نمایش مبدأ برای زن در قوم بلوچ

{{درشت|'''زن بلوچ؛'''}} نقش و جایگاه زنان در قوم بلوچ.

زن بلوچ، همواره در زندگی خانوادگی و اجتماعی، هم‌گام مردان به کنشگری فعال پرداخته است؛ اما با توجه به‌ویژگی‌های جامعهٔ سنتی و فرهنگ نادیده‌انگاری نقش زنان، همیشه تلاش‌های آنان مغفول مانده است. ساختار فرهنگی و مشکلات اقتصادی در محرومیت زنان نقش عمده را دارد. بعد از [[انقلاب اسلامی]] در ایران و دو دههٔ گذشته در افغانستان وضعیت زنان بلوچ بهبود نسبی یافته است.

==حرمت زن در فرهنگ بلوچی==
زن در فرهنگ بلوچ‌ها، حرمت دارد و شکستن این حرمت، گناهی نابخشودنی است که هیچ چیز جلودار تقاص آن نیست؛ حتی در دوران ایلغار و شبیخون‌ها به روستاها و طوایف مختلف که هرگونه ظلم و کشتار جواز داشت، بی‌حرمتی به زن پذیرفته نبود و این باور وجود داشت که دست غیبی همیشه به انتقام‌جویی زن می‌آید. بر این اساس، اگر هنگام حمله، زنی بر سر راه می‌نشست و به اصطلاح، '''میارچادر''' می‌کرد، مهاجمان از حمله منصرف می‌شدند. مجازات قتل زن در فرهنگ بلوچ به‌مراتب شدیدتر از قتل یک مرد است و «سه خون» محسوب می‌شود؛ کشتن یا هتک حرمت زن بلوچ، مجوزی برای قتل‌عام خانوادهٔ متجاوز است. اگر [[خون‌بس|خون‌بست]] در میان آید، هفت دختر به خانوادهٔ زن کشته‌شده، داده می‌شود. همچنین برداشتن سرپوش از سر زن، سیلی‌زدن و آسیب‌رساندن به دست زن، در حکم یک قتل است. زن بلوچ با وجود چنین حرمتی، محرومیت‌های شدیدی نیز دارد.<ref>[https://womenresearch.ir/article-1-26-fa.html جانب‌الهی فیروزآبادی، «مظلومیت و قهاریت زن بلوچ»، 1399ش، ص68.]</ref>

زن در [[قوم بلوچ]] در تمام فعالیت‌های قومی، حضور گمنام دارد و این تلاش‌ها با نام و نشان خود آنها شناخته نمی‌شود. امروزه با تغییر نظام‌ها و تعریف معیارهای جدید برای [[مشارکت اجتماعی زن]]، وضعیت زنان بلوچ اندکی بهبود یافته است.<ref>[https://braanz.news/fa/the-status-of-the-baluch-women-in-the-society/ «جایگاه و ارزش زن بلوچ در جامعه سنتی بلوچستان»، وبلاگ برانز.]</ref>

==جایگاه خانوادگی زن در قوم بلوچ==
با وجود تعصب شدید دربارهٔ حرمت زن در فرهنگ بلوچی، زن بلوچ در [[خانواده]] به‌صورت سنتی تابع مرد بوده و اختیار چندانی ندارند. جامعهٔ سنتی بلوچ، مردمحور است و به‌طور معمول شهر و [[بازار]] مناطق بلوچ‌نشین چهرهٔ مردانه دارد و زنان بلوچ فقط در اماکنی مانند خانه‌های بهداشت و [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه‌های]] قرآن، به‌راحتی حضور می‌یابند.<ref>[http://www.ensafnews.com/304037/فرزندآوری-بالا-در-سیستان-و-بلوچستان،-م/ «فرزندآوری بالا در سیستان و بلوچستان مسئلۀ فرهنگی یا مکانیسم دفاعی»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.]</ref>

بسیاری از زنان بلوچ در [[خانه]] با انواع خشونت‌ها از طرف شوهر، فامیل زن و خانوادهٔ شوهر روبه‌رو هستند. در خانواده‌های بلوچ همچنان علاقه به فرزند پسر بیشتر است و زن به‌دلیل دختر زاییدن، با خشونت و گاهی [[طلاق در قوم بلوچ|طلاق]] یا ازدواج مجدد همسر مواجه می‌شود. در جامعهٔ [[مردسالاری|مردسالار]] بلوچ، [[خشونت علیه زن|خشونت علیه زنان]] در قالب ازدواج اجباری، [[چندهمسری در قوم بلوچ|چندهمسری]]، طلاق‌های بی‌مورد، کار سخت و خشونت‌های فیزیکی روبه‌رو هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/462530/مطالعه-کیفی-خشونت-علیه-زنان-بلوچ رئیسی و بوستانی، «مطالعه کیفی خشونت علیه زنان بلوچ»، 1400ش، ص53-56.]</ref>

