس، چ10، 1377ش.