امام حسن مجتبی؛ حسن بن علی و دومین امام شیعیان.
 کتیبهای با نام «حسن السبط» در مسجدالنبی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
امام حسن مجتبی دومین امام شیعیان، نخستین فرزند امام علی و حضرت فاطمه و نوه پیامبر اکرم است که به القاب «مجتبی»، «کریم» و «سبط اکبر» شناخته میشود. او که به شباهت بسیار به پیامبر شهرت داشت، ۱۰ سال امامت شیعیان را پس از شهادت پدر بر عهده گرفت و در عرصههای سیاسی، اجتماعی و نظامی نقشی اثرگذار ایفا کرد. برجستهترین رخداد دوران امامت او، صلح با معاویه بود که بهسبب سستی کوفیان و خیانت برخی فرماندهان رقم خورد. امام حسن در عبادت، زهد، حلم و بخشش زبانزد عصر خویش بود و روایاتی در حوزههای مختلف بر جای گذاشت. او در سالهای پایانی عمر، بهدست همسرش جعده و به تحریک معاویه مسموم شد و در ۴۷ تا ۴۹ سالگی به شهادت رسید و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.
زندگینامه
تولد و نسب
امام حسن نخستین فرزند امام علی و فاطمهزهرا و نخستین نوه پیامبر بود.[۱] بنابر قول مشهور، وی در ۱۵ رمضان سال سوم هجری در مدینه به دنیا آمد.[۲] بنابر روایتی دیگر، سال دوم هجری را زمان ولادت او دانستهاند.[۳] رسول خدا در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت[۴] و در هفتمین روز ولادتش برای او عقیقه کرد.[۵] ۷ سال با پیامبر اکرم،[۶] ۳۰ سال همراه امام علی[۷] و ۱۰ سال پس از پدرش، عهدهدار امامت بود[۸] و ۷ ماه نیز بر مسند خلافت تکیه زد.
ازدواج و فرزندان
گزارشها درباره تعداد همسران و فرزندان حسن بن علی متفاوت است و حداکثر نام ۱۸ همسر را برای او ذکر کردهاند[۹] اما اعدادی مانند ۵۰[۱۰][۱۱] تا ۷۰۰ نفر نیز در برخی منابع آمده است.[۱۲] از اینرو، او را به دلیل تعدد ازدواج و طلاق، مِطْلاق بهمعنای بسیار طلاقدهنده نامیدهاند.[۱۳] با توجه به اینکه عباسیان برای مقابله با سادات حسنی، اتهام مِطْلاق بودن را به حسن بن علی نسبت دادهاند، اگر این گزارشها درست بود، اُمویان میتوانستند از آن برای تخریب جایگاه امام حسن استفاده کنند. همچنین تردید برخی رجالیان شیعه و اهلسنت درباره قابل اعتماد بودن راویان اصلی این گزارشها، ذکر نشدن نام بسیاری از همسران امام حسن در منابع تاریخی، تناسب نداشتن شمار همسران با تعداد فرزندان و دامادها و نیز اشتغال او به فعالیتهای اجتماعی-سیاسی و امور دینی، از دیگر دلایلی است که برای ناسازگاری این گزارشها با کثرت ازدواجهای منسوب به او مطرح شده است.[۱۴]
در منابع شیعه و اهلسنت، خوله دختر منظور فزاری مادر حسن مثنّی، اماسحق دختر طلحه بن عبیدالله تیمی، امبشیر دختر عقبه بن عمرو مادر زید، جعده دختر اشعث و نفیله یا رمله مادر قاسم، عبدالله و عمر بهعنوان همسران امام حسن ذکر شده است.[۱۵] تعداد فرزندان امام بین ۱۵[۱۶] تا ۱۶ نفر[۱۷] ذکر شده است.[۱۸]
نام، کنیه و القاب
نام او، حسن به معنای نیکو است که رسول خدا این نام را برای او انتخاب کرد.[۱۹] از کنیههای مشهور او ابومحمد و ابوالقاسم است.[۲۰] در منابع شیعه و اهلسنت، حدود ۱۸ لقب برای او ذکر شده است که مجتبی، سیّد،[۲۱] زکی،[۲۲] تقی[۲۳][۲۴] و کریم اهلبیت[۲۵] از مشهورترین آنها است.[۲۶] برخی از القاب حسن بن علی مانند سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة؛ دو سرور جوانان اهل بهشت[۲۷] و سبط[۲۸] با القاب امام حسین مشترک است.