هرچند مناطق بلوچ‌نشین ایران در صدر جدول خشونت علیه زنان قرار دارد، اما خانواده‌ها و پدرانی هم هستند که دختران و زنان خود را تشویق می‌کنند و برای رسیدن به اهداف‌شان آنها را حمایت می‌کنند.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/50534/رؤیاهای-%C2«Ø²ÛØ¨Ø§%C2»-Ø¨Ø±Ø§Û-Ø²Ù0Ø§Ù-Ø¨ÙÙÚ.html «موفق‌ترین زن حوزه کارآفرینی در سال 97 چه کسی بود؟»، وب‌سایت روزنامۀ همشهری.]</ref>

==نقش خانوادگی زن در قوم بلوچ==

===تشکیل خانواده===
در برخی مناطق بلوچ‌نشین همچنان دختران در بازه سنی ۹ تا ۱۵ سال، [[ازدواج]] می‌کنند.<ref>[http://chabahargasht.ir/post-107 «عروسی بلوچ»، وب‌سایت چابهارگشت.]</ref> زن بلوچ در [[همسرگزینی دختران|همسرگزینی]]، آزادی و اختیار چندانی ندارد و به‌صورت فرهنگی، [[پدر]] و مادر نقش تعیین‌کننده‌ای در ازدواج فرزندان و به‌ویژه دختران دارند.<ref>[https://womenresearch.ir/article-1-26-fa.html جانب‌الهی فیروزآبادی، «مظلومیت و قهاریت زن بلوچ»، 1399ش، ص69-72.]</ref>

===نقش مدیریتی===
در سبک زندگی مردم بلوچ، به‌دلیل ویژگی‌های شغلی مردان و غیبت طولانی و مکرر آنها از [[خانه]]، زنان به‌صورت معمول، [[سرپرستی خانواده]] و [[فرزندپروری|تربیت فرزندان]] را بر عهده دارند. زنان بلوچ در تحکیم بنیاد خانواده نیز نقش اساسی دارند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/412869/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8% افتاده، «زنان بلوچ، قهرمان زندگی در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref>

===فرزندآوری===
سازمان ثبت احوال ایران، در ۱۴۰۲ش، میانگین سن نخستین [[فرزندآوری]] زنان [[سیستان]] و بلوچستان را ۲۲٫۶ اعلام کرده است.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/308616 «چالش‌های جمعیت از ضرورت کاهش سن ازدواج تا سلامت مادر و کودک»، وب‌سایت پیشخوان.]</ref> آمار فرزندآوری در قوم بلوچ تحت تأثیر عواملی چون وضعیت [[زندگی]]، شرایط اقتصادی و [[اشتغال در قوم بلوچ|اشتغال]]، باورهای مذهبی ـ سیاسی و اشتیاق به فرزند پسر قرار دارد. در فرهنگ قوم بلوچ به فرزندآوری به‌عنوان نعمت الهی توجه ویژه‌ای می‌شود.<ref>[http://www.ensafnews.com/304037/فرزندآوری-بالا-در-سیستان-و-بلوچستان،-م/ «فرزندآوری بالا در سیستان و بلوچستان مسئلۀ فرهنگی یا مکانیسم دفاعی»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.]</ref>

===نقش تربیتی===
زنان بلوچ همواره تلاش می‌کنند که تمام داشته‌های هنری خود را به دختران خود انتقال دهند<ref>[https://www.kojaro.com/history-art-culture/192710-baloch-people-history-features/ آذرنیوش، «قوم بلوچ آداب و رسوم، تاریخچه و طوایف بلوچ»، وب‌سایت کجارو.]</ref> و فرزندان خود را شجاع، متعهد، [[مسئولیت‌پذیری|مسئولیت‌پذیر]] در قبال [[دین]]، [[خانواده]] و جامعه، بار آورند.<ref>[https://virgool.io/@bramsh.ir/%EF%BA%9F%EF%BA%8E%EF%AF%BE%EF%AE%95%EF%BA%8E%D9%87-%D8%B2%EF%BB%A7%EF%BA%8E%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%EF%BA%A3%EF%BB%A4%EF%BA%8E%EF%BA%B3%EF%BB%AA-%EF%BB%AB%EF%BA%8E%DB%8C-%EF%BA%91%EF%BB%A0%EF%BB%AE%EF%AD%BC%EF%BA%B4%EF%BA%98%EF%BA%8E%D9%86-xrvph92sfkrx «جایگاه زنان در حماسه‌های بلوچستان»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

===اشتغال خانگی===
در جامعهٔ سنتی بلوچ، زنان در کنار رسیدگی به امور منزل مانند شست‌وشو، رفت‌وروب، تهیهٔ غذا و نگهداری از فرزندان، به تهیهٔ آب آشامیدنی از فاصله‌های بسیار دور<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/412869/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8% افتاده، «زنان بلوچ، قهرمان زندگی در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref> و [[صنایع دستی]] چون سوزن‌دوزی، سفال‌گری و بافندگی می‌پردازند و این فعالیت‌ها در انحصار زنان است.<ref>[https://sppl.ui.ac.ir/article_15969.html میرلطفی و دیگران، «بررسی نقش کار پنهان زنان در سطح رفاه خانوار روستایی، مطالعه موردی زنان روستایی شهرستان هامون»، 1392ش، ص49-66.]</ref>

