نمایش مبدأ برای بخارادوزی

[[پرونده:بخارادوزی.jpg|جایگزین=بخارادوزی|بندانگشتی|بخارادوزی]]
'''بخارادوزی؛''' دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های [[صنایع‌دستی]] تزیینی‌کاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ [[بخارا]] در [[ازبکستان]] نسبت داده می‌شود. این هنر دستی با بهره‌گیری از [[نخ]] و [[سوزن]] بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول [[تاریخ]]، میان [[اقوام ایرانی]] و [[اقوام ترک|ترک]] رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های [[سلجوقیان|سلجوقی]]، [[تیموریان|تیموری]]، [[صفویه|صفوی]] و [[قاجاریه|قاجار]]، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از [[میراث فرهنگی]]، در برخی مناطق تولید می‌شود.

== تعریف بخارادوزی ==
در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع [[رودوزی]]‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/بخارا-دوزی-شیوه‌ی-ابداعی-بخارایی-ها-د/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل [[کتان]]، [[چلوار]]، [[پارچه ابریشمی|ابریشم]]، [[تافته]] و [[پارچه پشمی|پارچهٔ پشمی]] است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر [[ابریشم]] و [[پنبه]] تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر [[بخارادوزی]] را ابداع کرده‌اند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

== تاریخچه ==
بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها میان اقوام ترک و ایرانی ساکن [[آسیای مرکزی]] است.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> این نوع سوزن‌دوزی در دورهٔ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در [[موزه|موزه‌های]] جهان دیده می‌شود.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref> قدیمی‌ترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به [[دوره تیموری|دورهٔ تیموری]] است که سفیر [[اسپانیا]] در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند.<ref name=":0">[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ [[تافته]] و به‌صورت دو رو اجرا کنند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>

در دورهٔ صفویه، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین [[پوشاک]] و [[منسوجات]]، به‌ویژه میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با [[سلیقه|سلیقهٔ]] رایج آن دوره ایجاد شد.<ref>[https://honariran.org/هنر-بخارا-دوزی-تاریخچه،-کاربردها-و-فرص/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref> امروزه این هنر در شهرهایی مانند [[تهران]] احیا شده است.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>

== مراحل و طراحی‌های بخارادوزی ==
[[پرونده:بخارادوزی۱.jpg|جایگزین=طرح گل‌انار - بخارادوزی|بندانگشتی|طرح گل‌انار]]
مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3593129/بخارا-دوزی-میراث-ماندگار-خراسان-بزرگ-از-عهد-سلجوقی «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

== انواع بخارادوزی ==
بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود. 

* سوزنی: در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از [[جهیزیه]]، معمولاً پس از [[مراسم عروسی]] بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند [[گل]]، [[ماه]] و [[ستاره]] تزئین می‌شود. 
* نیم‌سوزنی: در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید و به‌عنوان [[روتختی]] یا دیوارکوب استفاده می‌شود. 
* [[مدالیون]]: با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود. 
* [[بولین‌پوش]]: نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود. 
* [[سجاده]]: با [[محراب|نقش محراب]] برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شود و بخش‌هایی از آن بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند. 
* چُویشب: نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است. 
* تاشکیز: دیوارکوبی است که توسط [[قزاق]]‌ها و [[قرقیز]]ها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.

علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش و خلعت آینه برای کاربردهای روزمره تولید می‌شوند.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>

== انواع سبک‌های بخارادوزی ==
[[پرونده:بخارادوزی۲.jpg|جایگزین=بخارادوزی ازبکستان|بندانگشتی|بخارادوزی که در شهر نورعطا در ازبکستان رایج است ]]
سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. 

* شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله [[تاجیک]]‌ها، [[قوم ازبک|ازبک‌ها]] و [[یهودی|یهودیان]] دارای طیف وسیع‌تری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است. 
* نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است. 
* پسکند واقع در استان [[تاشکند]] به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود.
* [[سمرقند]] دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد. 
* در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن [[خانواده|خانواده‌ای]] پرجمعیت برای [[عروس]] است. 
* نقوش بخارادوزی به‌روش [[قلاب‌دوزی]] در [[شهر سبز]]، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند. 
* قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های [[دوخت ترکمن]] با روش‌های ازبکستان و شمال [[افغانستان]]، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند. 
* سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند [[منورا]] (شمعدان هفت‌شاخه) است. 
* در دوران حاکمیت [[شوروی]] هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون [[داس و چکش]] و [[ستاره پنج پر|ستارهٔ پنج پر]] جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از [[رسم‌الخط فارسی]] به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>

== اقتصاد بخارادوزی ==
[[اقتصاد هنر]] بخارادوزی بر پایهٔ تولید و عرضهٔ محصولات تزیینی و کاربردی استوار است. بازار مصرف این محصولات، علاوه بر بازارهای سنتی و نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، به حوزه‌های مدرن‌تری همچون [[صنعت مد]] و [[دکوراسیون داخلی]] نیز گسترش یافته است. همچنین، بخش آموزش و انتقال مهارت از طریق کارگاه‌های حضوری و بسترهای آنلاین، سهم قابل‌توجهی در گردش مالی این حوزه دارد. تولید آثار سفارشی و انطباق نقوش سنتی با کالاهای امروزی، از عوامل کلیدی در تداوم حیات اقتصادی و حضور این هنر در [[تجارت صنایع‌دستی]] محسوب می‌شود.<ref>[https://honariran.org/هنر-بخارا-دوزی-تاریخچه،-کاربردها-و-فرص/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
* «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «بخارادوزی شیوهٔ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۷ش.
* «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانهٔ هفت‌دست، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۳ش.