ادوار زندگی امام حسن
زندگی امام حسن از دوران حیات پیامبر تا شهادت را میتوان در چند بخش تقسیمبندی کرد.[۲۹]
دوران پیامبر و خلفای راشدین
از دوره کودکی و نوجوانی حسن بن علی اطلاعات چندانی در دست نیست.[۳۰] او حدود ۷ سال از زندگی خود را در دوران پیامبر اسلام گذراند و در رویدادهایی مانند مباهله[۳۱] و بیعت رضوان شرکت کرد.[۳۲] پس از رحلت پیامبر، همراه با خانواده برای یاری امام علی و بازپسگیری خلافت او تلاش کرد[۳۳] و به خلافت ابوبکر نیز اعتراض کرد.[۳۴] حسن بن علی در دوران خلافت خلفا، در فعالیتهای سیاسی و نظامی شرکت نداشت.[۳۵]
دوران امامت و خلافت امام علی
امام حسن در دوره پنجساله خلافت امام علی در مدینه و کوفه در کنار پدرش حضور داشت.[۳۶] همچنین او در جنگهای جمل، صفین و نهروان به حمایت از امام علی شرکت کرد.[۳۷]
دوران امامت و خلافت امام حسن
امام علی در حضور فرزندان و بزرگان شیعه، کتاب و سلاح را که از ادله اثبات امامت دانسته شده است، به فرزندش حسن سپرد و اعلام کرد که پیامبر او را به وصایت حسن فرمان داده است.[۳۸] بعد از شهادت امام علی، حسن بن علی به مدت ۱۰ سال این مقام را بر عهده داشت[۳۹] و در همان روزهای نخست، تعداد زیادی از افراد از شهرهای مختلف با او برای خلافت بیعت کردند.[۴۰] اهالی شام به رهبری معاویه با خلافت امام حسن مخالفت کردند[۴۱] و معاویه با سپاهیانی از شام به جنگ با سپاه عراق آمد.[۴۲] این جنگ در نهایت به صلح و واگذاری خلافت به معاویه، نخستین خلیفه اموی، انجامید.[۴۳] یکی از اقدامات امام حسن در دورهٔ کوتاه زمامداری خود، افزایش صددرصدی حقوق سربازان بود.[۴۴]
شهادت و محل دفن
در بسیاری از منابع شیعه و اهلسنت، مسمومیت علت درگذشت امام حسن دانسته شده است.[۴۵] معاویه عامل مسمومیت نهایی[۴۶] و جعده، همسر امام حسن، عامل اجرای آن بوده است.[۴۷] سال درگذشت او بین سالهای ۴۹ق،[۴۸] ۵۰ق[۴۹] یا ۵۱ق[۵۰] گزارش شده است. درباره ماه درگذشت نیز منابع شیعه بیشتر در هفتم[۵۱] یا بیست و هشتم[۵۲] یا آخر ماه صفر[۵۳] و منابع اهلسنت بیشتر ۲۵ ربیع الاول[۵۴] را ذکر کردهاند. سن امام حسن هنگام درگذشت ۴۷،[۵۵] ۴۸[۵۶] یا ۴۹ سال[۵۷] ثبت شده است.
امام حسن در قبرستان بقیع در نزدیکی قبر مادربزرگش فاطمه بنت اسد دفن شده است.[۵۸]
ویژگیهای امام حسن
از نظر ظاهری و رفتاری، او را شبیهترین مردم به پیامر دانستهاند.[۵۹]
امام حسن در آئینه آیات
بر اساس گزارشهای تاریخی گوناگون و نیز بر اساس دیدگاه بسیاری از مفسران قرآن، آیات مربوط به مباهله،[۶۰] تطهیر،[۶۱] إطعام،[۶۲] مودت[۶۳] و اولی الأمر[۶۴] اشاره و اذعان به امام حسن نیز دارند.
اوصاف امام حسن
به گفتهٔ امام صادق، امام حسن در زمانهٔ خود، بافضیلتترین بود و در عبادت و زهد، سرآمد مردمان عصر خود بود.[۶۵] چون وضو میساخت، تمام بدنش میلرزید[۶۶] و رنگ صورتش تغییر میکرد.[۶۷] وقتی به نماز میایستاد، بندبند وجودش از خشیت الهی میلرزید.[۶۸] با یادآوری مرگ و قبر و قیامت، بهقدری میگریست که بیهوش میشد.[۶۹] در راه خدا بسیار بذل و بخشش میکرد.[۷۰] در طول حیات خود، سه بار نیمی از اموالش را میان نیازمندان تقسیم کرد.[۷۱] با زیردستان، فروتنانه برخورد میکرد[۷۲] و مانند آنان بر روی زمین مینشست و کنار ایشان غذا میخورد.[۷۳] بسیار شکیبا[۷۴] بود، بهگونهای که بردباری او را همسنگ کوهها دانستهاند.[۷۵] از خطای دیگران؛ چشمپوشی میکرد.[۷۶]
میراث معنوی امام حسن
از امام حسن ۲۵۰ روایت در زمینههای مختلف بر جای مانده که در مجامع روایی و حدیثی، در دسترس است.[۷۷]
پانویس
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۱۱؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹ و ۱۶۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۹۹.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱، ج۱، ص۴۶۱؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۳۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۴۱؛ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۳۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۳۲-۳۳؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۳۷.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص514 و 516.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، 1362ش، ص286 و 296.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، 1362ش، ص296؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص433؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص290.