==کنشگری سیاسی زنان بلوچ==

===زنان بلوچ در عرصه نبرد===
قوم بلوچ در تجربهٔ تاریخی خود شاهد حماسه‌آفرینی زنان در میدان نبرد بوده است؛ در فتح دهلی و [[جنگ]] همایون‌شاه و شیرشاه سوری، میرچاکر رئیس طایفهٔ رندها و میرگواهرم رئیس طایفهٔ لاشاری‌ها با لشکری به حمایت همایون‌شاه رفتند. خواهر بزرگ میرچاکر به‌نام بانری یا بادری (بدری) که زنی شجاع و شمشیرزن ماهری بود، شیرشاه را دست‌گیر کرده و به همایون‌شاه تحویل می‌دهد؛ در عوض همایون پس از تخت‌نشینی، سرزمین‌های وسیعی را در سند، بلوچستان و پنجاب به سرداران این دو طایفه می‌دهد. حکایت‌هایی نیز وجود دارد که مادران و زنان بلوچ مانند لالین مادر دودا، گراناز همسر لالّا و کمبر و مادر و خواهر دادشاه، در نبردها مشوق و پشتیبان فرزندان، برادران و شوهران خود بوده‌اند و کشته شدن آنها را در میدان جنگ سبب افتخار می‌دانستند و [[جشن]] می‌گرفتند. در گذشته گاهی زن سبب خونین‌ترین نبردها میان طوایف می‌شد و گاهی هم با پادرمیانی زن (چادری لَمپ) از درگیری‌های خونین طوایف جلوگیری می‌شد.<ref>[https://virgool.io/@bramsh.ir/ïºïºï¯¾ï®ïºÙ-Ø²ï»§ïºÙ-Ø¯Ø±-ïº£ï»¤ïºïº³ï»ª-ï»«ïºÛ-ïºï»%A0%EF%BB%AE%EF%AD%BC%EF%BA%B4%EF%BA%98%EF% «جایگاه زنان در حماسه‌های بلوچستان»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

===نقش زنان بلوچ در قدرت سیاسی بزرگان بلوچ===
در گذشته، بسیاری از بزرگان بلوچ، قدرت سیاسی خود را مدیون زنان، دختران و خواهران خود هستند که با ازدواج‌های سیاسی و حمایت آنها، قدرت خود را بسط می‌دادند.<ref>[https://womenresearch.ir/article-1-26-fa.html جانب‌الهی فیروزآبادی، «مظلومیت و قهاریت زن بلوچ»، 1399ش، ص73-75.]</ref>

===مشارکت زنان بلوچ در مسائل سیاسی و اجتماعی===
در سال‌های اخیر با تحول در ساختار و نگرش جامعه، مشارکت سیاسی زنان بلوچ، به‌رغم چالش‌های اجتماعی و خانوادگی، رو به افزایش است.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_78681_5e75b7b749ab131d76ca430e96ef1956.pdf رئیسی و دیگران، «موانع نهادی مشارکت سیاسی زنان منطقۀ بلوچستان»، 1399ش، ص314-315.]</ref> از میان زنان بلوچ در دوران تلاش ایرانیان برای پیروزی [[انقلاب اسلامی]] تعدادی به [[شهادت]] رسیدند<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/8978448/معرفی-14-شهیده-زن-سیستان-و-بلوچستان «معرفی 14 شهیده زن سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری بسیج.]</ref> و بعد از پیروزی انقلاب نیز کوشیده‌اند تا حضور پررنگ‌تری در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی داشته باشند.<ref>[https://www.farsnews.ir/sistan-baluchestan/news/14011216000554/زن-بلوچ-در-ابعاد-مختلف-فرهنگی-اجتماعی «زن بلوچ در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی حضور دارد»، خبرگزاری فارس.]</ref> در جمهوری اسلامی ایران، زنان بلوچ به مناصب سیاسی چون فرمانداری، معاون فرمانداری، بخشداری و عضویت در شورای شهر، راه یافته‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_138859.html رئیسی و خسروی، «توانمندسازی و مشارکت سیاسی اجتماعی زنان بلوچ بعد از انقلاب اسلامی ایران»، 1400ش، ص15.]</ref> در انتخابات ۱۳۹۶ش افغانستان نیز ۴۰درصد شرکت‌کنندگان [[نیمروز|ولایت نیمروز]] که مرکز بلوچ‌های افغانستان است، زنان بودند و یک زن بلوچ چندین دوره به نمایندگی از ولایت نمیروز، عضو مجلس نمایندگان بود.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2017/09/23/حضور-زنان-برای-کار-در-ادارات-دولتى-نيمر/ «حضور زنان برای کار در ادارات دولتی نیمروز رو به افزایش است»، آژانس خبری پژواک.]</ref>

