بخارادوزی

بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.

بخارادوزی

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های صنایع‌دستی تزیینی‌کاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ بخارا در ازبکستان نسبت داده می‌شود. این هنر دستی با بهره‌گیری از نخ و سوزن بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول تاریخ، میان اقوام ایرانی و ترک رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی، در برخی مناطق تولید می‌شود.

تعریف بخارادوزی

در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی، پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچهٔ پشمی است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.

تاریخچه

بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است. این نوع سوزن‌دوزی در دورهٔ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود. قدیمی‌ترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به دورهٔ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند. در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ تافته و به‌صورت دو رو اجرا کنند.

در دورهٔ صفویه، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین پوشاک و منسوجات، به‌ویژه میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با سلیقهٔ رایج آن دوره ایجاد شد. امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.

مراحل و طراحی‌های بخارادوزی

طرح گل‌انار

مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای.

انواع بخارادوزی

بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود.

• سوزنی: در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از جهیزیه، معمولاً پس از مراسم عروسی بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند گل، ماه و ستاره تزئین می‌شود.
• نیم‌سوزنی: در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید و به‌عنوان روتختی یا دیوارکوب استفاده می‌شود.
• مدالیون: با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود.
• بولین‌پوش: نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود.
• سجاده: با نقش محراب برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شود و بخش‌هایی از آن بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند.
• چُویشب: نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است.
• تاشکیز: دیوارکوبی است که توسط قزاق‌ها و قرقیزها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.

علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش و خلعت آینه برای کاربردهای روزمره تولید می‌شوند.

انواع سبک‌های بخارادوزی

بخارادوزی که در شهر نورعطا در ازبکستان رایج است

سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است.

• شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است.
• نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است.
• پسکند واقع در استان تاشکند به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود.
• سمرقند دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد.
• در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانواده‌ای پرجمعیت برای عروس است.
• نقوش بخارادوزی به‌روش قلاب‌دوزی در شهر سبز، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند.
• قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های دوخت ترکمن با روش‌های ازبکستان و شمال افغانستان، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند.
• سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منورا (شمعدان هفت‌شاخه) است.
• در دوران حاکمیت شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارهٔ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از رسم‌الخط فارسی به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.

اقتصاد بخارادوزی

اقتصاد هنر بخارادوزی بر پایهٔ تولید و عرضهٔ محصولات تزیینی و کاربردی استوار است. بازار مصرف این محصولات، علاوه بر بازارهای سنتی و نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، به حوزه‌های مدرن‌تری همچون صنعت مد و دکوراسیون داخلی نیز گسترش یافته است. همچنین، بخش آموزش و انتقال مهارت از طریق کارگاه‌های حضوری و بسترهای آنلاین، سهم قابل‌توجهی در گردش مالی این حوزه دارد. تولید آثار سفارشی و انطباق نقوش سنتی با کالاهای امروزی، از عوامل کلیدی در تداوم حیات اقتصادی و حضور این هنر در تجارت صنایع‌دستی محسوب می‌شود.

منابع

• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• «بخارادوزی شیوهٔ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۷ش.
• «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
• «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانهٔ هفت‌دست، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۳ش.