- ↑ قرشی، حیاه الإمام الحسن بن على،۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۵۵-۴۶۰؛ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۵۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۱ق، ج۴۴، ص۱۳۴ و ۱۷۳.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۰.
- ↑ مرادینسب، «بررسی تحلیلی در آمار همسران امام حسن مجتبی(ع)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۲۹۰ و ۳۰۲.
- ↑ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۸-۱۱۰.
- ↑ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۹-۱۱۸.
- ↑ المفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۸.
- ↑ کلینی، الکافی، بیروت ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۳۳ـ۳۴.
- ↑ مفید؛ الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵.
- ↑ ابنجوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۱۷۶.
- ↑ حموی، انیس المؤمنین، ۱۳۶۳ش، ص۸۵.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۵۶۲.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۰
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۲۶؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۶؛ ابنأثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۹۰؛ قرشی، زندگانی حسن بن علی(ع)، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۷۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷.
- ↑ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۴۸.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۲۱-۱۰۷.
- ↑ مهدوی دامغانی و باغستانی، «حسن بن علی، امام»، ۱۳۸۸ش، ص۳۰۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۸-۱۰۷.
- ↑ عاملی، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۲۱، ص۱۱۶.
- ↑ هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ص۶۶۵ و ۹۱۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۳۰۰.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۸.
- ↑ مهدوی دامغانی و باغستانی، «حسن بن علی، امام»، ۱۳۸۸ش، ص۳۰۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۰ش، ص۱۶۱-۱۵۸.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۱.
- ↑ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۲۸۶.
- ↑ جعفریان، حیات فکرى و سیاسى ائمه، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۸-۱۴۷.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۰۸ق، ص۶۴.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵؛ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۳۳۵ و ۳۵۲.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۴۳.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۸-۱۶۷؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۲.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹ و ۱۶۹.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳ و ۴۳۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۴.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۴.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۳.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱۳۹۹ق، ص۱۹۲؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۸.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۷-۲۹۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۵؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳، ج۲، ص۱۹.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱۳۹۹ق، ص۱۸۷؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۲۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۱۲؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۱.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 61.
- ↑ سوره أحزاب، آیه 33.
- ↑ سوره دهر، آیات 5-9.
- ↑ سوره شوری، آیه 23.
- ↑ سوره نساء، آیه 59.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص416.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص416.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص503.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص416؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص503.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص503.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص166.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص417؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص166؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص503.
- ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۳.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص505.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۶؛ ابنأثیر، اُسد الغابه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۹۰؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص417.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۶۷؛ ابنسعد، طبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ۳۵۴.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص419.
- ↑ پیشوایی، تاریخ اسلام، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۴۴۰.
منابع
- قرآن
- ابناثیر، علی بن محمد، اُسدُ الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابناعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره خواص الائمه فی خصائص الائمه علیهمالسلام، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، تهران، مکتبه نينوی الحديثه، ۱۴۱۸ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابنعبدربه، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا.
- ابنكثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفكر، ۱۴۰۷ق.
- اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، بیروت، احمد صقر، ۱۴۰۸ق.
- امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- ایمانی، حسین، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، فرهنگ کوثر، سال۶، شماره۵۵، ۱۳۸۲ش.
- بلاذری، أنساب الأشراف، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۹۷ق.
- پیشوایی، مهدی، تاریخ اسلام از سقیفه تا کربلا، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالوهاب عبد اللطیف، چاپ دوم، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
- جعفری، سیدحسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه محمدتقى آیتاللهى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۱ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
- حموی، محمد بن اسحاق، أنیس المؤمنین، تحقیق میرهاشم محدث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۶۳ش.
- سید رضی، نهج البلاغة، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت (علیهمالسلام) لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق.
- عاملی، جعفرمرتضی، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
- عبدالحمید، عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، قم، مکتبه الإسلامیه، چاپ اول، بیتا.
- قرشی، باقر شریف، زندگانی حسن بن علی(ع)، مترجم: فخرالدین حجازی، قم، بنیاد بعثت، ۱۳۵۲ش.
- قرشی، باقر شریف، حیاة الامام الحسن بن على، بیروت، دار البلاغة، ۱۴۱۳ق.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة، قم، اسوه، ۱۴۲۲ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری، بیروت، دار صعب و دارالتعارف، ۱۴۰۱ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الـجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار، تحقیق ابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، بیروت، مؤسسة الوفاء ۱۴۰۳ق.
- مرادینسب، حسین، «بررسی تحلیلی در آمار همسران امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اهلبیت علیهمالسلام، سال۴، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
- مسعودی، حسین، إثبات الوصیه، ترجمه محمد جواد نجفی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
- مطهری، مرتضی، سیری در سیرهٔ ائمه اطهار، تهران، صدرا، چاپ بیست و پنجم، ۱۳۸۳ش.
- معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
- مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي، تهران، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
- یعقوبی، احمد بن أبییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.