==کنشگری اقتصادی زنان بلوچ==
در فرهنگ قوم بلوچ، فعالیت اقتصادی زن در خانه و کنار [[خانواده]] تعریف شده است. در جامعهٔ سنتی بلوچ، زنان در فعالیت‌های [[مشارکت زنان در کشاورزی|کشاورزی]] و [[مشارکت زنان در دامداری|دامداری]] پابه‌پای مردان مشارکت دارند؛ اما ارزش اقتصادی تلاش آنها از دید جامعه و سیاست‌گذاران پنهان مانده و حتی خود زنان [[مدیریت اقتصادی زنان|نقش اقتصادی]] خود را باور ندارند؛ در حالی‌که سن کاری و ساعت کاری زنان به‌مراتب بیشتر از مردان است.<ref>[https://sppl.ui.ac.ir/article_15969.html میرلطفی و دیگران، «بررسی نقش کار پنهان زنان در سطح رفاه خانوار روستایی، مطالعه موردی زنان روستایی شهرستان هامون»، 1392ش، ص49-66.]</ref> [[اشتغال زن|اشتغال]] بیرون از خانهٔ زنان در [[سیستان]] و بلوچستان، بیشتر شامل آموزش و پرورش،<ref>[https://www.irna.ir/news/81344576/%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3% «زن و نقش و جایگاه ارزنده آن در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> ادارات دولتی،<ref>[https://www.irna.ir/news/82529335/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9% «ارتقای مشارکت‌های اجتماعی زنان سیستان و بلوچستان در عرصۀ مدیریت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> [[صنایع دستی بلوچ|صنایع دستی]]<ref>[https://www.farsnews.ir/sistan-baluchestan/news/14020710000167/%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%BA%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B0-%D8%A8%D8%A7% «اشتغال‌زایی کارآفرین بلوچ برای 200 بانوی سروانی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و مؤسساتی است که برای زنان فعالیت می‌کنند.<ref>[http://www.ensafnews.com/304037/فرزندآوری-بالا-در-سیستان-و-بلوچستان،-م/ «فرزندآوری بالا در سیستان و بلوچستان مسئلۀ فرهنگی یا مکانیسم دفاعی»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.]</ref> در ولایت نیمروز مرکز بلوچ‌های افغانستان در ۱۴۰۰ش، ۵۹٫۱۴درصد آموزگاران، زن بودند.<ref>[https://moe.gov.af/dr/پروفایل-ها «پروفایل معارف ولایت نیمروز سال 1401»، وب‌سایت وزارت معارف.]</ref>

زنان در بخش بهداشت، پلیس و دیگر نهادهای دولتی حضور داشته‌اند و طبق گزارش‌ها مراجعه زنان به ادارات دولتی جهت کار رو به افزایش بوده است.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2017/09/23/حضور-زنان-برای-کار-در-ادارات-دولتى-نيمر/ «حضور زنان برای کار در ادارات دولتی نیمروز رو به افزایش است»، آژانس خبری پژواک.]</ref> در این ولایت تعدادی از زنان در تجارت آنلاین،<ref>[https://pajhwok.com/fa/2022/10/16/a-group-of-nimrozi-women-have-provided-employment-to-hundreds-of-women-through-online-trading/ «گروپی از زنان نیمروز از طریق تجارات آنلاین برای صدها زن زمینۀ کار فراهم کرده‌اند»، آژانس خبری پژواک.]</ref> [[خیاطی]]<ref>[https://pajhwok.com/fa/2023/07/29/a-lady-in-nimroz-has-provided-training-for-dozens-of-girls-in-tailoring/ «خانمی در نیمروز برای ده‌ها دختر زمینۀ آموزش حرفۀ خیاطی را فراهم کرده است»، آژانس خبری پژواک.]</ref> و [[صنایع دستی]] فعالیت دارند که این روند بعد از محدودیت‌های ایجاد شده از سوی طالبان، افزایش یافته است.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2015/12/27/خامک-دوزى-بلوچى-در-نيمروز-رونق-يافته-اس/ «خامک‌دوزی بلوچی در نیمروز رونق یافته است»، آژانس خبری پژواک.]</ref>

در گذشته با توجه به غلبهٔ فرهنگ مردسالارانه و عدم استقلال مالی زنان در جامعهٔ بلوچ، زنان فرصت و توان کارآفرینی نداشتند؛ اما در سال‌های اخیر تعدادی از زنان چون آمنه درخشان (با کمک کمیتهٔ امداد امام خمینی)،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5648146/کارآفرینی-برای-۲۰۰-بانوی-بلوچ-توسط-راهبر-ش «کارآفرینی برای 200 بانوی بلوچ توسط راهبر شغلی کمیته امداد»، خبرگزاری مهر.]</ref> سارا قادری مسؤول تعاونی «دوچ بلوچ»،<ref>[https://www.irna.ir/news/85226900/ÙØ¹Ø§ÙÛØª-Û·Û°Û°-Ø²Ù-Ø±ÙØ³ØªØ§ÛÛ-Ø³ÛØ³ØªØ§Ù-Ù-Ø¨ÙÙÚØ³ØªØ§Ù-Ø¯Ø±-Û «فعالیت 700 زن روستایی سیستان و بلوچستان در یک تعاونی / برنامه‌ریزی برای صادرات دوباره»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> زیتون حسین‌پور،<ref>[https://www.farsnews.ir/sistan-baluchestan/news/14020320000070/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-30-%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9% «کارآفرینی بانوی بلوچ برای 30 نفر با استفاده از هنر سوزن‌دوزی»، خبرگزاری فارس.]</ref> نارویی،<ref>[http://pooldarsho.ir/گام‌های-بلند-بانوی-بلوچ-کارآفرین-در-ک/ «گام‌های بلند بانوی بلوچ کارآفرین در کارگاه کوچک سوزن‌دوزی»، وب‌سایت پولدار شو.]</ref> فرحناز سالاری (با همکاری کمیتهٔ امداد امام خمینی)<ref>[https://www.farsnews.ir/sistan-baluchestan/news/14020710000167/%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%BA%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B0-%D8%A8%D8%A7% «اشتغال‌زایی کارآفرین بلوچ برای 200 بانوی سروانی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و زیبا عزیزی (با همکاری کمیته امداد امام علی)<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/50534/رؤیاهای-%C2«Ø²ÛØ¨Ø§%C2»-Ø¨Ø±Ø§Û-Ø²Ù0Ø§Ù-Ø¨ÙÙÚ.html «موفق‌ترین زن حوزه کارآفرینی در سال 97 چه کسی بود؟»، وب‌سایت روزنامۀ همشهری.]</ref> و زنانی در ولایت نیمروز افغانستان، کارگاه‌های خیاطی،<ref>[https://pajhwok.com/fa/2023/07/29/a-lady-in-nimroz-has-provided-training-for-dozens-of-girls-in-tailoring/ «خانمی در نیمروز برای ده‌ها دختر زمینۀ آموزش حرفۀ خیاطی را فراهم کرده است»، آژانس خبری پژواک.]</ref> تجارت آنلاین<ref>[https://pajhwok.com/fa/2022/10/16/a-group-of-nimrozi-women-have-provided-employment-to-hundreds-of-women-through-online-trading/ «گروپی از زنان نیمروز از طریق تجارات آنلاین برای صدها زن زمینۀ کار فراهم کرده‌اند»، آژانس خبری پژواک.]</ref> و کارگاه‌های صنایع‌دستی راه‌اندازی کرده و برای صدها زن زمینهٔ شغلی فراهم کرده‌اند.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2015/12/27/خامک-دوزى-بلوچى-در-نيمروز-رونق-يافته-اس/ «خامک‌دوزی بلوچی در نیمروز رونق یافته است»، آژانس خبری پژواک.]</ref>

==کنشگری فرهنگی و هنری زن بلوچ==

===زن بلوچ در عرصه شعر و ادبیات===
زنان بلوچ در حفظ و انتقال قدیمی‌ترین شعرهای بلوچی که در جشن تولد، نوازش [[کودک]]، خواباندن طفل در گهواره و هنگام سوگواری برای [[جوانی|جوانان]] خوانده می‌شود، نقش اساسی داشته‌اند. آنها همچنین در ماندگاریِ اشعار نازینک ویژهٔ مراسم عروسی و اشعار حماسی موتک مانند منظومه‌های بی‌بگرک و گراناز، دودا و بالاچ، دوستین و شیرین، کوشا بوه‌اند.<ref>[http://mehrestanonline.blogfa.com/post/92 اربابی، «زن بلوچ در ادبیات شفاهی»، وبلاگ مهرستان آنلاین.]</ref> محققان براین باورند که سرایندگان این اشعار نیز زنان بوده‌اند. از منظر صاحب‌نظران، امروزه نیز زنان بلوچ چون بانک‌سیمک، زینت‌ثنا، ملک‌گوهر، زاهده رئیسی، زینت شه‌بخش، نسرین بهجتی، پروانه جنگی‌زهی و شاعر پارسی‌سرای بلوچ رابعه خضداری از بلوچستان پاکستان، در ادبیات معاصر نسبت به مردان بلوچ پیش‌قدم هستند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/09/11/1888864/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D «مبارزه بانوی برترجهان با حقوق نابرابر آموزش دختران در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

===زن بلوچ در عرصه آموزش===
زنان بلوچ که در گذشته فرصتی برای آموزش نداشتند، در ایران پس از انقلاب اسلامی و دو دههٔ اخیر در افغانستان، به‌رغم محدودیت‌های محیطی، فرهنگی و اقتصادی، در بخش آموزش و پرورش پیش‌گام‌تر از مردان بوده‌اند. زیبا عزیزی زن بلوچ ایرانی در سال ۲۰۱۸م، توسط بنیاد جهانی زنان به‌عنوان چهارمین زن برتر روستایی در جهان و اولین زن فعال روستایی در ایران برگزیده شد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/09/11/1888864/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D «مبارزه بانوی برترجهان با حقوق نابرابر آموزش دختران در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> بر اساس آمار ارائه شده در سال ۱۴۰۱ش، در ولایت نیمروز افغانستان نیز زنان بیشتر از مردان در بخش آموزش فعالیت داشته‌اند.<ref>[https://moe.gov.af/dr/پروفایل-ها «پروفایل معارف ولایت نیمروز سال 1401»، وب‌سایت وزارت معارف.]</ref>

===زن بلوچ در عرصه موسیقی===
زن بلوچ در عرصهٔ [[موسیقی]] نیز جایگاه شناخته‌شده‌ای دارد؛ در اصطلاح بلوچی به خوانندهٔ زن «نازینک» و به آواهای او «بانگه‌واز» گفته می‌شود. موسیقی زنان بلوچ به انواع سَپَت‌ها (ستایش و تمجیدها)، وَزبَت/ وَزبَد (ترانهٔ توصیفی آیینی)، لالو/ لار (نوعی ترانهٔ ستایشی و نیایشی جهت شکرگزاری) و لیلوها ([[لالایی]]) تقسیم می‌شود. در گذشته ترانهٔ ذهیروک که بخش عمدهٔ آواهای بلوچی را تشکیل می‌داد، توسط زنان خوانده می‌شد و امروزه توسط مردان با ساز خوانده می‌شود. زنان بلوچ ترانه‌ها را بیشتر به‌صورت گروهی می‌خوانند.<ref>[http://dsmba.blogfa.com/post/93 بزی‌الری، «نقش زنان در موسیقی بلوچ»، وبلاگ دستان سیستانی.]</ref> رحموک نصرتی دارای مدرک درجه یک هنر و عضو مؤسسهٔ هنرمندان پیشکسوت بوده<ref>[https://jahanesanat.ir/درگذشت-بانوی-آوازخوان-بلوچ/182927/ «درگذشت بانوی آوازخوان بلوچ»، وب‌سایت روزنامۀ جهان صنعت.]</ref> و زبیده آزاد و شمشی بهروز در خواندن آوازهای بلوچی، شهرت جهانی دارند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/406800/تصاویر-ماجرای-تابوشکنی-دو-زن-بلوچ «تصاویر ماجرای تابوشکنی دو زن بلوچ»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

===زن بلوچ در عرصه هنرهای دستی===
هنر دستی زنان بلوچ شهرت جهانی دارد و کارشناسان، آنها را میراث‌دار اصلی فرهنگ بلوچی می‌دانند. بانوان بلوچ در [[سوزن‌دوزی مردم بلوچ|سوزن‌دوزی]]، [[سفال‌گری مردم بلوچ|سفال‌گری]] و بافندگی، می‌کوشند تا از طریق ترسیم شکل‌های هندسی، طبیعت، نگاره‌های گیاهی و حیوانی و اعضای بدن انسان مانند چشم و دست، فرهنگ کشاورزی، عشایری و دام‌پروری خود را بازنمایی کنند. هنر دستی زن بلوچ، در کنار آرزوها و تخیلات، از باورهای مذهبی و اجتماعی، تاریخ، جنگ‌آوری، سلحشوری و داستان‌های حماسی مردم بلوچ حکایت می‌کند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82284982/ØµÙØ§ÛØ¹-Ø¯Ø³ØªÛ-Ø³ÛØ³ØªØ§Ù-Ù-Ø¨ÙÙÚØ³ØªØ§Ù-Ø§ÙØ¬-ÙÙØ±-Ù-Ø²ÛØ¨Ø§Û «صنایع دستی سیستان و بلوچستان اوج هنر و زیبایی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

==ورزش و بازی‌های دختران بلوچ==
دختران بلوچ به بازی‌های محلی و سنتی چون هفت‌سنگ، طناب‌بازی، حله‌زنی، دارت<ref>[https://www.asrehamoon.ir/news/87240/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D8%AA% «مسابقات بومی و محلی بین دختران و مادران بلوچ»، پایگاه خبری عصر هامون.]</ref> و شترسواری علاقه دارند<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/11/28/1659461/%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%B4%D8%AA%D8%B1%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9% «سیستان و بلوچستان مسابقه شترسواری زنان بلوچ در تالاب خشک جازموریان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> که در کانون فرهنگی اجتماعی استان سیستان و بلوچستان ثبت شده است و به‌صورت رسمی برگزار می‌شود. هم‌چنین دختران بلوچ به ورزش‌های رزمی، علاقهٔ زیادی دارند. طبق آمار ارائه شده از سوی ادارهٔ کل ورزش و جوانان سیستان و بلوچستان در سال ۱۴۰۱ش، ۱۲هزار ورزشکار بانو در این استان، در رشته‌های مختلف فعالیت داشته‌اند.<ref>[http://www.zanannews.ir/FullNews.aspx?nid=145281 «سازمان‌دهی 12 هزار ورزشکار زن در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری زنان ایران.]</ref>

==چهره‌های سیاسی و علمی معاصر==
زیبا عزیزی، چهارمین زن روستایی برتر جهان، شهلا دهواری، اولین زن بلوچ دارای مدرک خلبانی در امارات، حمیرا ریگی سفیر پیشین ایران در برونئی، فریده یوسفی استاد دانشگاه،<ref>[https://virgool.io/@bramsh.ir/ïºïºï¯¾ï®ïºÙ-Ø²ï»§ïºÙ-Ø¯Ø±-ïº£ï»¤ïºïº³ï»ª-ï»«ïºÛ-ïºï»%A0%EF%BB%AE%EF%AD%BC%EF%BA%B4%EF%BA%98%EF% «جایگاه زنان در حماسه‌های بلوچستان»، وبسایت ویرگول.]</ref> فاطمه بلوچی‌پور عضو انجمن روزنامه‌نگاران [[مسلمان]] و استاد دانشگاه،<ref>[https://rasaneh.farhang.gov.ir/fa/newsagency/15316/زنان-در-عرصه-رسانه-5-فاطمه-بلوچی-پور «زنان در عرصه رسانه: فاطمه بلوچی‌پور»، وب‌سایت دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها.]</ref> ساره امیری وزیر علوم پیشرفتهٔ امارات،<ref>[https://www.didbaniran.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%AB-5/87539-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9% «ساره امیری کیست؟ وزیر علوم پیشرفته امارات یا دختر بلوچ»، پایگاه خبری تحلیلی دیده‌بان ایران.]</ref> فریده حمیدی عضو پیشین پارلمان افغانستان<ref>[https://pajhwok.com/fa/2017/09/23/حضور-زنان-برای-کار-در-ادارات-دولتى-نيمر/ «حضور زنان برای کار در ادارات دولتی نیمروز رو به افزایش است»، آژانس خبری پژواک.]</ref> و یسرا سلیمانی قهرمان هفت دوره مسابقات ریاضی جهان،<ref>[https://www.arshehonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-118/104593-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D9%86%D8%AE%D8%A8%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A «دختر نخبۀ سیستان و بلوچستان قهرمان مسابقات ریاضی جهان شد»، وب‌سایت عرشه آنلاین.]</ref> از چهره‌های شاخص این قوم هستند.

==پوشش زن بلوچ==
لباس زنان بلوچ، گران‌قیمت است و از پارچه‌های مرغوب نخی و [[ابریشم|ابریشمی]] تهیه شده و با [[سوزن‌دوزی]]، بلوچ‌دوزی، پریواردوزی و آیینه‌دوزی تزیین می‌شود. [[زنان بلوچ]] از جامک، پاجامک و سریک (نوعی روسری) استفاده می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref> زنان بلوچ از گوشواره‌های نالوک، چلمپ، والی، بادی، جمکه و کید (آویز مو)، کپگو (گردن‌بند)، پادیگ (پابند)، چلا ([[انگشتر]]) و پلوه (آویز بینی) استفاده می‌کنند که از [[طلا]] و نقره ساخته می‌شود.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/baloch-people-traditions «آداب و رسوم مردم بلوچ»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>

==چالش‌های زن بلوچ==
زنان بلوچ به‌رغم آن‌که بخش عظیم بار زندگی در [[خانواده]] را برعهده دارند، در کنار نادیده‌انگاری با موانع متعدد خانوادگی و اجتماعی روبه‌رو هستند و فرصت برای حضور در جامعه و استفاده از استعدادهای خدادادی را کمتر دارند. محققان معتقدند که مشکلات اقتصادی، ساختار فرهنگی و اجتماعی، نبود برنامهٔ دقیق برای حمایت از فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی زنان، سرمایه‌گذاری اندک دولت‌ها جهت اشتغال زنان و ناعادلانه بودن معیارهای استخدام، بی‌سوادی یا کم‌سوادی و در دسترس نبودن مراکز آموزشی، موانعی هستند که حضور زنان بلوچ را در جامعه کاهش می‌دهد. از میان چالش‌ها، فرهنگ [[مردسالاری]]، تعصبات خانوادگی و تبعیض بین دختر و پسر در جامعهٔ بلوچ، جایگاه اول را دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/433422/%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B9-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D کریم‌زاده و دیگران، «موانع مشارکت زنان بلوچ در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی»، 1395ش، ص71.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* «آداب و رسوم مردم بلوچ»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۳۹۹ش.
* آذرنیوش، زهرا، «بلوچ آداب و رسوم، تاریخچه و طوایف بلوچ»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۰ش.
* اربابی، محمد، «زن بلوچ در ادبیات شفاهی»، وبلاگ مهرستان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲ فروردین ۱۳۹۰ش.
* «ارتقای مشارکت‌های اجتماعی زنان سیستان و بلوچستان در عرصهٔ مدیریت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
* «اشتغال‌زایی کارآفرین بلوچ برای ۲۰۰ بانوی سراوانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۲ش.
* افتاده، علی‌اصغر، «زنان بلوچ، قهرمان زندگی در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
* بزیالری، مهدی، «نقش زنان در موسیقی بلوچ»، وبلاگ دستان سیستانی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۹۲ش.
* «پروفایل ولایت نیمروز سال ۱۴۰۱»، وب‌سایت وزارت معارف، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۴۰۲ش.
* «تصاویر ماجرای تابوشکنی دو زن بلوچ»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۹۸ش.
* جانب‌الهی فیروزآبادی، محمدسعید، «مظلومیت و قهاریت زن بلوچ»، فصل‌نامهٔ توانمندسازی زنان و جامعهٔ پایدار، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۱، بهار ۱۳۹۹ش.
* «جایگاه و ارزش زن بلوچ در جامعه سنتی بلوچستان»، وبلاگ برانز، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۴۰۲ش.
* «جایگاه زنان در حماسه‌های بلوچستان»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۴۰۲ش.
* «چالش‌های جمعیت از ضرورت کاهش سن ازدواج تا سلامت مادر و کودک»، وب‌سایت روزنامهٔ کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
* «حضور زنان برای کار در ادارات دولتی نیمروز رو به افزایش است»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۷م.
* «خامک‌دوزی بلوچی در نیمروز رونق یافته است»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دسامبر ۲۰۱۵م.
* «خانمی در نیمروز برای ده‌ها دختر زمینهٔ آموزش خیاطی را فراهم کرده است»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ جولای ۲۰۲۳م.
* «درگذشت بانوی آوازخوان بلوچ»، وب‌سایت روزنامهٔ جهان صنعت، تاریخ درج مطلب: ۸ جون ۲۰۲۱م.
* «دختر نخبهٔ سیستان و بلوچستان قهرمان مسابقات ریاضی جهان شد»، وب‌سایت عرشه آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
* رئیسی، ماه‌نور، و خسروی، ملک‌تاج، «توانمندسازی و مشارکت سیاسی اجتماعی زنان بلوچ بعد از انقلاب اسلامی ایران»، فصل‌نامهٔ رهیافت انقلاب اسلامی، سال پانزدهم، شمارهٔ ۵۵، تابستان ۱۴۰۰ش.
* رئیسی، سمیه و بوستانی، داریوش، «مطالعه کیفی خشونت علیه زنان بلوچ»، فصل‌نامهٔ زن و جامعه، ۱۴۰۰ش.
* رئیسی، سیما و دیگران، «موانع نهادی مشارکت سیاسی زنان منطقهٔ بلوچستان»، فصل‌نامهٔ زن در توسعه و سیاست، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۲، تابستان ۱۳۹۹ش.
* «زن و نقش و جایگاه ارزنده آن در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۳۹۳ش.
* «زنان در عرصه رسانه: فاطمه بلوچی‌پور»، وب‌سایت دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۰ش.
* «زنان بلوچ مدافعان ساختار ادبی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه بلوچستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
* «ساره امیری کیست؟ وزیر علوم پیشرفته امارات یا دختر بلوچ»، پایگاه خبری تحلیلی دیده‌بان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۹ش.
* «سازمان‌دهی ۱۲ هزار ورزشکار زن در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری زنان ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «سیستان و بلوچستان مسابقه شترسواری زنان بلوچ در تالاب خشک جازموریان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۳۹۶ش.
* «صنایع دستی سیستان و بلوچستان اوج هنر و زیبایی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۵ش.
* «عروسی بلوچ»، وب‌سایت چابهارگشت، تاریخ بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۲ش.
* «فرزندآوری بالا در سیستان و بلوچستان مسألهٔ فرهنگی یا مکانیسم دفاعی»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۴۰۰ش.
* «فعالیت ۷۰۰ زن روستایی سیستان و بلوچستان در یک تعاونی / برنامه‌ریزی برای صادرات دوباره»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۲ش.
* «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
* «کارآفرینی برای ۲۰۰ بانوی بلوچ توسط راهبر شغلی کمیته امداد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
* «کارآفرینی بانوی بلوچ برای ۳۰ نفر با استفاده از هنر سوزن‌دوزی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
* کریم‌زاده، مجید و دیگران، «موانع مشارکت زنان بلوچ در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی»، فصل‌نامهٔ زن و فرهنگ، سال هشتم، شمارهٔ ۳۰، زمستان ۱۳۹۵ش.
* «گام‌های بلند بانوی بلوچ کارآفرین در کارگاه کوچک سوزن‌دوزی»، وب‌سایت پولدار شو، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «گروهی از زنان نیمروز از طریق تجارت آنلاین برای صدها زن زمینهٔ کار را فراهم کرده‌اند»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۲م.
* «مبارزه بانوی برتر جهان با حقوق نابرابر آموزش دخترن در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۷ش.
* «مسابقات بومی و محلی بین دختران و مادران بلوچ»، پایگاه خبری عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
* «معرفی ۱۴ شهیده زن سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۳۹۶ش.
* «موفق‌ترین زن حوزه کارآفرینی در سال ۹۷ چه کسی بود؟»، وب‌سایت روزنامهٔ همشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۷ش.
* میرلطفی، محمودرضا و دیگران، «بررسی نقش کار پنهان زنان در سطح رفاه خانوار روستایی، مطالعه موردی زنان روستایی شهرستان هامون»، مجلهٔ برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، سال سوم، شمارهٔ سوم، پیاپی ۱۰، پاییز ۱۳۹۲ش.
{{پایان منابع}}